अध्याय 159: कर्ण की गर्जना और कृप की फटकार

उदीर्यमाणं तद्दृष्ट्वा पाण्डवानां महद्बलम् ।
अविषह्यं च मन्वानः कर्णं दुर्योधनोऽब्रवीत्

udīryamāṇaṃ taddṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahadbalam |
aviṣahyaṃ ca manvānaḥ karṇaṃ duryodhano'bravīt

अयं स कालः सम्प्राप्तो मित्राणां मित्रवत्सल ।
त्रायस्व समरे कर्ण सर्वान्योधान्महारथान्

ayaṃ sa kālaḥ samprāpto mitrāṇāṃ mitravatsala |
trāyasva samare karṇa sarvānyodhānmahārathān

पाञ्चालैर्मत्स्यकैकेयैः पाण्डवैश्च महारथैः ।
वृतान्समन्तात्सह्क्रुद्धैर्निः श्वसद्भिरिवोरगैः

pāñcālairmatsyakaikeyaiḥ pāṇḍavaiśca mahārathaiḥ |
vṛtānsamantātsahkruddhairniḥ śvasadbhirivoragaiḥ

एते नदन्ति संहृष्टाः पाण्डवा जितकाशिनः ।
शक्रोपमाश्च बहवः पाञ्चालानां रथव्रजाः

ete nadanti saṃhṛṣṭāḥ pāṇḍavā jitakāśinaḥ |
śakropamāśca bahavaḥ pāñcālānāṃ rathavrajāḥ

परित्रातुमिह प्राप्तो यदि पार्थं पुरन्दरः ।
तमप्याशु पराजित्य ततो हन्ताऽस्मि पाण्डवम्

paritrātumiha prāpto yadi pārthaṃ purandaraḥ |
tamapyāśu parājitya tato hantā'smi pāṇḍavam

सत्यं ते प्रतिजानामि समाश्वसिहि भारत ।
हन्तास्मि पाण्डुतनयान्पाञ्चालांश्च समागतान्

satyaṃ te pratijānāmi samāśvasihi bhārata |
hantāsmi pāṇḍutanayānpāñcālāṃśca samāgatān

जयं ते प्रतिदास्यामि वासवस्येव पावकिः ।
प्रियं तव मया कार्यमिति जीवामि पार्थिव

jayaṃ te pratidāsyāmi vāsavasyeva pāvakiḥ |
priyaṃ tava mayā kāryamiti jīvāmi pārthiva

सर्वेषामेव पार्थानां फल्गुनो बलवत्तरः ।
तस्यामोघां विमोक्ष्यामिशक्तिं शक्रविनिर्मितां

sarveṣāmeva pārthānāṃ phalguno balavattaraḥ |
tasyāmoghāṃ vimokṣyāmiśaktiṃ śakravinirmitāṃ

तस्मिन्हते महेष्वासे भ्रातरस्तस्य मानद ।
तव वश्या भविष्यन्ति वनं यास्यन्ति वा पुनः

tasminhate maheṣvāse bhrātarastasya mānada |
tava vaśyā bhaviṣyanti vanaṃ yāsyanti vā punaḥ

मयि जीवति कौरव्य विषादं मा कृथाः क्वचित् ।
अहं जेष्यामि समरे सहितान्सर्वपाण्डवान्

mayi jīvati kauravya viṣādaṃ mā kṛthāḥ kvacit |
ahaṃ jeṣyāmi samare sahitānsarvapāṇḍavān

पाञ्चालान्केकयांश्चैव वृष्णींश्चापि समागतान् ।
बाणौघैः शकलीकृत्य तव दास्यामि मेदिनीम्

pāñcālānkekayāṃścaiva vṛṣṇīṃścāpi samāgatān |
bāṇaughaiḥ śakalīkṛtya tava dāsyāmi medinīm

