अध्याय 158: भीम द्वारा बाह्लीक वध, द्रोण-युधिष्ठिर का अस्त्रयुद्ध

द्रुपदस्यात्मजान्दृष्ट्वा कुन्तिभोजसुतांस्तथा ।
द्रोणपुत्रेण निहतान्राक्षसांश्च सहस्रशः

drupadasyātmajāndṛṣṭvā kuntibhojasutāṃstathā |
droṇaputreṇa nihatānrākṣasāṃśca sahasraśaḥ

युधिष्ठिरो भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
युयुधानश्च संयत्ता युद्धायैव मनो दधुः

yudhiṣṭhiro bhīmaseno dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
yuyudhānaśca saṃyattā yuddhāyaiva mano dadhuḥ

सोमदत्तः पुनः क्रुद्धो दृष्ट्वा सात्यकिमाहवे ।
महता शरवर्षेण च्छादयामास भारत

somadattaḥ punaḥ kruddho dṛṣṭvā sātyakimāhave |
mahatā śaravarṣeṇa cchādayāmāsa bhārata

ततः समभवद्युद्धमतीव भयवर्धनम् ।
त्वदीयानां परेषां च घोरं विजयकाङ्क्षिणाम्

tataḥ samabhavadyuddhamatīva bhayavardhanam |
tvadīyānāṃ pareṣāṃ ca ghoraṃ vijayakāṅkṣiṇām

तं दृष्ट्वा समुपायान्तं रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः ।
दशभिः सात्वतस्यार्थे भीमो विव्याध सायकैः

taṃ dṛṣṭvā samupāyāntaṃ rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ |
daśabhiḥ sātvatasyārthe bhīmo vivyādha sāyakaiḥ

सोमदत्तोऽपि तं वीरं शतेन प्रत्यविध्यत ।
सात्वतस्त्वभिसंक्रुद्धः पुत्राधिभिरभिप्लुतम्

somadatto'pi taṃ vīraṃ śatena pratyavidhyata |
sātvatastvabhisaṃkruddhaḥ putrādhibhirabhiplutam

वृद्धं वृद्धगुणैर्युक्तं ययातिमिव नाहुषम् ।
विव्याध दशभिस्तीक्ष्णैः शरैर्वज्रनिपातनैः ।
शक्त्या चैनं विनिर्भिद्य पुनर्विव्याध सप्तभिः

vṛddhaṃ vṛddhaguṇairyuktaṃ yayātimiva nāhuṣam |
vivyādha daśabhistīkṣṇaiḥ śarairvajranipātanaiḥ |
śaktyā cainaṃ vinirbhidya punarvivyādha saptabhiḥ

ततस्तु सात्यकेरर्थे भीमसेनो नवं दृढम् ।
मुमोच परिघं घोरं सोमदत्तस्य मूर्धनि

tatastu sātyakerarthe bhīmaseno navaṃ dṛḍham |
mumoca parighaṃ ghoraṃ somadattasya mūrdhani

सात्वतोऽप्यग्निसङ्काशं मुमोच शरमुत्तमम् ।
सोमदत्तोरसि क्रुद्धः सुपत्रं निशितं युधि

sātvato'pyagnisaṅkāśaṃ mumoca śaramuttamam |
somadattorasi kruddhaḥ supatraṃ niśitaṃ yudhi

युगपत्पेततुर्वीर घोरौ परिघमार्गणौ ।
शरीरे सोमदत्तस्य स पपात महारथः

yugapatpetaturvīra ghorau parighamārgaṇau |
śarīre somadattasya sa papāta mahārathaḥ

व्यामोहिते तुनये बाह्लीकस्तमुपाद्रवत् ।
विसृजञ्छरवर्षाणि कालवर्षीव तोयदः

vyāmohite tunaye bāhlīkastamupādravat |
visṛjañcharavarṣāṇi kālavarṣīva toyadaḥ

भीमोऽथ सात्वतस्यार्थे बाह्लीकं नवभिः शरैः ।
प्रातिपेयं महात्मानं विव्याध रणमूर्धनि

bhīmo'tha sātvatasyārthe bāhlīkaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
prātipeyaṃ mahātmānaṃ vivyādha raṇamūrdhani

