अध्याय 157: सोमदत्त की प्रतिज्ञा, अश्वत्थामा और घटोत्कच का युद्ध

प्रायोपविष्टे तु हते पुत्रे सात्यकिना तदा ।
सोमदत्तो भृशं क्रुद्धः सात्यकिं वाक्यमब्रवीत्

prāyopaviṣṭe tu hate putre sātyakinā tadā |
somadatto bhṛśaṃ kruddhaḥ sātyakiṃ vākyamabravīt

क्षत्रधर्मः परो दृष्टो यस्तु देवैर्महात्मभिः ।
तं त्वं सात्वत सन्तज्य दस्युधर्मे कथं रतः

kṣatradharmaḥ paro dṛṣṭo yastu devairmahātmabhiḥ |
taṃ tvaṃ sātvata santajya dasyudharme kathaṃ rataḥ

पराङ्मुखाय दीनाय न्यस्तशस्त्राय याचते ।
क्षत्रधर्मरतः प्राज्ञः कथं नु प्रहरेद्रणे

parāṅmukhāya dīnāya nyastaśastrāya yācate |
kṣatradharmarataḥ prājñaḥ kathaṃ nu praharedraṇe

द्वावेव किल वृष्णीनां तत्र ख्यातौ महारथौ ।
प्रद्युम्नश्च महाबाहुस्त्वं चैव युधि सात्वत

dvāveva kila vṛṣṇīnāṃ tatra khyātau mahārathau |
pradyumnaśca mahābāhustvaṃ caiva yudhi sātvata

कथं प्रायोपविष्टाय पार्थेन च्छिन्नबाहवे ।
नृशंसं बत दीनं च तादृशं कृतवानसि

kathaṃ prāyopaviṣṭāya pārthena cchinnabāhave |
nṛśaṃsaṃ bata dīnaṃ ca tādṛśaṃ kṛtavānasi

कर्ममस्तस्य दुर्वृत्त फलं प्राप्नुहि संयुगे ।
अद्य छेत्स्यामि ते मूढ शिरो विक्रम्य पत्रिणा

karmamastasya durvṛtta phalaṃ prāpnuhi saṃyuge |
adya chetsyāmi te mūḍha śiro vikramya patriṇā

शपे सात्वत पुत्राभ्यामिष्टेन सुकृतेन च ।
अनतीतामिमां रात्रिं यदि त्वां वीरमानिनम्

śape sātvata putrābhyāmiṣṭena sukṛtena ca |
anatītāmimāṃ rātriṃ yadi tvāṃ vīramāninam

अरक्ष्यमाणं पार्थेन जिष्णुना ससुतानुजम् ।
न हन्यां नरके घोरे पतेयं वृष्णिपांसन

arakṣyamāṇaṃ pārthena jiṣṇunā sasutānujam |
na hanyāṃ narake ghore pateyaṃ vṛṣṇipāṃsana

एवमुक्त्वा सुसङ्क्रुद्धः सोमदत्तो महाबलः ।
दध्मौ शङ्खं च तारेण सिंहनादं ननाद च

evamuktvā susaṅkruddhaḥ somadatto mahābalaḥ |
dadhmau śaṅkhaṃ ca tāreṇa siṃhanādaṃ nanāda ca

ततः कमलपत्राक्षः सिंहदंष्ट्रो दुरासदः ।
सात्यकिर्भृशसङ्क्रुद्धः सोमदत्तमथाब्रवीत्

tataḥ kamalapatrākṣaḥ siṃhadaṃṣṭro durāsadaḥ |
sātyakirbhṛśasaṅkruddhaḥ somadattamathābravīt

कौरवेय न मे त्रासः कथञ्चिदपि विद्यते ।
त्वया सार्धमथान्यैश्च युध्यतो हृदि कश्चन

kauraveya na me trāsaḥ kathañcidapi vidyate |
tvayā sārdhamathānyaiśca yudhyato hṛdi kaścana

यदि सर्वेण सैन्येन गुप्तो मां योधयिष्यसि ।
तथापि न व्यथा काचित्त्वयि स्यान्मम कौरव

yadi sarveṇa sainyena gupto māṃ yodhayiṣyasi |
tathāpi na vyathā kācittvayi syānmama kaurava

युद्धसारेण वाक्येन असतां सम्मतेन च ।
नाहं भीषयितुं शक्यः क्षत्रवृत्ते स्थितस्त्वया

yuddhasāreṇa vākyena asatāṃ sammatena ca |
nāhaṃ bhīṣayituṃ śakyaḥ kṣatravṛtte sthitastvayā

यदि तेऽस्ति युयुत्साऽद्य मया सह नराधिप ।
निर्दयो निशितैर्बाणैः प्रहर प्रहरामि ते

yadi te'sti yuyutsā'dya mayā saha narādhipa |
nirdayo niśitairbāṇaiḥ prahara praharāmi te

हतो भूरिश्रवा वीरस्तव पुत्रो महारथः ।
शलश्चैव महाराज भ्रातृव्यसनकर्षितः

hato bhūriśravā vīrastava putro mahārathaḥ |
śalaścaiva mahārāja bhrātṛvyasanakarṣitaḥ

त्वां चाप्यद्य वधिष्यामि सहपुत्रं सबान्धवम् ।
तिष्ठेदानीं रणे यत्तः कौरवोऽसि महारथः

tvāṃ cāpyadya vadhiṣyāmi sahaputraṃ sabāndhavam |
tiṣṭhedānīṃ raṇe yattaḥ kauravo'si mahārathaḥ

यस्मिन्दानं दमः शौचमहिंसा हीर्धृतिः क्षमा ।
अनपायानि सर्वाणि नित्यं राज्ञि युधिष्ठिरे

yasmindānaṃ damaḥ śaucamahiṃsā hīrdhṛtiḥ kṣamā |
anapāyāni sarvāṇi nityaṃ rājñi yudhiṣṭhire

मृदङ्गकेतोस्तस्य त्वं तेजसा निहतः पुरा ।
सकर्णसौबलः सङ्ख्ये विनाशमुपयास्यसि

mṛdaṅgaketostasya tvaṃ tejasā nihataḥ purā |
sakarṇasaubalaḥ saṅkhye vināśamupayāsyasi

शपेऽहं कृष्णचरणैरिष्टापूर्तेन चैव ह ।
यदि त्वां ससुतं पापं न हन्यां युधि रोषितः

śape'haṃ kṛṣṇacaraṇairiṣṭāpūrtena caiva ha |
yadi tvāṃ sasutaṃ pāpaṃ na hanyāṃ yudhi roṣitaḥ

अपयास्यसि चोत्त्यक्त्वा रणं मुक्तो भविष्यसि

apayāsyasi cottyaktvā raṇaṃ mukto bhaviṣyasi

एवमाभाष्य चान्योन्यं क्रोधसंरक्तलोचनौ ।
प्रवृत्तौ शरसम्पातं कर्तुं पुरुषसत्तमौ

evamābhāṣya cānyonyaṃ krodhasaṃraktalocanau |
pravṛttau śarasampātaṃ kartuṃ puruṣasattamau

ततो रथसहस्रेण नागानामयुतेन च ।
दुर्योधनः सोमदत्तं परिवार्य व्यवस्थितः

tato rathasahasreṇa nāgānāmayutena ca |
duryodhanaḥ somadattaṃ parivārya vyavasthitaḥ

शकुनिश्च सुसङ्क्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
पुत्रपौत्रैः परिवृतो भ्रातृभिश्चेन्द्रविक्रमैः ।
श्यालस्तव महाबाहुर्वज्रसंहननो युवा

śakuniśca susaṅkruddhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
putrapautraiḥ parivṛto bhrātṛbhiścendravikramaiḥ |
śyālastava mahābāhurvajrasaṃhanano yuvā

साग्रं शतसहस्रं तु हयानां तस्य धीमतः ।
सोमदत्तं महेष्वासं समन्तात्पर्यरक्षत

sāgraṃ śatasahasraṃ tu hayānāṃ tasya dhīmataḥ |
somadattaṃ maheṣvāsaṃ samantātparyarakṣata