एवं ब्रुवाणं कर्णं तु कृपः शारद्वतोऽब्रवीत् ।
स्मयन्निव महाबाहुः सूतपुत्रमिदं वचः

evaṃ bruvāṇaṃ karṇaṃ tu kṛpaḥ śāradvato'bravīt |
smayanniva mahābāhuḥ sūtaputramidaṃ vacaḥ

शोभनं शोभनं कर्ण सनाथः कुरुपुङ्गवः ।
त्वया नाथेन राधेय वचसा यदि सिध्यति

śobhanaṃ śobhanaṃ karṇa sanāthaḥ kurupuṅgavaḥ |
tvayā nāthena rādheya vacasā yadi sidhyati

बहुशः कत्थसे कर्ण कौरवस्य समीपतः ।
न तु ते विक्रमः कश्चिद्दृश्यते फलमेव वा

bahuśaḥ katthase karṇa kauravasya samīpataḥ |
na tu te vikramaḥ kaściddṛśyate phalameva vā

समागमः पाण्डुसुतैर्दृष्टस्ते बहुशो युधि ।
सर्वत्र निर्जितश्चासि पाण्डवैः सूतनन्दन

samāgamaḥ pāṇḍusutairdṛṣṭaste bahuśo yudhi |
sarvatra nirjitaścāsi pāṇḍavaiḥ sūtanandana

हियमाणे तदा कर्ण गन्धर्वैर्धृतराष्ट्रजे ।
तदाऽयुध्यन्त सैन्यानि त्वमेकोऽग्रेऽपलायिथाः

hiyamāṇe tadā karṇa gandharvairdhṛtarāṣṭraje |
tadā'yudhyanta sainyāni tvameko'gre'palāyithāḥ

विराटनगरे चापि समेताः सर्वकौरवाः ।
पार्थेन निर्जिता युद्धे त्वं च कर्ण सहानुजः

virāṭanagare cāpi sametāḥ sarvakauravāḥ |
pārthena nirjitā yuddhe tvaṃ ca karṇa sahānujaḥ

एकस्याप्यसमर्थस्त्वं फल्गुनस्य रणाजिरे ।
कथमुत्सहसे जेतुं सकृष्णान्सर्वपाण्डवान्

ekasyāpyasamarthastvaṃ phalgunasya raṇājire |
kathamutsahase jetuṃ sakṛṣṇānsarvapāṇḍavān

अब्रुवन्कर्ण युध्यस्व कत्थसे बहु सूतज ।
अनुक्त्वा विक्रमेद्यस्तु तद्वै सत्पुरुषव्रतम्

abruvankarṇa yudhyasva katthase bahu sūtaja |
anuktvā vikramedyastu tadvai satpuruṣavratam

गर्जित्वा सूतपुत्र त्वं शारदाभ्र इवाजलः ।
निष्फलो दृश्यसे कर्ण तच्च राजा न बुध्यते

garjitvā sūtaputra tvaṃ śāradābhra ivājalaḥ |
niṣphalo dṛśyase karṇa tacca rājā na budhyate

तावद्गर्जस्व राधेय यावत्पार्थं न पश्यसि ।
आरात्पार्थं हि ते दृष्ट्वा दुर्लभं गर्जितं पुनः

tāvadgarjasva rādheya yāvatpārthaṃ na paśyasi |
ārātpārthaṃ hi te dṛṣṭvā durlabhaṃ garjitaṃ punaḥ

त्वमनासाद्य तान्बाणान्फल्गुनस्य विगर्जसि ।
पार्थसायकविंद्धस्य दुर्लभं गर्जितं तव

tvamanāsādya tānbāṇānphalgunasya vigarjasi |
pārthasāyakaviṃddhasya durlabhaṃ garjitaṃ tava

बाहुभिः क्षत्रियाः शूरा वाग्भिः शूरा द्विजातयः ।
धनुषा फल्गुनः शूरः कर्णः शूरो मनोरथैः ।
तोषितो येन रुद्रोऽपि कः पार्थं प्रतिघातयेत्

bāhubhiḥ kṣatriyāḥ śūrā vāgbhiḥ śūrā dvijātayaḥ |
dhanuṣā phalgunaḥ śūraḥ karṇaḥ śūro manorathaiḥ |
toṣito yena rudro'pi kaḥ pārthaṃ pratighātayet