प्रातिपेयस्तु सङ्क्रुद्धः शक्तिं भीमस्य वक्षसि ।
निचखान महाबाहुः पुरन्दर इवाशनिम्

prātipeyastu saṅkruddhaḥ śaktiṃ bhīmasya vakṣasi |
nicakhāna mahābāhuḥ purandara ivāśanim

स तथाऽभिहतो भीमश्चकम्पे च मुमोह च ।
प्राप्य चेतश्च बलवान्गदामस्मै ससर्ज ह

sa tathā'bhihato bhīmaścakampe ca mumoha ca |
prāpya cetaśca balavāngadāmasmai sasarja ha

सा पाण्डवेन प्रहिता बाह्लीकस्य शिरोऽहरत् ।
स पपात हतः पृथ्व्यां वज्राहत इवाद्रिराट्

sā pāṇḍavena prahitā bāhlīkasya śiro'harat |
sa papāta hataḥ pṛthvyāṃ vajrāhata ivādrirāṭ

तस्मिन्विनिहते वीरे बाह्लीके पुरुषर्षभ ।
पुत्रास्तेऽभ्यर्दयन्भीमं दश दाशरथेः समाः

tasminvinihate vīre bāhlīke puruṣarṣabha |
putrāste'bhyardayanbhīmaṃ daśa dāśaratheḥ samāḥ

नागदत्तो दृढरथो महाबाहुरयोभुजः ।
दृढः सुहस्तो विरजाः प्रमाथ्युग्रोऽनुयाय्यपि

nāgadatto dṛḍharatho mahābāhurayobhujaḥ |
dṛḍhaḥ suhasto virajāḥ pramāthyugro'nuyāyyapi

तान्दृष्ट्वा चुक्रुधे भीमो जगृहे भारसाधनान् ।
एकमेकं समुद्दिश्य पातयामास मर्मसु

tāndṛṣṭvā cukrudhe bhīmo jagṛhe bhārasādhanān |
ekamekaṃ samuddiśya pātayāmāsa marmasu

ते विद्धा व्यसवः पेतुः स्यन्दनेभ्यो हतौजसः ।
चण्डवातप्रभग्नास्तु पर्वताग्रान्महीरुहाः

te viddhā vyasavaḥ petuḥ syandanebhyo hataujasaḥ |
caṇḍavātaprabhagnāstu parvatāgrānmahīruhāḥ

नाराचैर्दशभिर्भीमस्तान्निहत्य तवात्मजान् ।
कर्णस्य दयितं पुत्रं वृषसेनमवाकिरत्

nārācairdaśabhirbhīmastānnihatya tavātmajān |
karṇasya dayitaṃ putraṃ vṛṣasenamavākirat

ततो वृकरथो नाम भ्राता कर्णस्य विश्रुतः ।
जघान भीमं नाराचैस्तमप्यभ्यद्रवद्बली

tato vṛkaratho nāma bhrātā karṇasya viśrutaḥ |
jaghāna bhīmaṃ nārācaistamapyabhyadravadbalī

ततः सप्तरथान्वीरः श्यालानां तव भारत ।
निहत्य भीमो नाराचैः शतचन्द्रमपोथयत्

tataḥ saptarathānvīraḥ śyālānāṃ tava bhārata |
nihatya bhīmo nārācaiḥ śatacandramapothayat

अमर्षयन्तो निहतं शतचन्द्रं महारथम् ।
शकुनेर्भ्रातरो वीरा गवाक्षः शरभो विभुः

amarṣayanto nihataṃ śatacandraṃ mahāratham |
śakunerbhrātaro vīrā gavākṣaḥ śarabho vibhuḥ

सुभगो भानुदत्तश्च शूराः पञ्च महारथाः ।
अभिद्रुत्य शरैस्तीक्ष्णैर्भीमसेनमताडयन्

subhago bhānudattaśca śūrāḥ pañca mahārathāḥ |
abhidrutya śaraistīkṣṇairbhīmasenamatāḍayan

स ताड्यमानो नाराचैर्वृष्टिवेगैरिवाचलः ।
जघान पञ्चभिर्बाणैः पञ्चैवातिरथान्बली

sa tāḍyamāno nārācairvṛṣṭivegairivācalaḥ |
jaghāna pañcabhirbāṇaiḥ pañcaivātirathānbalī