रक्ष्यमाणश्च बलिभिश्छादयामास सात्यकिम् ।
तं छाद्यमानं विशिखैर्दृष्ट्वा सन्नतपर्वभिः

rakṣyamāṇaśca balibhiśchādayāmāsa sātyakim |
taṃ chādyamānaṃ viśikhairdṛṣṭvā sannataparvabhiḥ

धृष्टद्युम्नोऽभ्ययात्क्रुद्धः प्रगृह्य महतीं चमूम् ।
अभ्यरक्षन्महाबाहुः सात्वतं सत्यविक्रमम्

dhṛṣṭadyumno'bhyayātkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ camūm |
abhyarakṣanmahābāhuḥ sātvataṃ satyavikramam

चण्डवाताभिसृष्टानामुदधीनामिव स्वनः ।
आसीद्राजन्बलौघानामन्योन्यमभिनिघ्नताम्

caṇḍavātābhisṛṣṭānāmudadhīnāmiva svanaḥ |
āsīdrājanbalaughānāmanyonyamabhinighnatām

विव्याध सोमदत्तस्तु सात्वतं नवभिः शरैः ।
सात्यकिर्नवभिश्चैनमवधीत्कुरुपुङ्गवम्

vivyādha somadattastu sātvataṃ navabhiḥ śaraiḥ |
sātyakirnavabhiścainamavadhītkurupuṅgavam

सोऽतिविद्धो बलवता समरे दृढधन्विना ।
रथोपस्थं समासाद्य मुमोह गतचेतनः

so'tividdho balavatā samare dṛḍhadhanvinā |
rathopasthaṃ samāsādya mumoha gatacetanaḥ

तं विमूढं समालक्ष्य सारथिस्त्वरयाऽन्वितः ।
अपोवाह रणाद्वीरं सोमदत्तं महारथम्

taṃ vimūḍhaṃ samālakṣya sārathistvarayā'nvitaḥ |
apovāha raṇādvīraṃ somadattaṃ mahāratham

तं विसंज्ञं समालक्ष्य युयुधानशरार्दितम् ।
अभ्यद्रवत्ततो द्रोणो यदुवीरजिघांसया

taṃ visaṃjñaṃ samālakṣya yuyudhānaśarārditam |
abhyadravattato droṇo yaduvīrajighāṃsayā

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य युधिष्ठिरपुरोगमाः ।
परिवव्रुर्महात्मानं परीप्सन्तो यदूत्तमम्

tamāyāntamabhiprekṣya yudhiṣṭhirapurogamāḥ |
parivavrurmahātmānaṃ parīpsanto yadūttamam

ततः प्रववृते युद्धं द्रोणस्य सह पाण्डवैः ।
बलेरिव सुरैः पूर्वं त्रैलोक्यजयकाङ्क्षया

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ droṇasya saha pāṇḍavaiḥ |
baleriva suraiḥ pūrvaṃ trailokyajayakāṅkṣayā

ततः सायकजालेन पाण्डवानीकमावृणोत् ।
भारद्वाजो महातेजा विव्याध च युधिष्ठिरम्

tataḥ sāyakajālena pāṇḍavānīkamāvṛṇot |
bhāradvājo mahātejā vivyādha ca yudhiṣṭhiram

सात्यकिं दशभिर्बाणैर्विंशत्या पार्षतं शरैः ।
भीमसेनं च नवभिर्नकुलं पञ्चभिस्तथा

sātyakiṃ daśabhirbāṇairviṃśatyā pārṣataṃ śaraiḥ |
bhīmasenaṃ ca navabhirnakulaṃ pañcabhistathā

सहदेवं तथाऽष्टाभिः शतेन च शिखण्डिनम् ।
द्रौपदेयान्महाबाहुः पञ्चभिः पञ्जभिः शरैः

sahadevaṃ tathā'ṣṭābhiḥ śatena ca śikhaṇḍinam |
draupadeyānmahābāhuḥ pañcabhiḥ pañjabhiḥ śaraiḥ

विराटं मत्स्यमष्टाभिर्द्रुपदं दशभिः शरैः ।
युधामन्युं त्रिभिः षड्भिरुत्तमौजसमाहवे ।
अन्यांश्च सैनिकान्विद्व्वा युधिष्ठिरमुपाद्रवत्

virāṭaṃ matsyamaṣṭābhirdrupadaṃ daśabhiḥ śaraiḥ |
yudhāmanyuṃ tribhiḥ ṣaḍbhiruttamaujasamāhave |
anyāṃśca sainikānvidvvā yudhiṣṭhiramupādravat

ते वध्यमाना द्रोणेन पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः ।
प्राद्रवन्वै भयाद्राजन्सार्तनादा दिशो दश

te vadhyamānā droṇena pāṇḍuputrasya sainikāḥ |
prādravanvai bhayādrājansārtanādā diśo daśa

काल्यमानं तु तत्सैन्यं दृष्ट्वा द्रोणेन फल्गुनः ।
किञ्चिदागतसंरम्भो गुरुं पार्थोऽभ्ययाद्द्रुतम्

kālyamānaṃ tu tatsainyaṃ dṛṣṭvā droṇena phalgunaḥ |
kiñcidāgatasaṃrambho guruṃ pārtho'bhyayāddrutam

दृष्ट्वा द्रोणं तु बीभत्सुमभिधावन्तमाहवे ।
सन्न्यवर्तत तत्सैन्यं पुनर्यौधिष्ठिरं बलम्

dṛṣṭvā droṇaṃ tu bībhatsumabhidhāvantamāhave |
sannyavartata tatsainyaṃ punaryaudhiṣṭhiraṃ balam

ततो युद्धमभूद्भूयो भारद्वाजस्य पाण्डवैः

tato yuddhamabhūdbhūyo bhāradvājasya pāṇḍavaiḥ

द्रोणस्तव सुतै राजन्सर्वतः परिवारितः ।
व्यधमत्पाण्डुसैन्यानि तूलराशिमिवानलः

droṇastava sutai rājansarvataḥ parivāritaḥ |
vyadhamatpāṇḍusainyāni tūlarāśimivānalaḥ

तं ज्वलन्तमिवादित्यं दीप्तानलसमद्युतिम् ।
राजन्ननिशमत्यन्तं दृष्ट्वा द्रोणं शरार्चिषम्

taṃ jvalantamivādityaṃ dīptānalasamadyutim |
rājannaniśamatyantaṃ dṛṣṭvā droṇaṃ śarārciṣam

मण्डलीकृतधन्वानं तपन्तमिव भास्करम् ।
दहन्तमहितान्सैन्ये नैनं कश्चिदवारयत्

maṇḍalīkṛtadhanvānaṃ tapantamiva bhāskaram |
dahantamahitānsainye nainaṃ kaścidavārayat

योयो हि प्रमुखे तस्य तस्थौ द्रोणस्य पुरूषः ।
तस्यतस्य शिरश्छित्त्वा ययुर्द्रोणशराः क्षितिम्

yoyo hi pramukhe tasya tasthau droṇasya purūṣaḥ |
tasyatasya śiraśchittvā yayurdroṇaśarāḥ kṣitim

एवं सा पाण्डवी सेना वध्यमाना महात्मना ।
प्रदुद्राव पुनर्भीता पश्यतः सव्यसाचिनः

evaṃ sā pāṇḍavī senā vadhyamānā mahātmanā |
pradudrāva punarbhītā paśyataḥ savyasācinaḥ

सम्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा द्रोणेन निशि भारत ।
गोविन्दमब्रवीज्जिष्णुर्गच्छ द्रोणरथं प्रति

samprabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā droṇena niśi bhārata |
govindamabravījjiṣṇurgaccha droṇarathaṃ prati

ततो रजतगोक्षीरकुन्देन्दुसदृशप्रभान् ।
चोदयामास दाशार्हो हयान्द्रोणरथं प्रति

tato rajatagokṣīrakundendusadṛśaprabhān |
codayāmāsa dāśārho hayāndroṇarathaṃ prati

भीमसेनोऽपि तं दृष्ट्वा यान्तं द्रोणाय फल्गुनम् ।
स्वसारथिमुवाचेदं द्रोणानीकाय मां वह

bhīmaseno'pi taṃ dṛṣṭvā yāntaṃ droṇāya phalgunam |
svasārathimuvācedaṃ droṇānīkāya māṃ vaha