एवं संरुषितस्तेन तदा शारद्वतेन ह ।
कर्णः प्रहरतां श्रेष्ठः कृपं वाक्यमथाब्रवीत्

evaṃ saṃruṣitastena tadā śāradvatena ha |
karṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ kṛpaṃ vākyamathābravīt

शूरा गर्जन्ति सततं प्रावृषीव वलाहकाः ।
फलं चाशु प्रयच्छन्ति बीजमुप्तमनूषरे

śūrā garjanti satataṃ prāvṛṣīva valāhakāḥ |
phalaṃ cāśu prayacchanti bījamuptamanūṣare

दोषमत्र न पश्यामि शूराणां रणमूर्धनि ।
तत्तद्विकत्थमानानां भारं चोद्वहतां मृधे

doṣamatra na paśyāmi śūrāṇāṃ raṇamūrdhani |
tattadvikatthamānānāṃ bhāraṃ codvahatāṃ mṛdhe

यं भारं पुरुषो वोढुं मनसा हि व्यवस्यति ।
दैवमस्य ध्रुवं तत्र साहाय्यायोपपद्यते

yaṃ bhāraṃ puruṣo voḍhuṃ manasā hi vyavasyati |
daivamasya dhruvaṃ tatra sāhāyyāyopapadyate

व्यवसायद्वितीयोऽहं मनसा भारमुद्वहन् ।
हत्वा पाण्डुसुतानाजौ सकृष्णान्सहसात्वतान् ।
गर्जामि यद्यहं विप्र तव किं तत्र नश्यति

vyavasāyadvitīyo'haṃ manasā bhāramudvahan |
hatvā pāṇḍusutānājau sakṛṣṇānsahasātvatān |
garjāmi yadyahaṃ vipra tava kiṃ tatra naśyati

वृथा शूरा न गर्जन्ति सजला इव तोयदाः ।
सामर्थ्यमात्मनो ज्ञात्वा ततो गर्जन्ति पण्डिताः

vṛthā śūrā na garjanti sajalā iva toyadāḥ |
sāmarthyamātmano jñātvā tato garjanti paṇḍitāḥ

सोऽहमद्य रणे यत्तौ सहितौ कृष्मपाण्डवौ ।
उत्सहामि रणे जेतुं ततो गर्जामि गौतम

so'hamadya raṇe yattau sahitau kṛṣmapāṇḍavau |
utsahāmi raṇe jetuṃ tato garjāmi gautama

पश्य त्वं गर्जितस्यास्य फलं मे विप्र सानुगान् ।
हत्वा पाण्डुसुतानाजौ सहकृष्णान्ससात्वतान् ।
दुर्योधनाय दास्यामि पृथिवीं हतकण्टकाम्

paśya tvaṃ garjitasyāsya phalaṃ me vipra sānugān |
hatvā pāṇḍusutānājau sahakṛṣṇānsasātvatān |
duryodhanāya dāsyāmi pṛthivīṃ hatakaṇṭakām

मनोरथप्रलापा मे न ग्राह्यास्तव सूतज

manorathapralāpā me na grāhyāstava sūtaja

सदा क्षिपसि वै कृष्णौ धर्मराजं च पाण्डवम् ।
ध्रुवस्तत्र जयः कर्ण यत्र युद्धविशारदौ

sadā kṣipasi vai kṛṣṇau dharmarājaṃ ca pāṇḍavam |
dhruvastatra jayaḥ karṇa yatra yuddhaviśāradau

देवगन्धर्वयक्षाणां मनुष्योरगरक्षसाम् ।
दंशितानामपि रणे अजेयौ कृष्णपाण्डवौ

devagandharvayakṣāṇāṃ manuṣyoragarakṣasām |
daṃśitānāmapi raṇe ajeyau kṛṣṇapāṇḍavau

