अध्याय 155: द्रोण के चारों ओर रात्रियुद्ध का आरम्भ

यत्तदा प्राविशत्पाण्डूनाचार्यः कुपितो बली ।
उक्ता दुर्योधनं मन्दं मम शास्त्रातिगं सुतम्

yattadā prāviśatpāṇḍūnācāryaḥ kupito balī |
uktā duryodhanaṃ mandaṃ mama śāstrātigaṃ sutam

प्रविश्य विचरन्तं च रथे शूरमवस्थितम् ।
कथं द्रोणं महेष्वासं पाण्डवाः पर्यवारयन्

praviśya vicarantaṃ ca rathe śūramavasthitam |
kathaṃ droṇaṃ maheṣvāsaṃ pāṇḍavāḥ paryavārayan

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रमाचार्यस्य महाहवे ।
के चोत्तरमरक्षन्त निघ्नतः शास्त्रवान्बहून्

ke'rakṣandakṣiṇaṃ cakramācāryasya mahāhave |
ke cottaramarakṣanta nighnataḥ śāstravānbahūn

के चास्य पृष्ठतोऽन्वासन्वीरा वीरस्य योधिनः ।
के पुरस्तादवर्तन्त रथिनस्तस्य शत्रवः

ke cāsya pṛṣṭhato'nvāsanvīrā vīrasya yodhinaḥ |
ke purastādavartanta rathinastasya śatravaḥ

मन्ये तानस्पृशच्छीतमतिवेलमनार्तवम् ।
मन्ये ते समवेपन्त गावो वै शिशिरे यथा

manye tānaspṛśacchītamativelamanārtavam |
manye te samavepanta gāvo vai śiśire yathā

यत्प्राविशन्महेष्वासः पाञ्चालानपराजितः ।
नृत्यन्स रथमार्गेषु सर्वशस्त्रभृतां वरः

yatprāviśanmaheṣvāsaḥ pāñcālānaparājitaḥ |
nṛtyansa rathamārgeṣu sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

निर्दहन्सर्वसैन्यानि पाञ्चालानां रथर्षभः ।
धूमकेतुरिव क्रुद्धः कथं मृत्युमुपेयिवान्

nirdahansarvasainyāni pāñcālānāṃ ratharṣabhaḥ |
dhūmaketuriva kruddhaḥ kathaṃ mṛtyumupeyivān

सायाह्ने सैन्धवं हत्वा राज्ञा पार्थः समेत्य च ।
सात्यकिश्च महेष्वासो द्रोणमेवाभ्यधावताम्

sāyāhne saindhavaṃ hatvā rājñā pārthaḥ sametya ca |
sātyakiśca maheṣvāso droṇamevābhyadhāvatām

तथा युधिष्ठिरस्तूर्णं भीमसेनश्च पाण्डवः ।
पृथक्चमूभ्यां संयत्तौ द्रोणमेवाभ्यधावताम्

tathā yudhiṣṭhirastūrṇaṃ bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ |
pṛthakcamūbhyāṃ saṃyattau droṇamevābhyadhāvatām

तथैव नकुलो धीमान्सहदेवश्च दुर्जयः ।
धृष्टद्युम्नः शतानीको विराटश्च सकेकयः ।
मात्स्याः साल्वाः ससेनाश्च द्रोणमेव ययुर्युधि

tathaiva nakulo dhīmānsahadevaśca durjayaḥ |
dhṛṣṭadyumnaḥ śatānīko virāṭaśca sakekayaḥ |
mātsyāḥ sālvāḥ sasenāśca droṇameva yayuryudhi

द्रुपदश्च तथा राजा पाञ्चालैरभिरक्षितः ।
धृष्टद्युम्नपिता राजन्द्रोणमेवाभ्यवर्तत

drupadaśca tathā rājā pāñcālairabhirakṣitaḥ |
dhṛṣṭadyumnapitā rājandroṇamevābhyavartata

द्रौपदेया महेष्वासा राक्षसश्च घटोत्कचः ।
ससैन्यास्ते न्यवर्तन्त द्रोणमेव महाद्युतिम्

draupadeyā maheṣvāsā rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ |
sasainyāste nyavartanta droṇameva mahādyutim

प्रभद्रकाश्च पाञ्चालाः षट्‌सहस्राः प्रहारिणः ।
द्रोणमेवाभ्यवर्तन्त पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्

prabhadrakāśca pāñcālāḥ ṣaṭ‌sahasrāḥ prahāriṇaḥ |
droṇamevābhyavartanta puraskṛtya śikhaṇḍinam

