अध्याय 156: भीम द्वारा कलिंगकुमार और कर्ण के भाइयों का संहार

तस्मिन्प्रविष्टे दुर्धर्षे सृञ्जयानमितौजसि ।
अमृष्यमाणे संरब्धे का वोऽभूद्वै मतिस्तदा

tasminpraviṣṭe durdharṣe sṛñjayānamitaujasi |
amṛṣyamāṇe saṃrabdhe kā vo'bhūdvai matistadā

दुर्योधनं तथा पुत्रमुक्त्वा शास्त्रातिगं मम ।
यत्प्राविशदमेयात्मा किं पार्थः प्रत्यपद्यत

duryodhanaṃ tathā putramuktvā śāstrātigaṃ mama |
yatprāviśadameyātmā kiṃ pārthaḥ pratyapadyata

निहते सैन्धवे वीरे भूरिश्रवसि चैव ह ।
यदाऽभ्यगान्महातेजाः पाञ्चालानपराजितः

nihate saindhave vīre bhūriśravasi caiva ha |
yadā'bhyagānmahātejāḥ pāñcālānaparājitaḥ

किममन्यत दुर्धर्षे प्रविष्टे शत्रुतापने ।
दुर्योधनस्तु किं कृत्यं प्राप्तकालममन्यत

kimamanyata durdharṣe praviṣṭe śatrutāpane |
duryodhanastu kiṃ kṛtyaṃ prāptakālamamanyata

के च तं वरदं वीरमन्वयुर्द्विजसत्तमम् ।
के चास्य पृष्ठतोऽगच्छन्वीराः शूरस्य युध्यतः ।
के पुरस्तादवर्तन्त निघ्नन्तः शास्त्रवान्रणे

ke ca taṃ varadaṃ vīramanvayurdvijasattamam |
ke cāsya pṛṣṭhato'gacchanvīrāḥ śūrasya yudhyataḥ |
ke purastādavartanta nighnantaḥ śāstravānraṇe

मन्येऽहं पाण्डवान्सर्वान्भारद्वाजशरार्दितान् ।
शिशिरे कम्पमाना वै कृशा गाव इव प्रभो

manye'haṃ pāṇḍavānsarvānbhāradvājaśarārditān |
śiśire kampamānā vai kṛśā gāva iva prabho

प्रविश्य स महेष्वासः पाञ्चालानरिमर्दनः ।
कथं नु पुरुषव्याघ्रः पञ्चत्वमुपजग्मिवान्

praviśya sa maheṣvāsaḥ pāñcālānarimardanaḥ |
kathaṃ nu puruṣavyāghraḥ pañcatvamupajagmivān

सर्वेषु योधेषु च सङ्गतेषु
रात्रौ समेतेषु महारथेषु ।
संलोड्यमानेषु पृथग्बलेषु
के वस्तदानीं मतिमन्त आसन्

sarveṣu yodheṣu ca saṅgateṣu
rātrau sameteṣu mahāratheṣu |
saṃloḍyamāneṣu pṛthagbaleṣu
ke vastadānīṃ matimanta āsan

हतांश्चैव विषक्तांश्च पराभूतांश्च शंससि ।
रथिनो विरथांश्चैव कृतान्युद्धेषु मामकान् ॥
तेषां संलोड्यमानानां पाण्डवैर्हतचेतसाम् ।
अन्धे तमसि मग्नानामभवत्का मतिस्तदा

hatāṃścaiva viṣaktāṃśca parābhūtāṃśca śaṃsasi |
rathino virathāṃścaiva kṛtānyuddheṣu māmakān ||
teṣāṃ saṃloḍyamānānāṃ pāṇḍavairhatacetasām |
andhe tamasi magnānāmabhavatkā matistadā

प्रहृष्टांश्चाप्युदग्रांश्च सन्तुष्टांश्चैव पाण्डवान् ।
शंससीहाप्रहृष्टांश्च विभ्रष्टांश्चैव मामकान्

prahṛṣṭāṃścāpyudagrāṃśca santuṣṭāṃścaiva pāṇḍavān |
śaṃsasīhāprahṛṣṭāṃśca vibhraṣṭāṃścaiva māmakān

कथमेषां तदा तत्र पार्थानामपलायिनाम् ।
प्रकाशमभवद्रात्रौ कथं कुरुषु सञ्जय

kathameṣāṃ tadā tatra pārthānāmapalāyinām |
prakāśamabhavadrātrau kathaṃ kuruṣu sañjaya

