अध्याय 163: सात्यकि द्वारा सोमदत्त वध, श्रीकृष्ण की युधिष्ठिर को सलाह

सोमदत्तं तु सम्प्रेक्ष्य विधुन्वानं महद्धनुः ।
सात्यकिः प्राह यन्तारं सोमदत्ताय मां वह

somadattaṃ tu samprekṣya vidhunvānaṃ mahaddhanuḥ |
sātyakiḥ prāha yantāraṃ somadattāya māṃ vaha

न ह्यहत्वा रणे शत्रुं सोमदत्तं महाबलम् ।
निवर्तिष्ये रणात्सूत सत्यमेतद्वचो मम

na hyahatvā raṇe śatruṃ somadattaṃ mahābalam |
nivartiṣye raṇātsūta satyametadvaco mama

ततः सम्प्रैषयद्यन्ता सैन्धवांस्तान्मनोजवान् ।
तुरङ्गामाञ्छङ्खवर्णान्सर्वशब्दातिगान्रणे

tataḥ sampraiṣayadyantā saindhavāṃstānmanojavān |
turaṅgāmāñchaṅkhavarṇānsarvaśabdātigānraṇe

तेऽवहन्युयुधानं तु मनोमारुतरंहसः ।
यथेन्द्रं हरयो राजन्पुरा दैत्यवधोद्यतम्

te'vahanyuyudhānaṃ tu manomārutaraṃhasaḥ |
yathendraṃ harayo rājanpurā daityavadhodyatam

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य सात्वतं रभसं रणे ।
सोमदत्तो महाबाहुरसम्भ्रान्तो न्यवर्तत

tamāpatantaṃ samprekṣya sātvataṃ rabhasaṃ raṇe |
somadatto mahābāhurasambhrānto nyavartata

विमुञ्चञ्छरवर्षाणि पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।
छादयामास शैनेयं जलदो भास्करं यथा

vimuñcañcharavarṣāṇi parjanya iva vṛṣṭimān |
chādayāmāsa śaineyaṃ jalado bhāskaraṃ yathā

असम्भ्रान्तश्च समरे सात्यकिः कुरुपुङ्गवम् ।
छादयामास बाणौघैः समन्ताद्भरतर्षभ

asambhrāntaśca samare sātyakiḥ kurupuṅgavam |
chādayāmāsa bāṇaughaiḥ samantādbharatarṣabha

सोमदत्तस्तुतं षष्ट्या विव्याधोरसि माधवम् ।
सात्यकिश्चापि तं राजन्नविध्यत्सायकैः शितैः

somadattastutaṃ ṣaṣṭyā vivyādhorasi mādhavam |
sātyakiścāpi taṃ rājannavidhyatsāyakaiḥ śitaiḥ

तावन्योन्यं शरैः कृत्तौ व्यराजेतां नरर्षभौ ।
सुपुष्पौ पुष्पसमये पुष्पिताविव किंशकौ

tāvanyonyaṃ śaraiḥ kṛttau vyarājetāṃ nararṣabhau |
supuṣpau puṣpasamaye puṣpitāviva kiṃśakau

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गौ कुरुवृष्णियशस्करौ ।
परस्परमवेक्षेतां दहन्ताविव लोचनैः

rudhirokṣitasarvāṅgau kuruvṛṣṇiyaśaskarau |
parasparamavekṣetāṃ dahantāviva locanaiḥ

रथमण्डलमार्गेषु चरन्तावरिमर्दनौ ।
घोररूपौ हितावास्तां वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ

rathamaṇḍalamārgeṣu carantāvarimardanau |
ghorarūpau hitāvāstāṃ vṛṣṭimantāvivāmbudau

शरसम्भिन्नगात्रौ तु सर्वतः शखलीकृतौ ।
श्वाविधाविव राजेन्द्र दृश्येतां शरविक्षतौ

śarasambhinnagātrau tu sarvataḥ śakhalīkṛtau |
śvāvidhāviva rājendra dṛśyetāṃ śaravikṣatau

सुवर्णपुङ्खैरिषुभिराचितौ तौ व्यराजताम् ।
खद्योतैरावृतौ राजन्प्रावृषीव वनस्पती

suvarṇapuṅkhairiṣubhirācitau tau vyarājatām |
khadyotairāvṛtau rājanprāvṛṣīva vanaspatī

सम्प्रदीपितसर्वाङ्गौ सायकैस्तैर्महारथौ ।
अदृश्येतां रणे क्रुद्धावुल्काभिरिव कुञ्जरौ

sampradīpitasarvāṅgau sāyakaistairmahārathau |
adṛśyetāṃ raṇe kruddhāvulkābhiriva kuñjarau

