अध्याय 161: अश्वत्थामा और धृष्टद्युम्न का द्वन्द्व

दुर्योधनेनैवमुक्तो द्रौणिराहवदुर्मदः ।
चकारारिवधे यत्नमिन्द्रो दैत्यवधे यथा ।
प्रत्युवाच महाबाहुस्तव पुत्रमिदं वचः

duryodhanenaivamukto drauṇirāhavadurmadaḥ |
cakārārivadhe yatnamindro daityavadhe yathā |
pratyuvāca mahābāhustava putramidaṃ vacaḥ

सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि कौरव ।
प्रिया हि पाण्डवा नित्यं मम चापि पितुश्च मे

satyametanmahābāho yathā vadasi kaurava |
priyā hi pāṇḍavā nityaṃ mama cāpi pituśca me

तथैवावां प्रियौ तेषां न तु युद्धे कुरूद्वह ।
शक्तितस्तात युध्यामस्त्यक्त्वा प्राणानभीतवत्

tathaivāvāṃ priyau teṣāṃ na tu yuddhe kurūdvaha |
śaktitastāta yudhyāmastyaktvā prāṇānabhītavat

अहं कर्णश्च शल्यश्च कृपो हार्दिक्य एव च ।
निमेषात्पाण्डवीं सेनां क्षपयेम नृपोत्तम

ahaṃ karṇaśca śalyaśca kṛpo hārdikya eva ca |
nimeṣātpāṇḍavīṃ senāṃ kṣapayema nṛpottama

ते चापि कौरवीं सेनां निमेषार्धात्कुरूद्वह ।
क्षपयेयुर्महाबाहो न स्याम यदि संयुगे

te cāpi kauravīṃ senāṃ nimeṣārdhātkurūdvaha |
kṣapayeyurmahābāho na syāma yadi saṃyuge

युध्याम पाण्डवाच्छक्त्या ते चाप्यस्मान्यथाबलम् ।
तेजस्तेजः समासाद्य प्रशमं यातु भारत

yudhyāma pāṇḍavācchaktyā te cāpyasmānyathābalam |
tejastejaḥ samāsādya praśamaṃ yātu bhārata

अशक्त्या तरसा जेतुं पाण्डवानामनीकिनी ।
जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु तद्धि सत्यं ब्रवीमि ते

aśaktyā tarasā jetuṃ pāṇḍavānāmanīkinī |
jīvatsu pāṇḍuputreṣu taddhi satyaṃ bravīmi te

आत्मार्थं युध्यमानास्ते समर्थाः पाण्डुनन्दनाः ।
किमर्थं तव सैन्यानि न हनिष्यन्ति भारत

ātmārthaṃ yudhyamānāste samarthāḥ pāṇḍunandanāḥ |
kimarthaṃ tava sainyāni na haniṣyanti bhārata

त्वं तु लुब्धतमो राजन्निकृतिज्ञश्च कौरव ।
सर्वाभिशङ्की मानी च ततोऽस्मानभिशङ्कसे

tvaṃ tu lubdhatamo rājannikṛtijñaśca kaurava |
sarvābhiśaṅkī mānī ca tato'smānabhiśaṅkase

मन्ये त्वं कुत्सितो राजन्पापात्मा पापपूरुषः ।
अन्यानपि स नः क्षुद्र शङ्कसे पापभावितः

manye tvaṃ kutsito rājanpāpātmā pāpapūruṣaḥ |
anyānapi sa naḥ kṣudra śaṅkase pāpabhāvitaḥ

अहं तु यत्नमास्थाय त्वदर्थे त्यक्तजीवितः ।
एष गच्छामि सङ्ग्रामं त्वत्कृते कुरुनन्दन ।
योत्स्येऽहं शत्रुभिः सार्धं जेष्यामि च वरान्वरान्

ahaṃ tu yatnamāsthāya tvadarthe tyaktajīvitaḥ |
eṣa gacchāmi saṅgrāmaṃ tvatkṛte kurunandana |
yotsye'haṃ śatrubhiḥ sārdhaṃ jeṣyāmi ca varānvarān