रात्रियुद्धे तदा राजन्वर्तमाने सुदारुणे ।
द्रोणमभ्यद्रवन्सर्वे पाण्डवाः सह सोमकैः

rātriyuddhe tadā rājanvartamāne sudāruṇe |
droṇamabhyadravansarve pāṇḍavāḥ saha somakaiḥ

ततो द्रोणः केकयांश्च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजान् ।
सम्प्रैषयत्प्रेतलोकं सर्वानिषुभिराशुगैः

tato droṇaḥ kekayāṃśca dhṛṣṭadyumnasya cātmajān |
sampraiṣayatpretalokaṃ sarvāniṣubhirāśugaiḥ

तस्य प्रमुखतो राजन्येऽवर्तन्त महारथाः ।
तान्सर्वान्प्रेषयामास पितृलोकं स भारत

tasya pramukhato rājanye'vartanta mahārathāḥ |
tānsarvānpreṣayāmāsa pitṛlokaṃ sa bhārata

प्रमथ्नन्तं तदा वीरान्भारद्वाजं महारथम् ।
अभ्यवर्तत सङ्क्रुद्धः शिबी राजा प्रतापवान्

pramathnantaṃ tadā vīrānbhāradvājaṃ mahāratham |
abhyavartata saṅkruddhaḥ śibī rājā pratāpavān

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य पाण्डवानां महारथम् ।
विव्याध दशभिर्द्रोणः सर्वपारशवैः शितैः

tamāpatantaṃ samprekṣya pāṇḍavānāṃ mahāratham |
vivyādha daśabhirdroṇaḥ sarvapāraśavaiḥ śitaiḥ

तं शिबिः प्रतिविव्याध त्रिंशता निशितैः शरैः ।
सारथिं चास्य भुल्लेन स्मयमानो न्यपातयत्

taṃ śibiḥ prativivyādha triṃśatā niśitaiḥ śaraiḥ |
sārathiṃ cāsya bhullena smayamāno nyapātayat

तस्य द्रोणो हयान्हत्वा सारथिं च महात्मनः ।
अथाऽस्य सशिरस्त्राणं शिरः कायादपाहरत्

tasya droṇo hayānhatvā sārathiṃ ca mahātmanaḥ |
athā'sya saśirastrāṇaṃ śiraḥ kāyādapāharat

ततोऽस्य सारथिं क्षिप्रमन्यं दुर्योधनोऽदिशत् ।
स तेन सङ्गृहीताश्वः पुनरभ्यद्रवद्रिपून्

tato'sya sārathiṃ kṣipramanyaṃ duryodhano'diśat |
sa tena saṅgṛhītāśvaḥ punarabhyadravadripūn

कलिङ्गानामनीकेन कालिङ्गस्य सुतो रणे ।
पूर्वं पितृवधात्क्रुद्धौ भीमसेनमुपाद्रवत्

kaliṅgānāmanīkena kāliṅgasya suto raṇe |
pūrvaṃ pitṛvadhātkruddhau bhīmasenamupādravat

स भीमं पञ्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः ।
विशोकं त्रिभिरानर्च्छद्वजमेकेन पत्रिणा

sa bhīmaṃ pañcabhirviddhvā punarvivyādha saptabhiḥ |
viśokaṃ tribhirānarcchadvajamekena patriṇā

कलिङ्गानां तु तं शूरं क्रुद्धं क्रुद्धो वृकोदरः ।
रथाद्रथमभिद्रुत्य मुष्टिनाऽभिजघान ह

kaliṅgānāṃ tu taṃ śūraṃ kruddhaṃ kruddho vṛkodaraḥ |
rathādrathamabhidrutya muṣṭinā'bhijaghāna ha

तस्य मुष्टिहतस्याजौ पाण्डवेन बलीयसा ।
सर्वाण्यस्थीनि सहसा प्रापतन्वै पृथक्पृथक्

tasya muṣṭihatasyājau pāṇḍavena balīyasā |
sarvāṇyasthīni sahasā prāpatanvai pṛthakpṛthak

तस्मिन्हते तदा तेन सिंहनादो महानभूत् ।
पाञ्चालानां महाराज साधुसाध्विति पाण्डवम्

tasminhate tadā tena siṃhanādo mahānabhūt |
pāñcālānāṃ mahārāja sādhusādhviti pāṇḍavam

तं कर्णो भ्रातरश्चास्य नामृष्यन्त परन्तप ।
ते भीमसेनं नाराचैर्जघ्नुराशीविषोपमैः

taṃ karṇo bhrātaraścāsya nāmṛṣyanta parantapa |
te bhīmasenaṃ nārācairjaghnurāśīviṣopamaiḥ