ब्रह्मण्यः सत्यवाग्दान्तो गुरुदैवतपूजकः ।
नित्यं धर्मरतश्चैव कृतास्त्रश्च विशेषतः

brahmaṇyaḥ satyavāgdānto gurudaivatapūjakaḥ |
nityaṃ dharmarataścaiva kṛtāstraśca viśeṣataḥ

धृतिमांश्च कृतज्ञश्च धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
भ्रातरश्चास्य बलिनः सर्वास्त्रेषु कृतश्रमाः

dhṛtimāṃśca kṛtajñaśca dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātaraścāsya balinaḥ sarvāstreṣu kṛtaśramāḥ

गुरुवृत्तिरताः प्राज्ञा धर्मनित्या यशस्विनः ।
सम्बन्धिनश्चेन्द्रवीर्याः स्वनुर्ताः प्रहारिणः

guruvṛttiratāḥ prājñā dharmanityā yaśasvinaḥ |
sambandhinaścendravīryāḥ svanurtāḥ prahāriṇaḥ

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च दौर्मुखिर्जनमेजयः ।
चन्द्रसेनो रुद्रसेनः कीर्तिधर्मा ध्रुवो धरः

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca daurmukhirjanamejayaḥ |
candraseno rudrasenaḥ kīrtidharmā dhruvo dharaḥ

वसुचन्द्रो दामचन्द्रः सिंहचन्द्रः सुतेजनः ।
द्रुपदस्य तथा पुत्रा द्रुपदश्च महास्त्रवित्

vasucandro dāmacandraḥ siṃhacandraḥ sutejanaḥ |
drupadasya tathā putrā drupadaśca mahāstravit

येषामर्थाय संयत्तो मत्स्यराजः सहानुजः ।
शतानीकः सूर्यदत्तः श्रुतानीकः श्रुतध्वजः

yeṣāmarthāya saṃyatto matsyarājaḥ sahānujaḥ |
śatānīkaḥ sūryadattaḥ śrutānīkaḥ śrutadhvajaḥ

बलानीको जयानीको जयाश्वो रथवाहनः ।
चन्द्रोदयः समरथो विराटभ्रातरः शुभाः

balānīko jayānīko jayāśvo rathavāhanaḥ |
candrodayaḥ samaratho virāṭabhrātaraḥ śubhāḥ

यमौ च द्रौपदेयाश्च राक्षसश्च घटोत्कचः ।
येषामर्थाय युध्यन्ते न तेषां विद्यते क्षयः

yamau ca draupadeyāśca rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ |
yeṣāmarthāya yudhyante na teṣāṃ vidyate kṣayaḥ

एते चान्ये च बहवो गणाः पाण्डुसुतस्य वै

ete cānye ca bahavo gaṇāḥ pāṇḍusutasya vai

कामं खलु जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ।
सयक्षराक्षसगणं सभूतभुजगद्विपम् ।
निःशेषमस्त्रवीर्येण कुर्वाते भीमफल्गुनौ

kāmaṃ khalu jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam |
sayakṣarākṣasagaṇaṃ sabhūtabhujagadvipam |
niḥśeṣamastravīryeṇa kurvāte bhīmaphalgunau

युधिष्ठिरश्च पृथिवीं निर्दहेद्धोरचक्षुषा

yudhiṣṭhiraśca pṛthivīṃ nirdaheddhoracakṣuṣā

अप्रमेयबलः शौरिर्येषामर्थे च दंशितः ।
कथं तान्संयुगे कर्ण जेतुमुत्सहसे परान्

aprameyabalaḥ śauriryeṣāmarthe ca daṃśitaḥ |
kathaṃ tānsaṃyuge karṇa jetumutsahase parān