सोऽपि तस्य वचः श्रुत्वा विशोकोऽवहयद्वयान् ।
पृष्ठतः सत्यसन्धस्य जिष्णोर्भरतसत्तम

so'pi tasya vacaḥ śrutvā viśoko'vahayadvayān |
pṛṣṭhataḥ satyasandhasya jiṣṇorbharatasattama

तौ दृष्ट्वा भ्रातरौ यत्तौ द्रोणानीकमभिद्रुतौ ।
पाञ्चालाः सृञ्जया मात्स्याश्चेदिकारूशकोसलाः ।
अन्वगच्छन्महाराज केकयाश्च महारथाः

tau dṛṣṭvā bhrātarau yattau droṇānīkamabhidrutau |
pāñcālāḥ sṛñjayā mātsyāścedikārūśakosalāḥ |
anvagacchanmahārāja kekayāśca mahārathāḥ

ततो राजन्नभूद्वोरः सङ्ग्रामो रोमहर्षणः

tato rājannabhūdvoraḥ saṅgrāmo romaharṣaṇaḥ

बीभत्सुर्दक्षिणं पार्श्वमुत्तरं च वृकोदरः ।
महद्भ्यां रथबृन्दाभ्यां बलं जगृहतुस्तव

bībhatsurdakṣiṇaṃ pārśvamuttaraṃ ca vṛkodaraḥ |
mahadbhyāṃ rathabṛndābhyāṃ balaṃ jagṛhatustava

तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ भीमसेनधनञ्जयौ ।
धृष्टद्युम्नोऽभ्ययाद्राजन्सात्यकिश्च महाबलः

tau dṛṣṭvā puruṣavyāghrau bhīmasenadhanañjayau |
dhṛṣṭadyumno'bhyayādrājansātyakiśca mahābalaḥ

चण्डवाताभिपन्नानामुदधीनामिव स्वनः ।
आसीद्राजन्बलौघानां तदाऽन्योन्यमभिघ्नतां

caṇḍavātābhipannānāmudadhīnāmiva svanaḥ |
āsīdrājanbalaughānāṃ tadā'nyonyamabhighnatāṃ

सौमदत्तिवधात्क्रुद्धो दृष्ट्वा सात्यकिमाहवे ।
द्रौणिरभ्यद्रवद्राजन्वधाय कृतनिश्चयः

saumadattivadhātkruddho dṛṣṭvā sātyakimāhave |
drauṇirabhyadravadrājanvadhāya kṛtaniścayaḥ

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य शैनेयस्य रथं प्रति ।
भैमसेनिः सुसङ्क्रुद्धः प्रत्यमित्रमवारयत्

tamāpatantaṃ samprekṣya śaineyasya rathaṃ prati |
bhaimaseniḥ susaṅkruddhaḥ pratyamitramavārayat

कार्ष्णायसं महाघोरमृक्षचर्मपरिच्छदम् ।
महान्तं रथमास्थाय त्रिंशन्नल्वान्तरान्तरम्

kārṣṇāyasaṃ mahāghoramṛkṣacarmaparicchadam |
mahāntaṃ rathamāsthāya triṃśannalvāntarāntaram

विक्षिप्तयन्त्रसन्नाहं महामेघौघनिःस्वनम् ।
युक्तं गजनिभैर्वाहैर्न हयैर्नापि वारणैः

vikṣiptayantrasannāhaṃ mahāmeghaughaniḥsvanam |
yuktaṃ gajanibhairvāhairna hayairnāpi vāraṇaiḥ

विक्षिप्तपक्षचरणविवृताक्षेण कूजता ।
ध्वजेनोच्छ्रितदण्डेन गृध्रराजेन राजितम्

vikṣiptapakṣacaraṇavivṛtākṣeṇa kūjatā |
dhvajenocchritadaṇḍena gṛdhrarājena rājitam

लोहितार्द्रपताकं तु आन्त्रमालाविभूषितम् ।
अष्टचक्रसमायुक्तमास्थाय विपुलं रथम्

lohitārdrapatākaṃ tu āntramālāvibhūṣitam |
aṣṭacakrasamāyuktamāsthāya vipulaṃ ratham

शूलमुद्गरधारिण्या शैलपादपहस्तया ।
रक्षसां घोररूपाणामक्षौहिण्या समावृतः

śūlamudgaradhāriṇyā śailapādapahastayā |
rakṣasāṃ ghorarūpāṇāmakṣauhiṇyā samāvṛtaḥ

तमुद्यतमहाचापं निशाम्य व्यथिता नृपाः ।
युगान्तकालसमये दण्डहस्तमिवान्तकम्

tamudyatamahācāpaṃ niśāmya vyathitā nṛpāḥ |
yugāntakālasamaye daṇḍahastamivāntakam

ततस्तं गिरिशृङ्गाभं भीमरूपं भयावहम् ।
दंष्ट्राकरालोग्रमुखं शङ्कुकर्णं महाहनुम्

tatastaṃ giriśṛṅgābhaṃ bhīmarūpaṃ bhayāvaham |
daṃṣṭrākarālogramukhaṃ śaṅkukarṇaṃ mahāhanum

ऊर्ध्वकेशं विरूपाक्षं दीप्तास्यं निम्नितोदरम् ।
महाश्वभ्रगलद्वारं किरीटच्छन्नमूर्धजम्

ūrdhvakeśaṃ virūpākṣaṃ dīptāsyaṃ nimnitodaram |
mahāśvabhragaladvāraṃ kirīṭacchannamūrdhajam

त्रासनं सर्वभूतानां व्यात्ताननभिवान्तकम् ।
वीक्ष्य दीप्तमिवायान्तं रिपुविक्षोभकारिणम्

trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ vyāttānanabhivāntakam |
vīkṣya dīptamivāyāntaṃ ripuvikṣobhakāriṇam

तमुद्यतमहाचापं राक्षसेन्द्रं घटोत्कचम् ।
भयार्दिता प्रचुक्षोभ पुत्रस्य तव वाहिनी ।
वायुना क्षोभितावर्ता गङ्गेवोर्ध्वतरङ्गिणी

tamudyatamahācāpaṃ rākṣasendraṃ ghaṭotkacam |
bhayārditā pracukṣobha putrasya tava vāhinī |
vāyunā kṣobhitāvartā gaṅgevordhvataraṅgiṇī

घटोत्कचप्रयुक्तेन सिंहनादेन भीषिताः ।
प्रसुस्रुवुर्गजा मूत्रं विव्यथुश्च नरा भृशम्

ghaṭotkacaprayuktena siṃhanādena bhīṣitāḥ |
prasusruvurgajā mūtraṃ vivyathuśca narā bhṛśam

ततोऽश्मवृष्टिरत्यर्थमासीत्तत्र समन्ततः ।
सन्ध्याकालाधिकबलैः प्रयुक्ता राक्षसैः क्षितौ

tato'śmavṛṣṭiratyarthamāsīttatra samantataḥ |
sandhyākālādhikabalaiḥ prayuktā rākṣasaiḥ kṣitau

आयसानि च चक्राणि भुशुण्ड्यः प्रासतोमराः ।
पतन्त्यविरताः शूलाः शतघ्न्यः पट्टसास्तथा

āyasāni ca cakrāṇi bhuśuṇḍyaḥ prāsatomarāḥ |
patantyaviratāḥ śūlāḥ śataghnyaḥ paṭṭasāstathā

तदुग्रमतिरौद्रं च दृष्ट्वा युद्धं नराधिपाः ।
तनयास्तव कर्णश्च व्यथिताः प्राद्रवन्दिशः

tadugramatiraudraṃ ca dṛṣṭvā yuddhaṃ narādhipāḥ |
tanayāstava karṇaśca vyathitāḥ prādravandiśaḥ

तत्रैकोऽस्त्रबलश्लाघी द्रौणिर्मानी न विव्यथे ।
व्यधमच्च शरैर्मायां घटोत्कचविनिर्भिताम्

tatraiko'strabalaślāghī drauṇirmānī na vivyathe |
vyadhamacca śarairmāyāṃ ghaṭotkacavinirbhitām