ततो युधि महारज सोमदत्तो महारथः ।
अर्धचन्द्रेम चिच्छेद माधवस्य महद्धनुः

tato yudhi mahāraja somadatto mahārathaḥ |
ardhacandrema ciccheda mādhavasya mahaddhanuḥ

अथैनं पञ्चविंशत्या सायकानां समार्पयत् ।
त्वरमाणस्त्वराकाले पुनश्च दशभिः शरैः

athainaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samārpayat |
tvaramāṇastvarākāle punaśca daśabhiḥ śaraiḥ

अथान्यद्धनुरादाय सात्यकिर्वेगवत्तरम् ।
पञ्चभिः सायकैस्तूर्णं सोमदत्तमविध्यत

athānyaddhanurādāya sātyakirvegavattaram |
pañcabhiḥ sāyakaistūrṇaṃ somadattamavidhyata

ततोऽपरेण भल्लेन ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम् ।
बाह्लीकस्य रणे राजन्सात्यकिः प्रहसन्निव

tato'pareṇa bhallena dhvajaṃ ciccheda kāñcanam |
bāhlīkasya raṇe rājansātyakiḥ prahasanniva

सोमदत्तस्त्वसम्भ्रान्तो दृष्ट्वा केतुं निपातितम् ।
शैनेयं पञ्चविंशत्या सायकानां समाचिनोत्

somadattastvasambhrānto dṛṣṭvā ketuṃ nipātitam |
śaineyaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samācinot

सात्वतोऽपि रणे क्रुद्धः सोमदत्तस्य धन्विनः ।
धनुश्छिच्छेद भल्लेन क्षुरप्रेण शितेन ह

sātvato'pi raṇe kruddhaḥ somadattasya dhanvinaḥ |
dhanuśchiccheda bhallena kṣurapreṇa śitena ha

अथैनं रुक्मपुङ्खानां शतेन नतपर्वणाम् ।
आचिनोद्बहुधा राजन्भग्नदंष्ट्रमिव द्विपम्

athainaṃ rukmapuṅkhānāṃ śatena nataparvaṇām |
ācinodbahudhā rājanbhagnadaṃṣṭramiva dvipam

अथान्यद्धनुरादाय सोमदत्तो महारथः ।
सात्यकिं छादयामास शरवृष्ट्या महाबलः

athānyaddhanurādāya somadatto mahārathaḥ |
sātyakiṃ chādayāmāsa śaravṛṣṭyā mahābalaḥ

सोमदत्तं तु सङ्क्रुद्धो रणे विव्याध सात्यकिः ।
सात्यकिं शरजालेन सोमदत्तोऽप्यपीडयत्

somadattaṃ tu saṅkruddho raṇe vivyādha sātyakiḥ |
sātyakiṃ śarajālena somadatto'pyapīḍayat

दशभिः सात्वतस्यार्थे भीमोऽहन्बाह्लिकात्मजम् ।
सोमदत्तोप्यसम्भ्रान्तो भीममार्च्छच्छितैः शरैः

daśabhiḥ sātvatasyārthe bhīmo'hanbāhlikātmajam |
somadattopyasambhrānto bhīmamārcchacchitaiḥ śaraiḥ

ततस्तु सात्वतस्यार्थे भीमसेनो नवं दृढम् ।
मुमोच परिघं घोरं सोमदत्तस्य वक्षसि

tatastu sātvatasyārthe bhīmaseno navaṃ dṛḍham |
mumoca parighaṃ ghoraṃ somadattasya vakṣasi

तमापतन्तं वेगेन परिघं घोरदर्शनम् ।
द्विधा चिच्छेद समरे प्रहसन्निव कौरवः

tamāpatantaṃ vegena parighaṃ ghoradarśanam |
dvidhā ciccheda samare prahasanniva kauravaḥ

स पपात द्विधा च्छिन्न आयसः परिघो महान् ।
महीधरस्येव महच्छिखरं वज्रदारितम्

sa papāta dvidhā cchinna āyasaḥ parigho mahān |
mahīdharasyeva mahacchikharaṃ vajradāritam

ततस्तु सात्यकी राजन्सोमदत्तस्य संयुगे ।
धनुश्चिच्छेद भल्लेन हस्तावापं च पञ्चभिः

tatastu sātyakī rājansomadattasya saṃyuge |
dhanuściccheda bhallena hastāvāpaṃ ca pañcabhiḥ