महानपनयस्त्वेष नित्यं हि तव सूतज ।
यस्त्वमुत्सहसे योद्धुं समरे शौरिणा सह

mahānapanayastveṣa nityaṃ hi tava sūtaja |
yastvamutsahase yoddhuṃ samare śauriṇā saha

एवमुक्तस्तु राधेयः प्रहसन्भरतर्षभ ।
अब्रवीच्च तदा कर्णो गुरं शारद्वतं कृपम्

evamuktastu rādheyaḥ prahasanbharatarṣabha |
abravīcca tadā karṇo guraṃ śāradvataṃ kṛpam

सत्यमुक्तं त्वया ब्रह्मन्पाण्डवान्प्रति यद्वचः ।
एते चान्ये च बहवो गुणाः पाण्डुसुतेषु वै

satyamuktaṃ tvayā brahmanpāṇḍavānprati yadvacaḥ |
ete cānye ca bahavo guṇāḥ pāṇḍusuteṣu vai

अजय्याश्च रणे पार्था देवैरपि सवासवैः ।
सदैत्ययक्षगन्धर्वैः पिशाचोरगराक्षसैः

ajayyāśca raṇe pārthā devairapi savāsavaiḥ |
sadaityayakṣagandharvaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ

तथापि पार्थाञ्जेष्यामि शक्त्या वासवदत्तया ।
मम ह्यमोघा दत्तेयं शक्तिः शक्रेण वै द्विज ।
एतया निहनिष्यामि सव्यसाचिनमाहवे

tathāpi pārthāñjeṣyāmi śaktyā vāsavadattayā |
mama hyamoghā datteyaṃ śaktiḥ śakreṇa vai dvija |
etayā nihaniṣyāmi savyasācinamāhave

हते तु पाण्डवे कृष्णे भ्रातरश्चास्य सोदराः ।
अनर्जुना न शक्ष्यन्ति महीं भोक्तुं कथञ्चन

hate tu pāṇḍave kṛṣṇe bhrātaraścāsya sodarāḥ |
anarjunā na śakṣyanti mahīṃ bhoktuṃ kathañcana

तेषु नष्टेषु सर्वेषु पृथिवीयं ससागरा ।
अयत्नात्कौरवेन्द्रस्य वशे स्थास्यति गौतम्

teṣu naṣṭeṣu sarveṣu pṛthivīyaṃ sasāgarā |
ayatnātkauravendrasya vaśe sthāsyati gautam

सुनीतैरिह सर्वार्थाः सिध्यन्ते नात्र संशयः ।
एतमर्थमहं ज्ञात्वा ततो गर्जामि गौतम

sunītairiha sarvārthāḥ sidhyante nātra saṃśayaḥ |
etamarthamahaṃ jñātvā tato garjāmi gautama

त्वं तु विप्रश्च वृद्धश्च अशक्तश्चापि संयुगे ।
कृतस्नेहश्च पार्थेषु मोहान्मामवमन्यसे

tvaṃ tu vipraśca vṛddhaśca aśaktaścāpi saṃyuge |
kṛtasnehaśca pārtheṣu mohānmāmavamanyase

यद्येवं वक्ष्यसे भूयो ममाप्रियमिह द्विज ।
ततस्ते खङ्गमुद्यम्य जिह्वां छेत्स्यामि दुर्मते

yadyevaṃ vakṣyase bhūyo mamāpriyamiha dvija |
tataste khaṅgamudyamya jihvāṃ chetsyāmi durmate

यच्चापि पाण्डवान्विप्र स्तोतुमिच्छसि संयुगे ।
भीषयन्सर्वसैन्यानि कौरवेयांश्च दुर्मते

yaccāpi pāṇḍavānvipra stotumicchasi saṃyuge |
bhīṣayansarvasainyāni kauraveyāṃśca durmate

अत्रापि शृणु मे वाक्यं यथावद्ब्रुवतो द्विज ।
दुर्योधनश्च द्रोणश्च शकुनिर्दुर्मुखो जयः

atrāpi śṛṇu me vākyaṃ yathāvadbruvato dvija |
duryodhanaśca droṇaśca śakunirdurmukho jayaḥ