तथेतरे नरव्याघ्राः पाण्डवानां महारथाः ।
सहिताः सन्न्यवर्तन्त द्रोणमेव द्विजर्षभम्

tathetare naravyāghrāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
sahitāḥ sannyavartanta droṇameva dvijarṣabham

तेषु शूरेषु युद्धाय गतेषु भरतर्षभ ।
बभूव रजनी घोरा भीरूणां भयवर्धिनी

teṣu śūreṣu yuddhāya gateṣu bharatarṣabha |
babhūva rajanī ghorā bhīrūṇāṃ bhayavardhinī

योधानामशिवा रौद्रा राजन्नन्तकगामिनी ।
कुञ्जराश्वमनुष्याणां प्राणान्तकरणी तदा

yodhānāmaśivā raudrā rājannantakagāminī |
kuñjarāśvamanuṣyāṇāṃ prāṇāntakaraṇī tadā

तस्यां रजन्यां घोरायां नदन्त्यः सर्वतः शिवाः ।
न्यवेदयन्भयं घोरं सज्वालकबलैर्मुखैः

tasyāṃ rajanyāṃ ghorāyāṃ nadantyaḥ sarvataḥ śivāḥ |
nyavedayanbhayaṃ ghoraṃ sajvālakabalairmukhaiḥ

उलूकाश्चाप्यदृश्यन्त शंसन्तो विपुलं भयम् ।
विशेषतः कौरवाणां ध्वजिन्यामतिदारुणाः

ulūkāścāpyadṛśyanta śaṃsanto vipulaṃ bhayam |
viśeṣataḥ kauravāṇāṃ dhvajinyāmatidāruṇāḥ

ततः सैन्येषु राजेन्द्र शब्दः समभवन्महान् ।
भेरीशब्देन महता मृदङ्गानां स्वनेन च

tataḥ sainyeṣu rājendra śabdaḥ samabhavanmahān |
bherīśabdena mahatā mṛdaṅgānāṃ svanena ca

गजानां बृंहितैश्चापि तुरङ्गाणां च हेषितैः ।
खुरशब्दनिपातैश्च तुमुलः सर्वतोऽभवत्

gajānāṃ bṛṃhitaiścāpi turaṅgāṇāṃ ca heṣitaiḥ |
khuraśabdanipātaiśca tumulaḥ sarvato'bhavat

ततः समभवद्युद्धं सन्ध्यायामतिदारुणम् ।
द्रोणस्य च महाराज सृञ्जयानां च सर्वशः

tataḥ samabhavadyuddhaṃ sandhyāyāmatidāruṇam |
droṇasya ca mahārāja sṛñjayānāṃ ca sarvaśaḥ

तमसा चावृते लोके न प्राज्ञायत किञ्चन ।
सैन्येन रजसा चैव समन्तादुत्थितेन ह

tamasā cāvṛte loke na prājñāyata kiñcana |
sainyena rajasā caiva samantādutthitena ha

नरस्याश्वस्य नागस्य समसज्जत शोणितम् ।
नापश्याम रजो भौमं कश्मलेनाभिसंवृताः

narasyāśvasya nāgasya samasajjata śoṇitam |
nāpaśyāma rajo bhaumaṃ kaśmalenābhisaṃvṛtāḥ

रात्रौ वंशवनस्येव दह्यमानस्य पर्वते ।
घोरश्चटचटाशब्दः शस्त्राणां पततामभूत्

rātrau vaṃśavanasyeva dahyamānasya parvate |
ghoraścaṭacaṭāśabdaḥ śastrāṇāṃ patatāmabhūt

मृदङ्गानकनिर्ह्रादैर्झर्झरैः पटहैस्तथा ।
फेत्कारैर्हेषितैः शब्दैः सर्वमैवाकुलं बभौ

mṛdaṅgānakanirhrādairjharjharaiḥ paṭahaistathā |
phetkārairheṣitaiḥ śabdaiḥ sarvamaivākulaṃ babhau

नैव स्वे न परे राजन्प्राज्ञायन्त तमोवृते ।
उन्मत्तमिव तत्सर्वं बभूव रजनीमुखे

naiva sve na pare rājanprājñāyanta tamovṛte |
unmattamiva tatsarvaṃ babhūva rajanīmukhe

भौमं रजोऽथ राजेन्द्र शोणितेन प्रणाशितम् ।
शातकौम्भैश्च कवचैर्भूषणैश्च तमोऽनशत्

bhaumaṃ rajo'tha rājendra śoṇitena praṇāśitam |
śātakaumbhaiśca kavacairbhūṣaṇaiśca tamo'naśat