ततश्चतुर्भिश्च शरैस्तूर्णं तांस्तुरगोत्तमान् ।
समीपं प्रेषयामास प्रेतराजस्य भारत

tataścaturbhiśca śaraistūrṇaṃ tāṃsturagottamān |
samīpaṃ preṣayāmāsa pretarājasya bhārata

सारथेश्च शिरः कायाद्भल्लेन नतपर्वणा ।
जहार नरशार्दूलः प्रहसञ्छिनिपुङ्गवः

sāratheśca śiraḥ kāyādbhallena nataparvaṇā |
jahāra naraśārdūlaḥ prahasañchinipuṅgavaḥ

ततः शरं महाघोरं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
मुमोच सात्वतो राजन्स्वर्णपुङ्गं शिलाशितम्

tataḥ śaraṃ mahāghoraṃ jvalantamiva pāvakam |
mumoca sātvato rājansvarṇapuṅgaṃ śilāśitam

स विमुक्तो बलवता शैनेयेन शरोत्तमः ।
घोरस्तस्योरसि विभो निपपाताशु भारत

sa vimukto balavatā śaineyena śarottamaḥ |
ghorastasyorasi vibho nipapātāśu bhārata

सोऽतिविद्धो महाराज सात्वतेन महारथः ।
सोमदत्तो महाबाहुर्निपपात ममार च

so'tividdho mahārāja sātvatena mahārathaḥ |
somadatto mahābāhurnipapāta mamāra ca

तं दृष्ट्वा निहतं तत्र सोमदत्तं महारथाः ।
महता शरवर्षेण युयुधानमुपाद्रवन्

taṃ dṛṣṭvā nihataṃ tatra somadattaṃ mahārathāḥ |
mahatā śaravarṣeṇa yuyudhānamupādravan

छाद्यमानं शरैर्दृष्ट्वा युयुधानं युधिष्ठिरः ।
पाण्डवाश्च महाराज सह सर्वैः प्रभद्रकैः ।
महत्या सेनया सार्धं द्रोणानीकमुपाद्रवन्

chādyamānaṃ śarairdṛṣṭvā yuyudhānaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
pāṇḍavāśca mahārāja saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ |
mahatyā senayā sārdhaṃ droṇānīkamupādravan

ततो युधिष्ठिरः क्रुद्धस्तावकानां महाबलम् ।
शरैर्विद्रावयामास भारद्वाजस्य पश्यतः

tato yudhiṣṭhiraḥ kruddhastāvakānāṃ mahābalam |
śarairvidrāvayāmāsa bhāradvājasya paśyataḥ

सैन्यानि द्रावयन्तं तु द्रोणो दृष्ट्वा युधिष्ठिरम् ।
अभिदुद्राव वेगेन क्रोधसंरक्तलोचनः

sainyāni drāvayantaṃ tu droṇo dṛṣṭvā yudhiṣṭhiram |
abhidudrāva vegena krodhasaṃraktalocanaḥ

ततः सुनिशितैर्बाणैः पार्थं विव्याध सप्तभिः ।
युधिष्ठिरोऽपि सङ्क्रुद्धः प्रतिविव्याध पञ्चभिः

tataḥ suniśitairbāṇaiḥ pārthaṃ vivyādha saptabhiḥ |
yudhiṣṭhiro'pi saṅkruddhaḥ prativivyādha pañcabhiḥ

सोऽतिविद्धो महाबाहुः सृक्विणी परिसंलिहन् ।
युधिष्ठिरस्य चिच्छेद ध्वजं कार्मुकमेव च

so'tividdho mahābāhuḥ sṛkviṇī parisaṃlihan |
yudhiṣṭhirasya ciccheda dhvajaṃ kārmukameva ca

स च्छिन्नधन्वा त्वरितस्त्वराकाले नृपोत्तमः ।
अन्यदादत्त वेगेन कार्मुकं समरे दृढम्

sa cchinnadhanvā tvaritastvarākāle nṛpottamaḥ |
anyadādatta vegena kārmukaṃ samare dṛḍham

ततः शरसहस्रेण द्रोणं विव्याध पार्थिवः ।
साश्वसूतध्वजरथं तदद्भुतमिवाभवत्

tataḥ śarasahasreṇa droṇaṃ vivyādha pārthivaḥ |
sāśvasūtadhvajarathaṃ tadadbhutamivābhavat