विहतायां तु मायायाममर्षी स घटोत्कचः ।
विससर्ज शरान्घोरांस्तेऽश्वत्थामानमाविशन् ।
भुजङ्गा इव वेगेन वल्मीकं क्रोधमूर्च्छिताः

vihatāyāṃ tu māyāyāmamarṣī sa ghaṭotkacaḥ |
visasarja śarānghorāṃste'śvatthāmānamāviśan |
bhujaṅgā iva vegena valmīkaṃ krodhamūrcchitāḥ

ते शरा रुधिराक्ताङ्गा भित्त्वा शारद्वतीसुतम् ।
विविशुर्धरणीं शीघ्रा रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः

te śarā rudhirāktāṅgā bhittvā śāradvatīsutam |
viviśurdharaṇīṃ śīghrā rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ

अश्वत्थामा तु सङ्क्रुद्धो लघुहस्तः प्रतापवान् ।
घटोत्कचमभिक्रुद्धं बिभेद दशभिः शरैः

aśvatthāmā tu saṅkruddho laghuhastaḥ pratāpavān |
ghaṭotkacamabhikruddhaṃ bibheda daśabhiḥ śaraiḥ

घटोत्कचोऽतिविद्धस्तु द्रोणपुत्रेण मर्मसु ।
चक्रं शतसहस्रारमगृह्णाद्व्यथितो भृशम्

ghaṭotkaco'tividdhastu droṇaputreṇa marmasu |
cakraṃ śatasahasrāramagṛhṇādvyathito bhṛśam

क्षुरान्तं बालसूर्याभं मणिवज्रविभूषितम् ।
अश्वत्थाम्नि स चिक्षेप भैमसेनिर्जिघांसया

kṣurāntaṃ bālasūryābhaṃ maṇivajravibhūṣitam |
aśvatthāmni sa cikṣepa bhaimasenirjighāṃsayā

वेगेन महता गच्छद्विक्षिप्तं द्रौणिना शरैः ।
अभाग्यस्येव सङ्कल्पस्तन्मोघमपतद्भुवि

vegena mahatā gacchadvikṣiptaṃ drauṇinā śaraiḥ |
abhāgyasyeva saṅkalpastanmoghamapatadbhuvi

घटोत्कचस्ततस्तूर्णं दृष्ट्वा चक्रं निपातितम् ।
द्रौणिं प्राच्छादयद्बाणैः स्वर्भानुरिव भास्करम्

ghaṭotkacastatastūrṇaṃ dṛṣṭvā cakraṃ nipātitam |
drauṇiṃ prācchādayadbāṇaiḥ svarbhānuriva bhāskaram

घटोत्कचसुतः श्रीमान्भिन्नाञ्जनचयोपमः ।
रुरोध द्रौणिमायान्तं प्रभञ्जनमिवाद्रिराट्

ghaṭotkacasutaḥ śrīmānbhinnāñjanacayopamaḥ |
rurodha drauṇimāyāntaṃ prabhañjanamivādrirāṭ

पौत्रेण भीमसेनस्य शरैरञ्जनपर्वणा ।
बभौ मेघेन धाराभिर्गिरिर्मेरुरिवावृतः

pautreṇa bhīmasenasya śarairañjanaparvaṇā |
babhau meghena dhārābhirgirirmerurivāvṛtaḥ

अश्वत्थामा त्वसम्भ्रान्तो रुद्रोपेन्द्रेन्द्रविक्रमः ।
ध्वजमेकेन बाणेन चिच्छेदाञ्जनपर्वणः

aśvatthāmā tvasambhrānto rudropendrendravikramaḥ |
dhvajamekena bāṇena cicchedāñjanaparvaṇaḥ

द्वाभ्यां तु रथयन्तारौ त्रिभिश्चास्य त्रिवेणुकम् ।
धनुरेकेन चिच्छेद चतुर्भिश्चतुरो हयान्

dvābhyāṃ tu rathayantārau tribhiścāsya triveṇukam |
dhanurekena ciccheda caturbhiścaturo hayān

विरथस्योद्यतं हस्ताद्धेमबिन्दुभिराचितम् ।
विशिखेन सतीक्ष्णेन खङ्गमस्य द्विधाऽकरोत्

virathasyodyataṃ hastāddhemabindubhirācitam |
viśikhena satīkṣṇena khaṅgamasya dvidhā'karot

गदा हेमाङ्गदा राजंस्तूर्णं हैडिम्बिसूनुना ।
भ्राम्योत्क्षिप्ताशरैःसापि द्रौणिनाभ्याहताऽपतत्

gadā hemāṅgadā rājaṃstūrṇaṃ haiḍimbisūnunā |
bhrāmyotkṣiptāśaraiḥsāpi drauṇinābhyāhatā'patat

ततोऽन्तरिक्षमुत्प्लुत्य कालमेघ इवोन्नदन् ।
ववर्षाञ्जनपर्वा स द्रुमवर्षं नभस्तलात्

tato'ntarikṣamutplutya kālamegha ivonnadan |
vavarṣāñjanaparvā sa drumavarṣaṃ nabhastalāt

ततो मायाधरं द्रौणिर्घटोत्कचसुतं दिवि ।
मार्गणैरभिविव्याध धनं सूर्य इवांशुभिः

tato māyādharaṃ drauṇirghaṭotkacasutaṃ divi |
mārgaṇairabhivivyādha dhanaṃ sūrya ivāṃśubhiḥ

सोऽवतीर्य पुरस्तस्थौ रथे हेमविभूषिते ।
महीगत इवात्युग्रः श्रीमानञ्जनपर्वतः

so'vatīrya purastasthau rathe hemavibhūṣite |
mahīgata ivātyugraḥ śrīmānañjanaparvataḥ

तमयस्मयवर्माणं द्रौणिर्भीमात्मजात्मजम् ।
जघानाञ्जनपर्वाणं महेश्वर इवान्धकम्

tamayasmayavarmāṇaṃ drauṇirbhīmātmajātmajam |
jaghānāñjanaparvāṇaṃ maheśvara ivāndhakam

अथ दृष्ट्वा हतं पुत्रमश्वत्थाम्ना महाबलम् ।
द्रौणेः सकाशमभ्येत्य रोषात्प्रस्फुरिताधरः

atha dṛṣṭvā hataṃ putramaśvatthāmnā mahābalam |
drauṇeḥ sakāśamabhyetya roṣātprasphuritādharaḥ

प्राह वाक्यमसम्भ्रान्तो वीरं शारद्वतीसुतम् ।
दहन्तं पाण्डवानीकं वनमग्निमिवोच्छ्रितम्

prāha vākyamasambhrānto vīraṃ śāradvatīsutam |
dahantaṃ pāṇḍavānīkaṃ vanamagnimivocchritam

तिष्ठतिष्ठ न मे जीवन्द्रोणपुत्र गमिष्यसि ।
त्वामद्य निहनिष्यामि क्रौञ्चमग्निसुतो यथा

tiṣṭhatiṣṭha na me jīvandroṇaputra gamiṣyasi |
tvāmadya nihaniṣyāmi krauñcamagnisuto yathā

गच्छ वत्स सहान्यैस्त्वं युध्यस्वामरविक्रम ।
न हि पुत्रेण हैडिम्ब पिता न्याय्यः प्रबाधितुम्

gaccha vatsa sahānyaistvaṃ yudhyasvāmaravikrama |
na hi putreṇa haiḍimba pitā nyāyyaḥ prabādhitum

कामं खलु न रोषो मे हैडिम्बे विद्यते त्वयि ।
किं तु रोषान्वितो जन्तुर्हन्यादात्मानमप्युत

kāmaṃ khalu na roṣo me haiḍimbe vidyate tvayi |
kiṃ tu roṣānvito janturhanyādātmānamapyuta

श्रुत्वैतत्क्रोधताम्राक्षः पुत्रशोकसमन्वितः ।
अश्वत्थामानमायस्तो भैमसेनिरभाषत

śrutvaitatkrodhatāmrākṣaḥ putraśokasamanvitaḥ |
aśvatthāmānamāyasto bhaimasenirabhāṣata