तान्दृष्ट्वा निहतान्वीरान्विचेलुर्नृपसत्तमाः

tāndṛṣṭvā nihatānvīrānvicelurnṛpasattamāḥ

ततो युधिष्ठिरः क्रुद्धस्तवानीकमशातयत् ॥
मिषतः कुम्भयोनेस्तु पुत्राणां तव चानघ

tato yudhiṣṭhiraḥ kruddhastavānīkamaśātayat ||
miṣataḥ kumbhayonestu putrāṇāṃ tava cānagha

अम्बष्ठान्मालवाञ्छूरांस्त्रिगर्तान्सशिबीनपि ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्रुद्धो युद्धे युधिष्ठिरः

ambaṣṭhānmālavāñchūrāṃstrigartānsaśibīnapi |
prāhiṇonmṛtyulokāya kruddho yuddhe yudhiṣṭhiraḥ

अभीषाहाञ्छूरसेनान्बाह्लीकान्सवसातिकान् ।
निहत्य पृथिवीं राजा चक्रे शोणितकर्दमाम्

abhīṣāhāñchūrasenānbāhlīkānsavasātikān |
nihatya pṛthivīṃ rājā cakre śoṇitakardamām

यौधेयान्मालवान्राजन्मद्रकाणां गणान्युधि ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय शूरान्बाणैर्युधिष्ठिरः

yaudheyānmālavānrājanmadrakāṇāṃ gaṇānyudhi |
prāhiṇonmṛtyulokāya śūrānbāṇairyudhiṣṭhiraḥ

हताहरत गृह्णीत विध्यत व्यवकृन्तत ।
इत्यासीत्तुमुलः शब्दो युधिष्ठिररथं प्रति

hatāharata gṛhṇīta vidhyata vyavakṛntata |
ityāsīttumulaḥ śabdo yudhiṣṭhirarathaṃ prati

सैन्यानि द्रावयन्तं तं द्रोणो दृष्ट्वा युधिष्ठिरम् ।
चोदितस्तव पुत्रेण सायकैरभ्यवाकिरत्

sainyāni drāvayantaṃ taṃ droṇo dṛṣṭvā yudhiṣṭhiram |
coditastava putreṇa sāyakairabhyavākirat

द्रोणस्तु परमक्रुद्धो वायव्यास्त्रेण पार्थिवम् ।
विव्याध सोऽपि तद्दिव्यमस्त्रमस्त्रेण जघ्निवान्

droṇastu paramakruddho vāyavyāstreṇa pārthivam |
vivyādha so'pi taddivyamastramastreṇa jaghnivān

तस्मिन्विनिहते चास्त्रे भारद्वाजो युधिष्ठिरे ।
वारुणं याम्यमाग्नेयं त्वाष्ट्रं सावित्रमेव च ।
चिक्षेप परमक्रुद्धो जिघांसुः पाण्डुनन्दनम्

tasminvinihate cāstre bhāradvājo yudhiṣṭhire |
vāruṇaṃ yāmyamāgneyaṃ tvāṣṭraṃ sāvitrameva ca |
cikṣepa paramakruddho jighāṃsuḥ pāṇḍunandanam

क्षिप्तानि क्षिप्यमाणानि तानि चास्त्राणि धर्मजः ।
जघानास्त्रैर्महाबाहुः कुम्भयोनेरवित्रसन्

kṣiptāni kṣipyamāṇāni tāni cāstrāṇi dharmajaḥ |
jaghānāstrairmahābāhuḥ kumbhayoneravitrasan

सत्यां चिकीर्षमाणस्तु प्रतिज्ञां कुम्भसम्भवः

satyāṃ cikīrṣamāṇastu pratijñāṃ kumbhasambhavaḥ

प्रादुश्चक्रेऽस्त्रमैन्द्रं वै प्राजापत्यं च भारत ।
जिघांसुर्धर्मतनयं तव पुत्रहिते रतः

prāduścakre'stramaindraṃ vai prājāpatyaṃ ca bhārata |
jighāṃsurdharmatanayaṃ tava putrahite rataḥ