ततः शत्रुरथं त्यक्त्वा भीमो द्रुमरथं गतः ।
द्रुमं चास्यन्तमनिशं मुष्टिना समपोथयत्

tataḥ śatrurathaṃ tyaktvā bhīmo drumarathaṃ gataḥ |
drumaṃ cāsyantamaniśaṃ muṣṭinā samapothayat

यथा काचमणिर्न्यस्तो मुष्टिनैकेन लीलया ।
स हतः सर्वथा चूर्णो रक्तमेवोदपद्यत

yathā kācamaṇirnyasto muṣṭinaikena līlayā |
sa hataḥ sarvathā cūrṇo raktamevodapadyata

तथा चूर्णमभूत्तत्र कर्णभ्राता द्रुमस्तथा ।
स तदा पाण्‍डुपुत्रेण बलिनाऽभिहतोऽपतत्

tathā cūrṇamabhūttatra karṇabhrātā drumastathā |
sa tadā pāṇ‍ḍuputreṇa balinā'bhihato'patat

तं निहत्य महाराज भीमसेनो महाबलः ।
जयरातरथं प्राप्य मुहुः सिंह इवानदत्

taṃ nihatya mahārāja bhīmaseno mahābalaḥ |
jayarātarathaṃ prāpya muhuḥ siṃha ivānadat

जयरातं तु चरणे गृह्य भीमो महाबलः ।
सूतं चास्य महाबाहुर्गृह्य राजंस्तथैव च

jayarātaṃ tu caraṇe gṛhya bhīmo mahābalaḥ |
sūtaṃ cāsya mahābāhurgṛhya rājaṃstathaiva ca

पादयोर्गृह्य तौ वीरौ भीमः कर्णस्य पश्यतः ।
भूमावाविद्ध्य जघ्ने स तौ च प्राणैर्व्ययुज्यताम्

pādayorgṛhya tau vīrau bhīmaḥ karṇasya paśyataḥ |
bhūmāvāviddhya jaghne sa tau ca prāṇairvyayujyatām

कर्णस्तु पाण्डवे शक्तिं काञ्चनीं समवासृजत् ।
ततस्तामेव जग्राह प्रहसन्पाण्डुनन्दनः

karṇastu pāṇḍave śaktiṃ kāñcanīṃ samavāsṛjat |
tatastāmeva jagrāha prahasanpāṇḍunandanaḥ

कर्णायैव च दुर्धर्षश्चिक्षेपाजौ वृकोदरः ।
तामापतन्तीं चिच्छेद शकुनिस्तैलपायिना

karṇāyaiva ca durdharṣaścikṣepājau vṛkodaraḥ |
tāmāpatantīṃ ciccheda śakunistailapāyinā

एतत्कृत्वा महत्कर्म रणेऽद्भुतपराक्रमः ।
पुनः स्वरथमास्थाय दुद्राव तव वाहिनीम्

etatkṛtvā mahatkarma raṇe'dbhutaparākramaḥ |
punaḥ svarathamāsthāya dudrāva tava vāhinīm

तमायान्तं जिघांसन्तं भीमं क्रुद्धमिवान्तकम् ।
न्यवारयन्महाबाहुं तव पुत्रा विशाम्पते ।
महता शरवर्षेण च्छादयन्तो महारथाः

tamāyāntaṃ jighāṃsantaṃ bhīmaṃ kruddhamivāntakam |
nyavārayanmahābāhuṃ tava putrā viśāmpate |
mahatā śaravarṣeṇa cchādayanto mahārathāḥ

दुर्मदस्य ततो भीमः प्रहसन्निव संयुगे ।
सारथिं च हयांश्चैव शरैर्निन्ये यमक्षयम्

durmadasya tato bhīmaḥ prahasanniva saṃyuge |
sārathiṃ ca hayāṃścaiva śarairninye yamakṣayam

दुर्मदस्तु ततो यानं दुष्कर्णस्यावचक्रमे ।
तावेकरथमारूढौ भ्रातरौ परतापनौ ।

durmadastu tato yānaṃ duṣkarṇasyāvacakrame |
tāvekarathamārūḍhau bhrātarau paratāpanau |

सङ्ग्रामशिरसो मध्ये भीमं द्वावप्यधावताम् ।
यथाम्बुपतिमित्रौ हि तारकं दैत्यसत्तमम्

saṅgrāmaśiraso madhye bhīmaṃ dvāvapyadhāvatām |
yathāmbupatimitrau hi tārakaṃ daityasattamam