किमहं कातरो द्रौणे पृथग्जन इवाहवे ॥
यन्मां भीषयसे वाग्भिरसदेतद्वचस्तव

kimahaṃ kātaro drauṇe pṛthagjana ivāhave ||
yanmāṃ bhīṣayase vāgbhirasadetadvacastava

भीमात्खलु समुत्पन्नः कुरूणां विपुले कुले ।
पाण्डवानामहं पुत्रः समरेष्वनिवर्तिनाम्

bhīmātkhalu samutpannaḥ kurūṇāṃ vipule kule |
pāṇḍavānāmahaṃ putraḥ samareṣvanivartinām

रक्षसामधिराजोऽहं दशग्रीवसमो बले ।
तिष्ठतिष्ठ न मे जीवन्द्रोणपुत्र गमिष्यसि

rakṣasāmadhirājo'haṃ daśagrīvasamo bale |
tiṣṭhatiṣṭha na me jīvandroṇaputra gamiṣyasi

युद्धश्रद्धामहं तेऽद्य विनेष्यामि रणाजिरे

yuddhaśraddhāmahaṃ te'dya vineṣyāmi raṇājire

इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षो राक्षसः सुमहाबलः ।
द्रौणिमभ्यद्रवत्क्रुद्धो गजेन्द्रमिव केसरी

ityuktvā krodhatāmrākṣo rākṣasaḥ sumahābalaḥ |
drauṇimabhyadravatkruddho gajendramiva kesarī

रथाक्षमात्रैरिषुभिरभ्यवर्षद्धटोत्कचः ।
रथिनामृषभं द्रौणिं धाराभिरिव तोयदः

rathākṣamātrairiṣubhirabhyavarṣaddhaṭotkacaḥ |
rathināmṛṣabhaṃ drauṇiṃ dhārābhiriva toyadaḥ

शरवृष्टिं शरैर्द्रौणिरप्राप्तां तां व्यशातयत् ।
ततोन्तरिक्षे बाणानां सङ्ग्रामोऽन्य इवाभवत्

śaravṛṣṭiṃ śarairdrauṇiraprāptāṃ tāṃ vyaśātayat |
tatontarikṣe bāṇānāṃ saṅgrāmo'nya ivābhavat

अथास्त्रसम्मर्दकृतैर्विस्फुलिङ्गैस्तदा बभौ ।
विभावरीमुखे व्योम खद्योतैरिव चित्रितम्

athāstrasammardakṛtairvisphuliṅgaistadā babhau |
vibhāvarīmukhe vyoma khadyotairiva citritam

निशाम्य निहतां मायां द्रौणिना रणमानिना ।
घटोत्कचस्ततो मायां ससर्जान्तर्हितः पुनः

niśāmya nihatāṃ māyāṃ drauṇinā raṇamāninā |
ghaṭotkacastato māyāṃ sasarjāntarhitaḥ punaḥ

सोऽभवद्गिरिरत्युच्चः शिखरैस्तरुसङ्कटैः ।
शूलप्रासासिमुसलजलप्रस्रवणो महान्

so'bhavadgiriratyuccaḥ śikharaistarusaṅkaṭaiḥ |
śūlaprāsāsimusalajalaprasravaṇo mahān

तमञ्जनगिरिप्रख्यं द्रौणिर्दृष्ट्वा महीधरम् ।
प्रपतद्भिश्च बहुभिः शस्त्रसङ्घैर्न विव्यथे

tamañjanagiriprakhyaṃ drauṇirdṛṣṭvā mahīdharam |
prapatadbhiśca bahubhiḥ śastrasaṅghairna vivyathe

ततो हसन्निव द्रौणिर्वज्रमस्त्रमुदैरयत् ।
स ते नास्त्रैण शैलेन्द्रः क्षिप्तः क्षिप्रं व्यनश्यत

tato hasanniva drauṇirvajramastramudairayat |
sa te nāstraiṇa śailendraḥ kṣiptaḥ kṣipraṃ vyanaśyata

ततः स तोयदो भूत्वा नीलः सेन्द्रायुधो दिवि ।
अश्मवृष्टिभिरत्युग्रो द्रौणिमाच्छादयद्रणे

tataḥ sa toyado bhūtvā nīlaḥ sendrāyudho divi |
aśmavṛṣṭibhiratyugro drauṇimācchādayadraṇe

अथ सन्धाय वायव्यमस्त्रमस्त्रविदां वरः ।
व्यधमद्द्रोणतनयो नीलमेघं समुत्थितम्

atha sandhāya vāyavyamastramastravidāṃ varaḥ |
vyadhamaddroṇatanayo nīlameghaṃ samutthitam

स मार्गणगणैर्द्रौणिर्दिशः प्रच्छाद्य सर्वशः ।
शतं रथसहस्राणां जघान द्विपदां वरः

sa mārgaṇagaṇairdrauṇirdiśaḥ pracchādya sarvaśaḥ |
śataṃ rathasahasrāṇāṃ jaghāna dvipadāṃ varaḥ

स दृष्ट्वा पुनरायान्तं रथेनायतकार्मुकम् ।
घटोत्कचमसम्भ्रान्तं राक्षसैर्बहुभिर्वृतम्

sa dṛṣṭvā punarāyāntaṃ rathenāyatakārmukam |
ghaṭotkacamasambhrāntaṃ rākṣasairbahubhirvṛtam

सिंहशार्दूलसदृशैर्मत्तद्विरदविक्रमैः ।
गजस्थैश्च रथस्थैश्च वाजिपृष्ठगतैरपि

siṃhaśārdūlasadṛśairmattadviradavikramaiḥ |
gajasthaiśca rathasthaiśca vājipṛṣṭhagatairapi

विकृतास्यशिरोग्रीवैर्हिडिम्बानुचरैः सह ।
पौलस्त्यैर्यातुधानैश्च तामसैश्चेन्द्रविक्रमैः

vikṛtāsyaśirogrīvairhiḍimbānucaraiḥ saha |
paulastyairyātudhānaiśca tāmasaiścendravikramaiḥ

नानाशस्त्रधरैर्वीरैर्नानाकवचभूषणैः ।
महाबलैर्भीमरवैः संरम्भोद्वृत्तलोचनैः

nānāśastradharairvīrairnānākavacabhūṣaṇaiḥ |
mahābalairbhīmaravaiḥ saṃrambhodvṛttalocanaiḥ

उपस्थितैस्ततो युद्धे राक्षसैर्युद्धदुर्मदैः ।
विषण्णमभिसम्प्रेक्ष्य पुत्रं ते द्रौणिरब्रवीत्

upasthitaistato yuddhe rākṣasairyuddhadurmadaiḥ |
viṣaṇṇamabhisamprekṣya putraṃ te drauṇirabravīt

तिष्ठ दुर्योधनाद्य त्वं न कार्यः सम्भ्रमस्त्वया ।
सहैभिर्भ्रातृभिर्वीरैः पार्थिवैश्चेन्द्रविक्रमैः

tiṣṭha duryodhanādya tvaṃ na kāryaḥ sambhramastvayā |
sahaibhirbhrātṛbhirvīraiḥ pārthivaiścendravikramaiḥ

निहनिष्याम्यमित्रांस्त न तवास्ति पराजयः ।
सत्यं ते प्रतिजानामि पर्याश्वासय वाहिनीम्

nihaniṣyāmyamitrāṃsta na tavāsti parājayaḥ |
satyaṃ te pratijānāmi paryāśvāsaya vāhinīm

न त्वेतदद्भुतं मन्ये यत्ते महदिदं मनः ।
अस्मासु च परा भक्तिस्तव गौतमिनन्दन

na tvetadadbhutaṃ manye yatte mahadidaṃ manaḥ |
asmāsu ca parā bhaktistava gautaminandana

अश्वत्थामानमुक्त्वैवं ततः सौबलमब्रवीत् ।
वृतं रथसहस्रेण हयानां रणशोभिनाम्

aśvatthāmānamuktvaivaṃ tataḥ saubalamabravīt |
vṛtaṃ rathasahasreṇa hayānāṃ raṇaśobhinām

षष्ट्या रथसहस्रैश्च प्रयाहि त्वं धनञ्जयम् ।
कर्णश्च वृषसेनश्च कृपो नीलस्तथैव च

ṣaṣṭyā rathasahasraiśca prayāhi tvaṃ dhanañjayam |
karṇaśca vṛṣasenaśca kṛpo nīlastathaiva ca