पाञ्चालैः सह योत्स्यामि सोमकैः केकयैस्तथा ।
पाण्डवेयैश्च सङ्ग्रामे त्वत्प्रियार्थमरिन्दम

pāñcālaiḥ saha yotsyāmi somakaiḥ kekayaistathā |
pāṇḍaveyaiśca saṅgrāme tvatpriyārthamarindama

अद्य मद्बाणनिर्दग्धाः पाञ्चालाः सोमकास्तथा ।
सिंहेनेवार्दिता गावो विद्रविष्यन्ति सर्वशः

adya madbāṇanirdagdhāḥ pāñcālāḥ somakāstathā |
siṃhenevārditā gāvo vidraviṣyanti sarvaśaḥ

अद्य धर्मसुतो राजा दृष्ट्वा मम पराक्रमम् ।
अश्वत्थाममयं लोकं मंस्यते सह सोमकैः

adya dharmasuto rājā dṛṣṭvā mama parākramam |
aśvatthāmamayaṃ lokaṃ maṃsyate saha somakaiḥ

आगमिष्यति निर्वेदं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
दृष्ट्वा विनिहतान्सङ्ख्ये पाञ्चालान्सोमकैः सह

āgamiṣyati nirvedaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
dṛṣṭvā vinihatānsaṅkhye pāñcālānsomakaiḥ saha

ये मां युद्धेऽभियोत्स्यन्ति तान्हनिष्यामि भारत ।
न हि ते वीर मोक्ष्यन्ते मद्बाह्वन्तरमागताः

ye māṃ yuddhe'bhiyotsyanti tānhaniṣyāmi bhārata |
na hi te vīra mokṣyante madbāhvantaramāgatāḥ

एवमुक्त्वा महाबाहुः पुत्रं दुर्योधनं तव ।
अभ्यवर्तत युद्धाय त्रासयन्सर्वधन्विनः ।
चिकीर्षुस्तव पुत्राणां प्रियं प्राणभृतां वरः

evamuktvā mahābāhuḥ putraṃ duryodhanaṃ tava |
abhyavartata yuddhāya trāsayansarvadhanvinaḥ |
cikīrṣustava putrāṇāṃ priyaṃ prāṇabhṛtāṃ varaḥ

ततोऽब्रवीत्सकैकेयान्पाञ्चालान्गौतमीसुतः

tato'bravītsakaikeyānpāñcālāngautamīsutaḥ

प्रहरध्वमितः सर्वे मम गात्रे महारथाः ।
स्थिरीभूताश्च युध्यध्वं दर्शयन्तोऽस्त्रलाघवम्

praharadhvamitaḥ sarve mama gātre mahārathāḥ |
sthirībhūtāśca yudhyadhvaṃ darśayanto'stralāghavam

एवमुक्तास्तु ते सर्वे शस्त्रवृषीरपातयन् ।
द्रौणिं प्रति महाराज जलं जलधरा इव

evamuktāstu te sarve śastravṛṣīrapātayan |
drauṇiṃ prati mahārāja jalaṃ jaladharā iva

तान्निहत्य शरान्द्रौणिर्दश वीरानपोथयत् ।
प्रमुखे पाण्डुपुत्राणां धृष्टद्युम्नस्य च प्रभो

tānnihatya śarāndrauṇirdaśa vīrānapothayat |
pramukhe pāṇḍuputrāṇāṃ dhṛṣṭadyumnasya ca prabho

ते हन्यमानाः समरे पाञ्चालाः सोमकास्तथा ।
परित्यज्य रणे द्रौणिं व्यद्रवन्त दिशो दश

te hanyamānāḥ samare pāñcālāḥ somakāstathā |
parityajya raṇe drauṇiṃ vyadravanta diśo daśa

तान्दृष्ट्वा द्रवतः शूरान्पाञ्चालान्सहसोमकान् ।
धृष्टद्युम्नो महाराज द्रौणिमभ्यद्रवद्रणे

tāndṛṣṭvā dravataḥ śūrānpāñcālānsahasomakān |
dhṛṣṭadyumno mahārāja drauṇimabhyadravadraṇe