दुःशासनो वृषसेनो मद्राजस्त्वमेव च ।
सोमदत्तश्च भूरिश्च तथा द्रौणिर्विविंशतिः

duḥśāsano vṛṣaseno madrājastvameva ca |
somadattaśca bhūriśca tathā drauṇirviviṃśatiḥ

तिष्ठेयुर्दंशिता यत्रा सर्वे युद्धविशारदाः ।
जयेदेतान्नरः को नु शक्रतुल्यबलोऽप्यरिः

tiṣṭheyurdaṃśitā yatrā sarve yuddhaviśāradāḥ |
jayedetānnaraḥ ko nu śakratulyabalo'pyariḥ

शूराश्च हि कृतास्त्राश्च बलिनः स्वर्गलिप्सवः ।
धर्मज्ञा युद्धकुशला हन्युर्युद्धे सुरानपि

śūrāśca hi kṛtāstrāśca balinaḥ svargalipsavaḥ |
dharmajñā yuddhakuśalā hanyuryuddhe surānapi

एते स्थास्यन्ति सङ्ग्रामे पाण्डवानां वधार्थिनः ।
जयमाकाङ्क्षमाणा हि कौरवेयस्य दंशिताः

ete sthāsyanti saṅgrāme pāṇḍavānāṃ vadhārthinaḥ |
jayamākāṅkṣamāṇā hi kauraveyasya daṃśitāḥ

दैवायत्तमहं मन्ये जयं सुबलिनामपि ।
यत्र भीष्मो महाबाहुः शेते शरशताचितः

daivāyattamahaṃ manye jayaṃ subalināmapi |
yatra bhīṣmo mahābāhuḥ śete śaraśatācitaḥ

विकर्णश्चित्रसेनश्च बाह्लीकोऽथ जयद्रथः ।
भूरिश्रवा जयश्चैव जलसन्धः सुदक्षिणः

vikarṇaścitrasenaśca bāhlīko'tha jayadrathaḥ |
bhūriśravā jayaścaiva jalasandhaḥ sudakṣiṇaḥ

शलश्च रथिनां श्रेष्ठो भगदत्तश्च वीर्यवान् ।
एते चान्ये च राजानो देवैरपि सुदुर्जयाः

śalaśca rathināṃ śreṣṭho bhagadattaśca vīryavān |
ete cānye ca rājāno devairapi sudurjayāḥ

निहताः समरे शूराः पाण्डवैर्बलवत्तराः ।
किमन्यद्दैवसंयोगान्मन्यसे पुरुषाधम

nihatāḥ samare śūrāḥ pāṇḍavairbalavattarāḥ |
kimanyaddaivasaṃyogānmanyase puruṣādhama

यांश्च तांस्तौषि सततं दुर्योधनरिपून्द्विज ।
तेषामपि हताः शूराः शतशोऽथ सहस्रशः

yāṃśca tāṃstauṣi satataṃ duryodhanaripūndvija |
teṣāmapi hatāḥ śūrāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

क्षीयन्ते सर्वसैन्यानि कुरूणां पाण्डवैः सह ।
प्रभावं नात्र पाश्यामि पाण्डवानां कथञ्चन

kṣīyante sarvasainyāni kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha |
prabhāvaṃ nātra pāśyāmi pāṇḍavānāṃ kathañcana

यस्तान्बलवतो नित्यं मन्यसे त्वं द्विजाधम ।
यतिष्येऽहं यथाशक्ति योद्धुं तैः सह संयुगे ।
दुर्योधनहितार्थाय जयो दैवे प्रतिष्ठितः

yastānbalavato nityaṃ manyase tvaṃ dvijādhama |
yatiṣye'haṃ yathāśakti yoddhuṃ taiḥ saha saṃyuge |
duryodhanahitārthāya jayo daive pratiṣṭhitaḥ