उदीच्याः कृतवर्मा च पुरुमित्रः सुतापनः ।
दुःशासनो निकुम्भश्च कुण्डभेदी पराक्रमः

udīcyāḥ kṛtavarmā ca purumitraḥ sutāpanaḥ |
duḥśāsano nikumbhaśca kuṇḍabhedī parākramaḥ

पूरञ्जयो दृढरथः पताकी हेमकम्पनः ।
शल्यारुणीन्द्रसेनाश्च सञ्जयो विजयो जयः

pūrañjayo dṛḍharathaḥ patākī hemakampanaḥ |
śalyāruṇīndrasenāśca sañjayo vijayo jayaḥ

कमलाक्षः परक्राथी जयवर्मा सुदर्शनः ।
एते त्वामनुयास्यन्ति पत्तीनामयुतानि षट्

kamalākṣaḥ parakrāthī jayavarmā sudarśanaḥ |
ete tvāmanuyāsyanti pattīnāmayutāni ṣaṭ

जहि भीमं यमौ चोभौ धर्मराजं च मातुल ।
असुरानिव देवेन्द्रो जयाशा मे त्वयि स्थिता

jahi bhīmaṃ yamau cobhau dharmarājaṃ ca mātula |
asurāniva devendro jayāśā me tvayi sthitā

दारितान्द्रौणिना बाणैर्भृशं विक्षतविग्रहान् ।
जहि मातुल कौन्तेयानसुरानिव पावकिः

dāritāndrauṇinā bāṇairbhṛśaṃ vikṣatavigrahān |
jahi mātula kaunteyānasurāniva pāvakiḥ

एवमुक्तो ययौ शीघ्रं पुत्रेण तव सौबलः ।
पिप्रीषुस्ते सुतान्राजन्दिधक्षुश्चैव पाण्डवान्

evamukto yayau śīghraṃ putreṇa tava saubalaḥ |
piprīṣuste sutānrājandidhakṣuścaiva pāṇḍavān

अथ प्रववृते युद्धं द्रौणिराक्षसयोर्मृधे ।
विभावर्यां सुतुमुलं शक्रप्रह्लादयोरिव

atha pravavṛte yuddhaṃ drauṇirākṣasayormṛdhe |
vibhāvaryāṃ sutumulaṃ śakraprahlādayoriva

ततो घटोत्कचो बाणैर्दशभिर्गौतमीसुतम् ।
जघानोरसि सङ्क्रुद्धौ विषाग्निप्रतिमैर्दृढैः

tato ghaṭotkaco bāṇairdaśabhirgautamīsutam |
jaghānorasi saṅkruddhau viṣāgnipratimairdṛḍhaiḥ

स तैरभ्याहतो गाढं शरैर्भीमसुतेरितैः ।
चचाल रथमध्यस्थो वातोद्धूत इव द्रुमः

sa tairabhyāhato gāḍhaṃ śarairbhīmasuteritaiḥ |
cacāla rathamadhyastho vātoddhūta iva drumaḥ

भूयश्चाञ्जलिकेनाथ मार्गणेन महाप्रभम् ।
द्रौणिहस्तस्थितं चापं चिच्छेदाशु घटोत्कचः

bhūyaścāñjalikenātha mārgaṇena mahāprabham |
drauṇihastasthitaṃ cāpaṃ cicchedāśu ghaṭotkacaḥ

ततोऽन्यद्द्रौणिरादय धनुर्भारसहं महत् ।
ववर्ष विशिखांस्तीक्ष्णान्वारिधारा इवाम्बुदः

tato'nyaddrauṇirādaya dhanurbhārasahaṃ mahat |
vavarṣa viśikhāṃstīkṣṇānvāridhārā ivāmbudaḥ

ततः शारद्वतीपुत्रः प्रेषयामास भारत ।
सुवर्णपुङ्खाञ्छत्रुघ्नान्खचरान्खचरं प्रति

tataḥ śāradvatīputraḥ preṣayāmāsa bhārata |
suvarṇapuṅkhāñchatrughnānkhacarānkhacaraṃ prati

तद्बाणैरर्दितं यूथं रक्षसां पीनवक्षसाम् ।
सिंहैरिव बभौ मत्तं गजानामाकुलं कुलम्

tadbāṇairarditaṃ yūthaṃ rakṣasāṃ pīnavakṣasām |
siṃhairiva babhau mattaṃ gajānāmākulaṃ kulam

विधम्य राक्षसान्बाणैः साश्वसूतरथद्विपान् ।
ददाह भगवान्वह्निर्भूतानीव युगक्षये

vidhamya rākṣasānbāṇaiḥ sāśvasūtarathadvipān |
dadāha bhagavānvahnirbhūtānīva yugakṣaye

स दग्ध्वाऽक्षौहिणीं बामैर्नैर्ऋतीं रुरुचे नृप ।
पुरेव त्रिपुरं दग्ध्वा दिवि देवो महेश्वरः

sa dagdhvā'kṣauhiṇīṃ bāmairnairṛtīṃ ruruce nṛpa |
pureva tripuraṃ dagdhvā divi devo maheśvaraḥ

युगान्ते सर्वभूतानि दग्ध्वेव वसुरुल्बणः ।
रराज जयतां श्रेष्ठो द्रोणपुत्रस्तवाहितान्

yugānte sarvabhūtāni dagdhveva vasurulbaṇaḥ |
rarāja jayatāṃ śreṣṭho droṇaputrastavāhitān

ततो घटोत्कचः क्रुद्धो रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
द्रौणिं हतेति महतीं चोदयामास तां चमूम्

tato ghaṭotkacaḥ kruddho rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
drauṇiṃ hateti mahatīṃ codayāmāsa tāṃ camūm

घटोत्कचस्य तामाज्ञां प्रतिगृह्याथ राक्षसाः ।
दंष्ट्रोज्ज्वला महावक्त्रा घोररूपा भयानकाः

ghaṭotkacasya tāmājñāṃ pratigṛhyātha rākṣasāḥ |
daṃṣṭrojjvalā mahāvaktrā ghorarūpā bhayānakāḥ

व्यात्तानना घोरजिह्वाः क्रोधताम्रेक्षणा भृशम् ।
सिंहनादेन महता नादयन्तो वसुन्धराम्

vyāttānanā ghorajihvāḥ krodhatāmrekṣaṇā bhṛśam |
siṃhanādena mahatā nādayanto vasundharām

हन्तुमभ्यद्रवन्द्रौणिं नानाप्रहरणायुधाः ।
शक्तीः शतघ्नीः परिघानशनीः शूलपट्टशान्

hantumabhyadravandrauṇiṃ nānāpraharaṇāyudhāḥ |
śaktīḥ śataghnīḥ parighānaśanīḥ śūlapaṭṭaśān

खङ्गान्गदाभिण्डिपालान्मुसलानि परश्वथान् ।
प्रासानसींस्तोमरांश्च कणपान्कम्पनाञ्छितान्

khaṅgāngadābhiṇḍipālānmusalāni paraśvathān |
prāsānasīṃstomarāṃśca kaṇapānkampanāñchitān

स्थूलान्भुशुण्ड्यश्मगदास्थूणान्कार्ष्ण्यायसांस्तथा ।
मुद्गराँश्च महाघोरान्समरे शत्रुदारणान्

sthūlānbhuśuṇḍyaśmagadāsthūṇānkārṣṇyāyasāṃstathā |
mudgarām̐śca mahāghorānsamare śatrudāraṇān

द्रौणिमूर्धन्यसन्त्रस्ता राक्षसा भीमविक्रमाः ।
चिक्षिपुः क्रोधताम्राक्षाः शतशोऽथ सहस्रशः

drauṇimūrdhanyasantrastā rākṣasā bhīmavikramāḥ |
cikṣipuḥ krodhatāmrākṣāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

तच्छस्त्रवर्षं सुमहद्द्रोणपुत्रस्य मूर्धनि ।
पतमानं समीक्ष्याऽथ योधास्ते व्यथिताऽभवन्

tacchastravarṣaṃ sumahaddroṇaputrasya mūrdhani |
patamānaṃ samīkṣyā'tha yodhāste vyathitā'bhavan