ततः काञ्चनचित्राणां सजलाम्बुदनादिनाम् ।
वृतः शतेन शूराणां रथानामनिवर्तिनाम्

tataḥ kāñcanacitrāṇāṃ sajalāmbudanādinām |
vṛtaḥ śatena śūrāṇāṃ rathānāmanivartinām

पुत्रः पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महारथः ।
द्रौणिमित्यब्रवीद्वाक्यं दृष्ट्वा योधान्निपातितान्

putraḥ pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ |
drauṇimityabravīdvākyaṃ dṛṣṭvā yodhānnipātitān

आचार्यपुत्र भद्रं ते किमन्यैर्निहतैस्तव ।
समागच्छ मया सार्धं यदि शूरोऽसि संयुगे ।
अहं त्वां निहनिष्यामि तिष्ठेदानीं ममाग्रतः

ācāryaputra bhadraṃ te kimanyairnihataistava |
samāgaccha mayā sārdhaṃ yadi śūro'si saṃyuge |
ahaṃ tvāṃ nihaniṣyāmi tiṣṭhedānīṃ mamāgrataḥ

ततस्तमाचार्यसुतं धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ।
मर्मभिद्भिः शरैस्तीक्ष्णैर्जघान भरतर्षभ

tatastamācāryasutaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān |
marmabhidbhiḥ śaraistīkṣṇairjaghāna bharatarṣabha

ते तु पङ्क्तीकृता द्रौणिं शरा विविशुराशुगाः ।
रुक्मपुङ्खाः प्रसन्नाग्राः सर्वकायावदारणाः ।
मध्वर्थिन इवोद्दामा भ्रमराः पुष्पितं द्रुमम्

te tu paṅktīkṛtā drauṇiṃ śarā viviśurāśugāḥ |
rukmapuṅkhāḥ prasannāgrāḥ sarvakāyāvadāraṇāḥ |
madhvarthina ivoddāmā bhramarāḥ puṣpitaṃ drumam

सोऽतिविद्धो भृशं क्रुद्धः पदाक्रान्त इवोरगः ।
मानी द्रौणिरसम्भ्रान्तो बाणपाणिरभाषत

so'tividdho bhṛśaṃ kruddhaḥ padākrānta ivoragaḥ |
mānī drauṇirasambhrānto bāṇapāṇirabhāṣata

धृष्टद्युम्न स्थिरो भूत्वा मुहूर्तं प्रतिपालय ।
यावत्त्वां निशितैर्बाणैः प्रेषयामि यमक्षयम्

dhṛṣṭadyumna sthiro bhūtvā muhūrtaṃ pratipālaya |
yāvattvāṃ niśitairbāṇaiḥ preṣayāmi yamakṣayam

द्रौणिरेवमथाभाष्य पार्षतं परवीरहा ।
छादयामास बाणौघैः समन्ताल्लुघुहस्तवत्

drauṇirevamathābhāṣya pārṣataṃ paravīrahā |
chādayāmāsa bāṇaughaiḥ samantāllughuhastavat

स बाध्यमानः समरे द्रौणिना युद्धदुर्मदः ।
द्रौणिं पाञ्चालतनयो वाग्भिरातर्जयत्तदा

sa bādhyamānaḥ samare drauṇinā yuddhadurmadaḥ |
drauṇiṃ pāñcālatanayo vāgbhirātarjayattadā

न जानीषे प्रतिज्ञां मे विप्रोत्पत्तिं तथैव च ।
द्रोणं हत्वा किल मया हन्तव्यस्त्वं सुदुर्मते

na jānīṣe pratijñāṃ me viprotpattiṃ tathaiva ca |
droṇaṃ hatvā kila mayā hantavyastvaṃ sudurmate

ततस्त्वाऽहं न हन्म्यद्य द्रोणे जीवति संयुगे

tatastvā'haṃ na hanmyadya droṇe jīvati saṃyuge

इमां तु रजनीं प्राप्तामप्रभातां सुदुर्मते ।
निहत्य पितरं तेऽद्य ततस्त्वामपि संयुगे ।
नेष्यामि प्रेतलोकाय ह्येतन्मे मनसि स्थितम्

imāṃ tu rajanīṃ prāptāmaprabhātāṃ sudurmate |
nihatya pitaraṃ te'dya tatastvāmapi saṃyuge |
neṣyāmi pretalokāya hyetanme manasi sthitam