ततः सा भारती सेना मणिहेमविभूषिता ।
द्यौरिवासीत्सनक्षत्रा रजन्यां भरतर्षभ

tataḥ sā bhāratī senā maṇihemavibhūṣitā |
dyaurivāsītsanakṣatrā rajanyāṃ bharatarṣabha

गोमायुबलसङ्घुष्टा शक्तिध्वजसमाकुला ।
वारणाभिरुता घोरा क्ष्वेडितोत्क्रुष्टनादिता

gomāyubalasaṅghuṣṭā śaktidhvajasamākulā |
vāraṇābhirutā ghorā kṣveḍitotkruṣṭanāditā

तत्राभवन्महाशब्दस्तुमुलो रोमहर्षणः ।
समावृण्वन्दिशः सर्वा महेन्द्राशनिनिःस्वनः

tatrābhavanmahāśabdastumulo romaharṣaṇaḥ |
samāvṛṇvandiśaḥ sarvā mahendrāśaniniḥsvanaḥ

सा निशीथे महाराज सेनाऽदृश्यत भारती ।
अङ्गदैः कुण्डलैर्निष्कैः शस्त्रैश्चैवावभासिता

sā niśīthe mahārāja senā'dṛśyata bhāratī |
aṅgadaiḥ kuṇḍalairniṣkaiḥ śastraiścaivāvabhāsitā

तत्र नागा रथाश्चैव जाम्बूनदविभूषिताः ।
निशायां प्रत्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युतः

tatra nāgā rathāścaiva jāmbūnadavibhūṣitāḥ |
niśāyāṃ pratyadṛśyanta meghā iva savidyutaḥ

ऋष्टिशक्तिगदाबाणमुसलप्रासपट्टसाः ।
सम्पतन्तो व्यदृश्यन्त भ्राजमाना इवाग्नयः

ṛṣṭiśaktigadābāṇamusalaprāsapaṭṭasāḥ |
sampatanto vyadṛśyanta bhrājamānā ivāgnayaḥ

दुर्योधनपुरोवातां रथनागवलाहकाम् ।
वादित्रघोषस्तनितां चापविद्युद्व्वजैर्वृताम्

duryodhanapurovātāṃ rathanāgavalāhakām |
vāditraghoṣastanitāṃ cāpavidyudvvajairvṛtām

द्रोणपाण्डवपर्जन्यां खङ्गशक्तिगदाशनिम् ।
शरधारास्त्रपवनां शस्त्रपातोष्मसङ्कुलाम्

droṇapāṇḍavaparjanyāṃ khaṅgaśaktigadāśanim |
śaradhārāstrapavanāṃ śastrapātoṣmasaṅkulām

घोरां विस्मापनीमुग्रां जीवितच्छिदमप्लुवाम् ।
तां प्राविशन्नतिभयां नदीं युद्धचिकीर्षवः

ghorāṃ vismāpanīmugrāṃ jīvitacchidamapluvām |
tāṃ prāviśannatibhayāṃ nadīṃ yuddhacikīrṣavaḥ

तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे महाशब्दनिनादिते ।
भीरूणां त्रासजनने शूराणां हर्षवर्धने

tasminrātrimukhe ghore mahāśabdaninādite |
bhīrūṇāṃ trāsajanane śūrāṇāṃ harṣavardhane

रात्रियुद्धे महाघोरे वर्तमाने सुदारुणे ।
द्रोणमभ्यद्रुवन्क्रुद्धाः सहिताः पाण्डुसृञ्जयाः

rātriyuddhe mahāghore vartamāne sudāruṇe |
droṇamabhyadruvankruddhāḥ sahitāḥ pāṇḍusṛñjayāḥ

ये ये प्रमुखतो राजन्नावर्तन्त महारथाः ।
तान्सर्वान्विमुखांश्चक्रे कांश्चिन्निन्ये यमक्षयम्

ye ye pramukhato rājannāvartanta mahārathāḥ |
tānsarvānvimukhāṃścakre kāṃścinninye yamakṣayam

तानि नागसहस्राणि रथानामयुतानि च ।
पदातिहयसङ्घानां प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
द्रोणेनैकेन नाराचैर्निर्भिन्नानि निशामुखे

tāni nāgasahasrāṇi rathānāmayutāni ca |
padātihayasaṅghānāṃ prayutānyarbudāni ca |
droṇenaikena nārācairnirbhinnāni niśāmukhe