द्रोणपुत्रस्तु विक्रान्तस्तद्वर्षं घोरमुच्छ्रितम् ।
शरैर्विध्वंसयामास वज्रकल्पैः शिलाशितैः

droṇaputrastu vikrāntastadvarṣaṃ ghoramucchritam |
śarairvidhvaṃsayāmāsa vajrakalpaiḥ śilāśitaiḥ

ततोऽन्यैर्विशिखैस्तूर्णं स्वर्णपुङ्खैर्महामनाः ।
निजघ्ने राक्षसान्द्रौणिर्दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः

tato'nyairviśikhaistūrṇaṃ svarṇapuṅkhairmahāmanāḥ |
nijaghne rākṣasāndrauṇirdivyāstrapratimantritaiḥ

तद्बाणैरर्दितं यूथं रक्षसां पीनवक्षसाम् ।
सिंहैरिव बभौ मत्तं गजानामाकुलं कुलम्

tadbāṇairarditaṃ yūthaṃ rakṣasāṃ pīnavakṣasām |
siṃhairiva babhau mattaṃ gajānāmākulaṃ kulam

ते राक्षसाः सुसङ्क्रुद्धा द्रोणपुत्रेण ताडिताः ।
क्रुद्धाः स्म प्राद्रवन्द्रौणिं जिघांसन्तो महाबलः

te rākṣasāḥ susaṅkruddhā droṇaputreṇa tāḍitāḥ |
kruddhāḥ sma prādravandrauṇiṃ jighāṃsanto mahābalaḥ

तत्राद्भुतमिमं द्रौणिर्दर्शयामास विक्रमम् ।
अशक्यं कर्तुमन्येन सर्वभूतेषु भारत

tatrādbhutamimaṃ drauṇirdarśayāmāsa vikramam |
aśakyaṃ kartumanyena sarvabhūteṣu bhārata

यदेको राक्षसीं सेनां क्षणाद्द्रौणिर्महास्त्रवित् ।
ददाह ज्वलितैर्बाणै राक्षसेन्द्रस्य पश्यतः

yadeko rākṣasīṃ senāṃ kṣaṇāddrauṇirmahāstravit |
dadāha jvalitairbāṇai rākṣasendrasya paśyataḥ

स हत्वा राक्षसानीकं रराज द्रौणिराहवे ।
युगान्ते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः

sa hatvā rākṣasānīkaṃ rarāja drauṇirāhave |
yugānte sarvabhūtāni saṃvartaka ivānalaḥ

तं दहन्तमनीकानि शरैराशीविषोपमैः ।
तेषु राजसहस्रेषु पाण्डवेयेषु भारत

taṃ dahantamanīkāni śarairāśīviṣopamaiḥ |
teṣu rājasahasreṣu pāṇḍaveyeṣu bhārata

नैनं निरीक्षितुं कश्चिदशक्नोद्द्रौणिमाहवे ।
ऋते घटोत्कचाद्वीराद्राक्षसेन्द्रान्महाबलात्

nainaṃ nirīkṣituṃ kaścidaśaknoddrauṇimāhave |
ṛte ghaṭotkacādvīrādrākṣasendrānmahābalāt

स पुनर्भरतश्रेष्ठ क्रोधादुद्धान्तलोचनः ।
तलं तलेन संहत्य सन्दश्य दशनच्छदम्

sa punarbharataśreṣṭha krodhāduddhāntalocanaḥ |
talaṃ talena saṃhatya sandaśya daśanacchadam

स्व सूतमब्रवीत्क्रुद्धो द्रोणपुत्राय मां वह ।
स ययौ घोररूपेण सुपताकेन भास्वता

sva sūtamabravītkruddho droṇaputrāya māṃ vaha |
sa yayau ghorarūpeṇa supatākena bhāsvatā

द्वैरथं द्रोणपुत्रेण पुनरप्यरिसूदनः ।
स विनद्य महानादं सिंहवद्भीमविक्रमः

dvairathaṃ droṇaputreṇa punarapyarisūdanaḥ |
sa vinadya mahānādaṃ siṃhavadbhīmavikramaḥ

चिक्षेपाविद्ध्य सङ्ग्रामे द्रोणपुत्राय राक्षसः ।
अष्टघण्टां महाघोरामशनिं देवनिर्मिताम्

cikṣepāviddhya saṅgrāme droṇaputrāya rākṣasaḥ |
aṣṭaghaṇṭāṃ mahāghorāmaśaniṃ devanirmitām

तामवप्लुत्य जग्राह द्रौणिर्न्यस्य रथे धनुः ।
चिक्षेप चैनां तस्यैव स्यन्दनात्सोऽवप्लुप्लुवे

tāmavaplutya jagrāha drauṇirnyasya rathe dhanuḥ |
cikṣepa caināṃ tasyaiva syandanātso'vaplupluve

साश्वसूतध्वजं यानं भस्म कृत्वा महाप्रभा ।
विवेश वसुधां भित्त्वा साऽशनिर्भृशदारुणा

sāśvasūtadhvajaṃ yānaṃ bhasma kṛtvā mahāprabhā |
viveśa vasudhāṃ bhittvā sā'śanirbhṛśadāruṇā

द्रौणेस्तत्कर्म दृष्ट्वा तु सर्वभूतान्यपूजयन् ।
यदप्लुत्य जग्राह घोरां शङ्करनिर्मिताम्

drauṇestatkarma dṛṣṭvā tu sarvabhūtānyapūjayan |
yadaplutya jagrāha ghorāṃ śaṅkaranirmitām

धृष्टद्युम्नरथं गत्वा भैमसेनिस्ततो नृप ।
धनुर्घोरं समादाय महदिन्द्रायुधोपमम् ।
मुमोच निशितान्बाणान्पुनर्द्रौणेर्महोरसि

dhṛṣṭadyumnarathaṃ gatvā bhaimasenistato nṛpa |
dhanurghoraṃ samādāya mahadindrāyudhopamam |
mumoca niśitānbāṇānpunardrauṇermahorasi

धृष्टद्युम्नस्त्वसम्भ्रान्तो मुमोचाशीविषोपमान् ।
सुवर्णपुङ्खान्विशिखान्द्रोणपुत्रस्य वक्षसि

dhṛṣṭadyumnastvasambhrānto mumocāśīviṣopamān |
suvarṇapuṅkhānviśikhāndroṇaputrasya vakṣasi

ततो मुमोच नाराचान्द्रौणिस्तांश्च सहस्रशः ।
तावप्यग्निशिखप्रख्यैर्जुघ्नतुस्तस्य मार्गणान्

tato mumoca nārācāndrauṇistāṃśca sahasraśaḥ |
tāvapyagniśikhaprakhyairjughnatustasya mārgaṇān

अतितीव्रं महद्युद्धं तयोः पुरुषसिंहयोः ।
योधानं प्रीतिजननं द्रौणेश्च भरतर्षभ

atitīvraṃ mahadyuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ |
yodhānaṃ prītijananaṃ drauṇeśca bharatarṣabha

ततो रथसहस्रेण द्विरदानां शतैस्त्रिभिः ।
षड्भिर्वाजिसहस्रैश्च भीमस्तं देशमागमत्

tato rathasahasreṇa dviradānāṃ śataistribhiḥ |
ṣaḍbhirvājisahasraiśca bhīmastaṃ deśamāgamat

ततो भीमात्मजं रक्षो धृष्टद्युम्नं च सानुगम् ।
अयोधयत धर्मात्मा द्रौणिरक्लिष्टविक्रमः

tato bhīmātmajaṃ rakṣo dhṛṣṭadyumnaṃ ca sānugam |
ayodhayata dharmātmā drauṇirakliṣṭavikramaḥ

तत्राद्भुततमं द्रौणिर्दर्शयामास विक्रमम् ।
अशक्यं कर्तुमन्येन सर्वभूतेषु भारत

tatrādbhutatamaṃ drauṇirdarśayāmāsa vikramam |
aśakyaṃ kartumanyena sarvabhūteṣu bhārata