पतिः कुरूणां गजसिंहगामी
विशालवक्षाः पृथुलोहिताक्षः ।
प्रादुश्चकारास्त्रमहीनतेजा
माहेन्द्रमस्त्रं स जघान तेन

patiḥ kurūṇāṃ gajasiṃhagāmī
viśālavakṣāḥ pṛthulohitākṣaḥ |
prāduścakārāstramahīnatejā
māhendramastraṃ sa jaghāna tena

विहन्यमानेष्वस्त्रेषु द्रोणः क्रोधसमन्वितः ।
युधिष्ठिरवधं प्रेप्सुर्ब्राह्ममस्त्रमुदैरयत्

vihanyamāneṣvastreṣu droṇaḥ krodhasamanvitaḥ |
yudhiṣṭhiravadhaṃ prepsurbrāhmamastramudairayat

ततो नाज्ञासिषं किञ्चिद्धोरेण तमसाऽऽवृते ।
सर्वभूतानि च परं त्रासं जग्मुर्महीपते

tato nājñāsiṣaṃ kiñciddhoreṇa tamasā''vṛte |
sarvabhūtāni ca paraṃ trāsaṃ jagmurmahīpate

ब्रह्मास्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
ब्रह्मास्त्रेणैव राजेन्द्र तदस्त्रं प्रत्यवारयत्

brahmāstramudyataṃ dṛṣṭvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
brahmāstreṇaiva rājendra tadastraṃ pratyavārayat

ततः सैनिकमुख्यास्ते प्रशशंसुर्नरर्षभौ ।
द्रोणपार्थौ महेष्वासौ सर्वयुद्धविशारदौ

tataḥ sainikamukhyāste praśaśaṃsurnararṣabhau |
droṇapārthau maheṣvāsau sarvayuddhaviśāradau

ततः प्रमुच्य कौन्तेयं द्रोणो द्रुपदवाहिनीम् ।
व्यधमत्क्रोधताम्राक्षो वायव्यास्त्रेण भारत

tataḥ pramucya kaunteyaṃ droṇo drupadavāhinīm |
vyadhamatkrodhatāmrākṣo vāyavyāstreṇa bhārata

ते हन्यमाना द्रोणेन पाञ्चालाः प्राद्रवन्भयात् ।
पश्यतो भीमसेनस्य पार्थस्य च महात्मनः

te hanyamānā droṇena pāñcālāḥ prādravanbhayāt |
paśyato bhīmasenasya pārthasya ca mahātmanaḥ

ततः किरीटी भीमश्च सहसा सन्न्यवर्तताम् ।
महद्ध्यां रथवंशाभ्यां परिगृह्य बलं तदा

tataḥ kirīṭī bhīmaśca sahasā sannyavartatām |
mahaddhyāṃ rathavaṃśābhyāṃ parigṛhya balaṃ tadā

बीभत्सुर्दक्षिणं पार्श्वमुत्तरं च वृकोदरः ।
भारद्वाजं शरौघाभ्यां महद्भ्यामभ्यवर्षताम्

bībhatsurdakṣiṇaṃ pārśvamuttaraṃ ca vṛkodaraḥ |
bhāradvājaṃ śaraughābhyāṃ mahadbhyāmabhyavarṣatām

केकयाः सृञ्जयाश्चैव पाञ्चालाश्च महौजसः ।
अन्वगच्छन्महाराज मात्स्याश्च सह सात्वतैः

kekayāḥ sṛñjayāścaiva pāñcālāśca mahaujasaḥ |
anvagacchanmahārāja mātsyāśca saha sātvataiḥ

ततः सा भारती सेना वध्यमाना किरीटिना ।
तमसा निद्रया चैव पुनरेव व्यदीर्यत

tataḥ sā bhāratī senā vadhyamānā kirīṭinā |
tamasā nidrayā caiva punareva vyadīryata

द्रोणेन वार्यमाणास्ते स्वयं तव सुतेन च ।
नाशक्यन्त महाराज योधा वारयितुं तदा

droṇena vāryamāṇāste svayaṃ tava sutena ca |
nāśakyanta mahārāja yodhā vārayituṃ tadā