यस्ते पार्थेषु विद्वेषो या भक्तिः कौरवेषु च ।
तां दर्शय स्थिरो भूत्वा न मे जीवन्विमोक्ष्यसे

yaste pārtheṣu vidveṣo yā bhaktiḥ kauraveṣu ca |
tāṃ darśaya sthiro bhūtvā na me jīvanvimokṣyase

यो हि ब्राह्मण्यमुत्सृज्य क्षत्रधर्मरतो द्विजः ।
स वध्यः सर्वलोकस्य यथा त्वं पुरुषाधमः

yo hi brāhmaṇyamutsṛjya kṣatradharmarato dvijaḥ |
sa vadhyaḥ sarvalokasya yathā tvaṃ puruṣādhamaḥ

इत्युक्तः परुषं वाक्यं पार्षतेन द्विजोत्तमः ।
क्रोधमाहारयत्तीव्रं तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

ityuktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ pārṣatena dvijottamaḥ |
krodhamāhārayattīvraṃ tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

निर्दहन्निव चक्षुर्भ्यां पार्षतं सोऽभ्यवैक्षत ।
छादयामास च शरैर्निःश्वसन्पन्नगो यथा

nirdahanniva cakṣurbhyāṃ pārṣataṃ so'bhyavaikṣata |
chādayāmāsa ca śarairniḥśvasanpannago yathā

स च्छाद्यमानः समरे द्रौणिना राजसत्तम ।
सर्वपाञ्चालसेनाभिः संवृतो रथसत्तमः

sa cchādyamānaḥ samare drauṇinā rājasattama |
sarvapāñcālasenābhiḥ saṃvṛto rathasattamaḥ

नाकम्पत महाबाहुः स्ववीर्यं समुपाश्रितः ।
सायकांश्चैव विविधानश्वत्थाम्नि मुमोच ह

nākampata mahābāhuḥ svavīryaṃ samupāśritaḥ |
sāyakāṃścaiva vividhānaśvatthāmni mumoca ha

तौ पुनः सन्न्यवर्तेतां प्राणद्यूतपणे रणे ।
निपीडयन्तौ बाणौघैः परस्परममर्षिणौ ।
उत्सृजन्तौ महेष्वासौ शरवृष्टीः समन्ततः

tau punaḥ sannyavartetāṃ prāṇadyūtapaṇe raṇe |
nipīḍayantau bāṇaughaiḥ parasparamamarṣiṇau |
utsṛjantau maheṣvāsau śaravṛṣṭīḥ samantataḥ

द्रौणिपार्षतयोर्युद्धं घोररूपं भयानकम् ।
दृष्ट्वा सम्पूजयामासुः सिद्धचारणवादिकाः

drauṇipārṣatayoryuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam |
dṛṣṭvā sampūjayāmāsuḥ siddhacāraṇavādikāḥ

शरौघैः पूरयन्तौ तावाकाशं च दिशस्तथा ।
अलक्ष्यौ समयुध्येतां महत्कृत्वा शरैस्तमः

śaraughaiḥ pūrayantau tāvākāśaṃ ca diśastathā |
alakṣyau samayudhyetāṃ mahatkṛtvā śaraistamaḥ

नृत्यमानाविव रणे मण्डलीकृतकार्मुकौ ।
परस्परवधे यत्तौ सर्वभूतभयङ्करौ

nṛtyamānāviva raṇe maṇḍalīkṛtakārmukau |
parasparavadhe yattau sarvabhūtabhayaṅkarau

अयुध्येतां महाबाहू चित्रं लघु च सुष्ठु च ।
सम्पूज्यमानौ समरे योधमुख्यैः सहस्रशः

ayudhyetāṃ mahābāhū citraṃ laghu ca suṣṭhu ca |
sampūjyamānau samare yodhamukhyaiḥ sahasraśaḥ

तौ प्रबुद्धौ रणे दृष्ट्वा वने वन्यौ गजाविव ।
उभयोः सेनयोर्हर्षस्तुमुलः समपद्यत

tau prabuddhau raṇe dṛṣṭvā vane vanyau gajāviva |
ubhayoḥ senayorharṣastumulaḥ samapadyata