ततो मुहूर्तं व्यथितः शरपातप्रपीडितः ।
निषसाद रथोपस्थे द्रोणो भरतसत्तम

tato muhūrtaṃ vyathitaḥ śarapātaprapīḍitaḥ |
niṣasāda rathopasthe droṇo bharatasattama

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां मुहूर्ताद्द्विजसत्तमः ।
क्रोधेन महताऽऽविष्टो वायव्यास्त्रमवासृजत्

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ muhūrtāddvijasattamaḥ |
krodhena mahatā''viṣṭo vāyavyāstramavāsṛjat

असम्भ्रान्तस्ततः पार्थो वायव्येनैव वीर्यवान् ।
तदस्त्रमस्त्रेण रणे स्तम्भयामास भारत

asambhrāntastataḥ pārtho vāyavyenaiva vīryavān |
tadastramastreṇa raṇe stambhayāmāsa bhārata

चिच्छेद च धनुर्दीर्घं ब्राह्मणस्य च पाण्डवः ।
ततोऽन्यद्धनुरादत्त द्रोणः क्षत्रियमर्दनः ।
तदप्यस्य शितैर्भल्लैश्चिच्छेद कुरुपुङ्गवः

ciccheda ca dhanurdīrghaṃ brāhmaṇasya ca pāṇḍavaḥ |
tato'nyaddhanurādatta droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ |
tadapyasya śitairbhallaiściccheda kurupuṅgavaḥ

ततोऽब्रवीद्वासुदेवः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्

tato'bravīdvāsudevaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

युधिष्ठिर महाबाहो यत्त्वां वक्ष्यामि तच्छ्रणु ।
उपारमस्व युद्धे त्वं द्रोणाद्भरतसत्तम

yudhiṣṭhira mahābāho yattvāṃ vakṣyāmi tacchraṇu |
upāramasva yuddhe tvaṃ droṇādbharatasattama

यतते हि सदा द्रोणो ग्रहणे तव संयुगे ।
नानुरूपमहं मन्ये युद्धमस्य त्वया सह

yatate hi sadā droṇo grahaṇe tava saṃyuge |
nānurūpamahaṃ manye yuddhamasya tvayā saha

योऽस्य सृष्टो विनाशाय स एवैनं हनिष्यति ।
परिवर्ज्य गुरुं याहि यत्र राजा सुयोधनः

yo'sya sṛṣṭo vināśāya sa evainaṃ haniṣyati |
parivarjya guruṃ yāhi yatra rājā suyodhanaḥ

राजा राज्ञा हि योद्धव्यो नाराज्ञा युद्धमिष्यते ।
तत्र त्वं गच्छ कौन्तेय हस्त्यश्वरथसंवृतः

rājā rājñā hi yoddhavyo nārājñā yuddhamiṣyate |
tatra tvaṃ gaccha kaunteya hastyaśvarathasaṃvṛtaḥ

यावन्मात्रेण च मया सहायेन धनञ्जयः ।
भीमश्च रथशार्दूलो युध्यते कौरवैः सह

yāvanmātreṇa ca mayā sahāyena dhanañjayaḥ |
bhīmaśca rathaśārdūlo yudhyate kauravaiḥ saha

वासुदेववचः श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
मुहूर्तं चिन्तयित्वा तु ततो दारुणमाहवम्

vāsudevavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
muhūrtaṃ cintayitvā tu tato dāruṇamāhavam

प्रायाद्द्रुतममित्रघ्नो यत्र भीमो व्यवस्थितः ।
विनिघ्नंस्तावकान्योधान्व्यादितास्य इवान्तकः

prāyāddrutamamitraghno yatra bhīmo vyavasthitaḥ |
vinighnaṃstāvakānyodhānvyāditāsya ivāntakaḥ

रथघोषेण महता नादयन्वसुधातलम् ।
पर्जन्य इव धर्मान्ते नादयन्वै दिशो दश ।
भीमस्य निघ्नतः शत्रून्पार्ष्णिं जाग्रह पाण्डवः

rathaghoṣeṇa mahatā nādayanvasudhātalam |
parjanya iva dharmānte nādayanvai diśo daśa |
bhīmasya nighnataḥ śatrūnpārṣṇiṃ jāgraha pāṇḍavaḥ

द्रोणोऽपि पाण्डुपाञ्चालान्व्यधमद्रजनीमुखे ।
नादयंस्तलघोषेण तव सैन्यानि मारिष

droṇo'pi pāṇḍupāñcālānvyadhamadrajanīmukhe |
nādayaṃstalaghoṣeṇa tava sainyāni māriṣa