निमेषान्तरमात्रेण साश्वसूतरथद्विपाम् ।
अक्षौहिणीं राक्षसानां शितैर्बाणैरशातयत्

nimeṣāntaramātreṇa sāśvasūtarathadvipām |
akṣauhiṇīṃ rākṣasānāṃ śitairbāṇairaśātayat

मिषतो भीमसेनस्य हैडिम्बेः पार्षतस्य च ।
यमयोर्धर्मपुत्रस्य विजयस्याच्युतस्य च

miṣato bhīmasenasya haiḍimbeḥ pārṣatasya ca |
yamayordharmaputrasya vijayasyācyutasya ca

प्रगाढमञ्जोगतिभिर्नाराचैरभिताडिताः ।
निपेतुर्द्विरदा भूमौ सशृङ्गा इव पर्वताः

pragāḍhamañjogatibhirnārācairabhitāḍitāḥ |
nipeturdviradā bhūmau saśṛṅgā iva parvatāḥ

निकृत्तैर्हस्तिहस्तैश्च विचलद्भिरितस्ततः ।
रराज वसुधा कीर्णा विसर्पद्भिरिवोरगैः

nikṛttairhastihastaiśca vicaladbhiritastataḥ |
rarāja vasudhā kīrṇā visarpadbhirivoragaiḥ

क्षिप्तैः काञ्चनदण्डैश्च नृपच्छत्रैः क्षितिर्बभौ ।
द्यौरिवोदितचन्द्रार्का ग्रहाकीर्णा युगक्षये

kṣiptaiḥ kāñcanadaṇḍaiśca nṛpacchatraiḥ kṣitirbabhau |
dyaurivoditacandrārkā grahākīrṇā yugakṣaye

प्रवृद्धध्वजमण्डूकां भेरीविस्तीर्णकच्छपाम् ॥
छत्रहंसावलीजुष्टां फेनचामरमालिनीम्

pravṛddhadhvajamaṇḍūkāṃ bherīvistīrṇakacchapām ||
chatrahaṃsāvalījuṣṭāṃ phenacāmaramālinīm

कङ्कगृघ्रमहाग्राहां नैकायुधझषाकुलाम् ।
विस्तीर्णगजपाषाणां हताश्वमकराकुलाम्

kaṅkagṛghramahāgrāhāṃ naikāyudhajhaṣākulām |
vistīrṇagajapāṣāṇāṃ hatāśvamakarākulām

रथक्षिप्तमहावप्रां पताकारुचिरद्रुमाम् ।
शरमीनां महारौद्रां प्रासशक्त्यृष्टिडुण्डुभाम्

rathakṣiptamahāvaprāṃ patākāruciradrumām |
śaramīnāṃ mahāraudrāṃ prāsaśaktyṛṣṭiḍuṇḍubhām

मज्जामांसमहापङ्कां कबन्धावर्जितोडुपाम् ।
केशशैवलकल्माषां भीरूणां कश्मलावहाम्

majjāmāṃsamahāpaṅkāṃ kabandhāvarjitoḍupām |
keśaśaivalakalmāṣāṃ bhīrūṇāṃ kaśmalāvahām

नागेन्द्रहययोधानां शरीरव्ययसम्भवाम् ।
शोणितौघमहाघोरां द्रौणिः प्रावर्तयन्नदीम्

nāgendrahayayodhānāṃ śarīravyayasambhavām |
śoṇitaughamahāghorāṃ drauṇiḥ prāvartayannadīm

योधार्तरवनिर्घोषां क्षतजोर्मिसमाकुलाम् ।
प्रयान्तीं सुमहाघोरां यमराष्ट्रमहोदधिम्

yodhārtaravanirghoṣāṃ kṣatajormisamākulām |
prayāntīṃ sumahāghorāṃ yamarāṣṭramahodadhim

निहत्य राक्षसान्बाणैर्द्रौणिर्हैडिम्बिमार्दयत् ।
पुनरप्यतिसङ्क्रुद्धः सवृकोदरपार्षतान्

nihatya rākṣasānbāṇairdrauṇirhaiḍimbimārdayat |
punarapyatisaṅkruddhaḥ savṛkodarapārṣatān

स नाराचगणैः पार्थान्द्रौणिर्विद्धा महाबलः ।
जघान सुरथं नाम द्रुपदस्य सुतं विभुः

sa nārācagaṇaiḥ pārthāndrauṇirviddhā mahābalaḥ |
jaghāna surathaṃ nāma drupadasya sutaṃ vibhuḥ

पुनः शत्रुञ्जयं नाम द्रुपदस्यात्मजं रणे ।
बलानीकं जयानीकं जयाश्वं चाभिजघ्निवान्

punaḥ śatruñjayaṃ nāma drupadasyātmajaṃ raṇe |
balānīkaṃ jayānīkaṃ jayāśvaṃ cābhijaghnivān

श्रुताह्वयं च राजानं द्रौणिर्निन्ये यमक्षयम् ।
त्रिभिश्चान्यैः शरैस्तीक्ष्णैः सुपुङ्खैर्हेममालिनम्

śrutāhvayaṃ ca rājānaṃ drauṇirninye yamakṣayam |
tribhiścānyaiḥ śaraistīkṣṇaiḥ supuṅkhairhemamālinam

जघान स पृषध्रं च चन्द्रसेनं च मारिष ।
कुन्तिभोजसुतांश्चासौ दशभिर्दश जघ्निवान्

jaghāna sa pṛṣadhraṃ ca candrasenaṃ ca māriṣa |
kuntibhojasutāṃścāsau daśabhirdaśa jaghnivān

अस्वत्थामा सुसङ्क्रुद्धः सन्धायोग्रमजिह्मगम् ।
मुमोचाकर्णपूर्णेन धनुषा शरमुत्तमम् ।
यमदण्डोपमं घोरमुद्दिश्याशु घटोत्कचम्

asvatthāmā susaṅkruddhaḥ sandhāyogramajihmagam |
mumocākarṇapūrṇena dhanuṣā śaramuttamam |
yamadaṇḍopamaṃ ghoramuddiśyāśu ghaṭotkacam

स भित्त्वा हृदयं तस्य राक्षसस्य महाशरः ।
विवेश वसुधां शीघ्रं सपुङ्खः पृथिवीपते

sa bhittvā hṛdayaṃ tasya rākṣasasya mahāśaraḥ |
viveśa vasudhāṃ śīghraṃ sapuṅkhaḥ pṛthivīpate

तं हतं पतितं ज्ञात्वा धृष्टद्युम्नो महारथः ।
द्रौणेः सकाशाद्राजेन्द्र व्यपनिन्ये रथोत्तमम्

taṃ hataṃ patitaṃ jñātvā dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ |
drauṇeḥ sakāśādrājendra vyapaninye rathottamam

ततः पराङ्मुखनृपं सैन्यं यौधिष्ठिरं नृप ।
पराजित्य रणे वीरो द्रोणपुत्रो ननाद ह ।
पूजितः सर्वभूतेषु तव पुत्रैश्च भारत

tataḥ parāṅmukhanṛpaṃ sainyaṃ yaudhiṣṭhiraṃ nṛpa |
parājitya raṇe vīro droṇaputro nanāda ha |
pūjitaḥ sarvabhūteṣu tava putraiśca bhārata

अथ शरशतभिन्नकृत्तदेहै--
र्हतपतितैः क्षणदाचरैः समन्तात् ।
निधनमुपगतैर्मही कृताऽभू--
द्गिरिशिखरैरिव दुर्गमाऽतिरौद्रा

atha śaraśatabhinnakṛttadehai--
rhatapatitaiḥ kṣaṇadācaraiḥ samantāt |
nidhanamupagatairmahī kṛtā'bhū--
dgiriśikharairiva durgamā'tiraudrā

तं सिद्धगन्धर्वपिशाचसङ्घा
नागाः सुपर्णाः पितरो वयांसि ।
रक्षोगणा भूतगणाश्च द्रौणि--
मपूजयन्नप्सरसः सुराश्च

taṃ siddhagandharvapiśācasaṅghā
nāgāḥ suparṇāḥ pitaro vayāṃsi |
rakṣogaṇā bhūtagaṇāśca drauṇi--
mapūjayannapsarasaḥ surāśca