सिंहनादरवाश्चासन्दध्मुः शङ्खांश्च सैनिकाः ।
वादित्राण्यभ्यवाद्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः

siṃhanādaravāścāsandadhmuḥ śaṅkhāṃśca sainikāḥ |
vāditrāṇyabhyavādyanta śataśo'tha sahasraśaḥ

तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे भीरुणां भयवर्धने ।
मुहूर्तमपि तद्युद्धं समरूपं तदाऽभवत्

tasmiṃstu tumule yuddhe bhīruṇāṃ bhayavardhane |
muhūrtamapi tadyuddhaṃ samarūpaṃ tadā'bhavat

ततो द्रौणिर्महाराज पार्षतस्य महात्मनः ।
ध्वजं धनुस्तथा छत्रमुभौ च पार्ष्णिसारथी ।
सूतमश्वांश्च चतुरो निहत्याभ्यद्रवद्रणे

tato drauṇirmahārāja pārṣatasya mahātmanaḥ |
dhvajaṃ dhanustathā chatramubhau ca pārṣṇisārathī |
sūtamaśvāṃśca caturo nihatyābhyadravadraṇe

पाञ्चालांश्चैव तान्सर्वान्बाणैः सन्नतपर्वभिः ।
व्यद्रावयदमेयात्मा शतशोऽथ सहस्रशः

pāñcālāṃścaiva tānsarvānbāṇaiḥ sannataparvabhiḥ |
vyadrāvayadameyātmā śataśo'tha sahasraśaḥ

ततस्तु विव्यथे सेना पाण्डवी भरतर्षभ ।
दृष्ट्वा द्रौणेर्महत्कर्म वासवस्येव संयुगे

tatastu vivyathe senā pāṇḍavī bharatarṣabha |
dṛṣṭvā drauṇermahatkarma vāsavasyeva saṃyuge

शतेन च शतं हत्वा पाञ्चालानां महारथः ।
त्रिभिश्च निशितैर्बाणैर्हत्वा त्रीन्वै महारथान्

śatena ca śataṃ hatvā pāñcālānāṃ mahārathaḥ |
tribhiśca niśitairbāṇairhatvā trīnvai mahārathān

द्रौणिर्द्रुपदपुत्रस्य फल्गुनस्य च पश्यतः ।
नाशयामास पाञ्चालान्भूयिष्ठं ये व्यवस्थिताः

drauṇirdrupadaputrasya phalgunasya ca paśyataḥ |
nāśayāmāsa pāñcālānbhūyiṣṭhaṃ ye vyavasthitāḥ

ते वध्यमानाः पाञ्चालाः समरे सह सृञ्जयैः ।
अगच्छन्द्रौणिमुत्सृज्य विप्रकीर्णरथध्वजाः

te vadhyamānāḥ pāñcālāḥ samare saha sṛñjayaiḥ |
agacchandrauṇimutsṛjya viprakīrṇarathadhvajāḥ

स जित्वा समरे शत्रून्द्रोणपुत्रो महारथः ।
ननाद सुमहानादं तपान्ते जलदो यथा

sa jitvā samare śatrūndroṇaputro mahārathaḥ |
nanāda sumahānādaṃ tapānte jalado yathā

स निहत्य बहूञ्छूरानश्वत्थामा व्यरोचत ।
युगान्ते सर्वभूतानि भस्म कृत्वेव पावकः

sa nihatya bahūñchūrānaśvatthāmā vyarocata |
yugānte sarvabhūtāni bhasma kṛtveva pāvakaḥ

सम्पूज्यमानो युधि कौरवेयै--
र्निर्जित्य सङ्ख्येऽरिगणान्सहस्रशः ।
व्यरोचत द्रोणसुतः प्रतापवा--
न्यथा सुरेन्द्रोऽरिगणान्निहत्य वै

sampūjyamāno yudhi kauraveyai--
rnirjitya saṅkhye'rigaṇānsahasraśaḥ |
vyarocata droṇasutaḥ pratāpavā--
nyathā surendro'rigaṇānnihatya vai