ततस्तु दुर्मदश्चैव दुष्कर्णश्च तवात्मजौ ।
रथमेकं समारुह्य भीमं बाणैरविध्यताम्

tatastu durmadaścaiva duṣkarṇaśca tavātmajau |
rathamekaṃ samāruhya bhīmaṃ bāṇairavidhyatām

ततः कर्णस्य मिषतो द्रौणेर्दुर्योधनस्य च ।
कृपस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च पाण्डवः

tataḥ karṇasya miṣato drauṇerduryodhanasya ca |
kṛpasya somadattasya bāhlīkasya ca pāṇḍavaḥ

दुर्मदस्य च वीरस्य दुष्कर्णस्य च तं रथम् ।
पादप्रहारेण धरां प्रावेशयदरिन्दमः

durmadasya ca vīrasya duṣkarṇasya ca taṃ ratham |
pādaprahāreṇa dharāṃ prāveśayadarindamaḥ

ततः सुतौ ते बलिनौ शूरौ दुष्कर्णदुर्मदौ ।
मुष्टिनाऽऽहत्य सङ्क्रुद्धौ ममर्द चरणेन ह

tataḥ sutau te balinau śūrau duṣkarṇadurmadau |
muṣṭinā''hatya saṅkruddhau mamarda caraṇena ha

ततो हाहाकृते सैन्ये दृष्ट्वा भीमं नृपाऽब्रुवन् ।
रुद्रोऽयं भीमरूपेण धार्तराष्ट्रेषु युध्यति

tato hāhākṛte sainye dṛṣṭvā bhīmaṃ nṛpā'bruvan |
rudro'yaṃ bhīmarūpeṇa dhārtarāṣṭreṣu yudhyati

एवमुक्त्वा पलायन्ते सर्वे भारत पार्थिवाः ।
विसंज्ञा वाहयन्वाहान्न च द्वौ सह धावतः

evamuktvā palāyante sarve bhārata pārthivāḥ |
visaṃjñā vāhayanvāhānna ca dvau saha dhāvataḥ

ततो बले भृशलुलिते निशामुखे
सुपूजितो नृपवृषभैर्वृकोदरः ।
महाबलः कमलविबुद्धलोचनो
युधिष्ठिरं नृपतिमपूजयद्बली

tato bale bhṛśalulite niśāmukhe
supūjito nṛpavṛṣabhairvṛkodaraḥ |
mahābalaḥ kamalavibuddhalocano
yudhiṣṭhiraṃ nṛpatimapūjayadbalī

ततो यमौ द्रुपदविराटकेकया
युधिष्ठिरश्चापि परां मुदं ययुः ।
वृकोदरं भृशमनुपूजयंश्च ते
यथान्धके प्रतिनिहते हरं सुराः

tato yamau drupadavirāṭakekayā
yudhiṣṭhiraścāpi parāṃ mudaṃ yayuḥ |
vṛkodaraṃ bhṛśamanupūjayaṃśca te
yathāndhake pratinihate haraṃ surāḥ

ततः सुतास्ते वरुणात्मजोपमा
रुपान्विताः सह गुरुणा महात्मना ।
वृकोदरं सरथपदातिकुञ्जरा
युयुत्सवो भृशमभिपर्यवारयन्

tataḥ sutāste varuṇātmajopamā
rupānvitāḥ saha guruṇā mahātmanā |
vṛkodaraṃ sarathapadātikuñjarā
yuyutsavo bhṛśamabhiparyavārayan

ततो यमौ द्रुपदसुताः ससैनिका
युधिष्ठिरद्रुपदविराटसात्वताः ।
घटोत्कचो जयविजयौ द्रुमो वृकः
ससृञ्जयास्तव तनयानवारयन्

tato yamau drupadasutāḥ sasainikā
yudhiṣṭhiradrupadavirāṭasātvatāḥ |
ghaṭotkaco jayavijayau drumo vṛkaḥ
sasṛñjayāstava tanayānavārayan

ततोऽभवत्तिमिरघनैरिवावृते
महाभये भयदमतीव दारुणम् ।
निशामुखे वृकबलगृध्रमोदनं
महात्मना नृपवर युद्धमद्भुतम्

tato'bhavattimiraghanairivāvṛte
mahābhaye bhayadamatīva dāruṇam |
niśāmukhe vṛkabalagṛdhramodanaṃ
mahātmanā nṛpavara yuddhamadbhutam