अध्याय 154: साँझ के युद्ध में युधिष्ठिर दुर्योधन को गिराते हैं

तदुदीर्णं रथाश्वौघं बलं तव जनाधिप ।
पाण्डुसेनामतिक्रम्य योधयामास सर्वतः

tadudīrṇaṃ rathāśvaughaṃ balaṃ tava janādhipa |
pāṇḍusenāmatikramya yodhayāmāsa sarvataḥ

पाञ्चालाः कुरवश्चैव योधयन्तः परस्परम् ।
यमराष्ट्राय महते परलोकाय दीक्षिताः

pāñcālāḥ kuravaścaiva yodhayantaḥ parasparam |
yamarāṣṭrāya mahate paralokāya dīkṣitāḥ

शूराः शूरैः समागम्य शरतोमरशक्तिभिः ।
विव्यधुः समरेऽन्योन्यं निन्युश्चैव यमक्षयम्

śūrāḥ śūraiḥ samāgamya śaratomaraśaktibhiḥ |
vivyadhuḥ samare'nyonyaṃ ninyuścaiva yamakṣayam

रथिनां रथिभिः सार्धं रुधिरस्रावदारुणम् ।
प्रावर्तत महद्युद्धं निघ्नतामितरेतरम्

rathināṃ rathibhiḥ sārdhaṃ rudhirasrāvadāruṇam |
prāvartata mahadyuddhaṃ nighnatāmitaretaram

वारणाश्च महाराज समासाद्य परस्परम् ।
विषाणैर्दारयामासुः सुसङ्क्रुद्धा मदोत्कटाः

vāraṇāśca mahārāja samāsādya parasparam |
viṣāṇairdārayāmāsuḥ susaṅkruddhā madotkaṭāḥ

हयारोहान्हयारोहाः प्रासशक्तिपरश्वथैः ।
बिभिदुस्तुमुले युद्धे प्रार्थयन्तो महद्यशः

hayārohānhayārohāḥ prāsaśaktiparaśvathaiḥ |
bibhidustumule yuddhe prārthayanto mahadyaśaḥ

पत्तयश्च महाबाहो शतशः शस्त्रपाणयः ।
अन्योन्यमार्दयन्राजन्नित्यं यत्ताः पराक्रमे

pattayaśca mahābāho śataśaḥ śastrapāṇayaḥ |
anyonyamārdayanrājannityaṃ yattāḥ parākrame

गोत्राणां नामधेयानां कुलानां चैव मारिष ।
श्रवणाद्धि विजानीमः पाञ्चालान्कुरुभिः सह

gotrāṇāṃ nāmadheyānāṃ kulānāṃ caiva māriṣa |
śravaṇāddhi vijānīmaḥ pāñcālānkurubhiḥ saha

तेऽन्योन्यं समरे योधाः शरशक्तिपरश्वथैः ।
प्रैषयन्परलोकाय विचरन्तो ह्यभीतवत्

te'nyonyaṃ samare yodhāḥ śaraśaktiparaśvathaiḥ |
praiṣayanparalokāya vicaranto hyabhītavat

शरैर्दश दिशो राजंस्तेषां मुक्तैः सहस्रशः ।
न भ्राजन्ते यथा पूर्वं भास्करस्य च नाशनात्

śarairdaśa diśo rājaṃsteṣāṃ muktaiḥ sahasraśaḥ |
na bhrājante yathā pūrvaṃ bhāskarasya ca nāśanāt

तथा प्रयुध्यमानेषु पाण्डवेयेषु भारत ।
दुर्योधनो महाराज व्यवागाहत तद्बलम्

tathā prayudhyamāneṣu pāṇḍaveyeṣu bhārata |
duryodhano mahārāja vyavāgāhata tadbalam

सैन्धवस्य वधेनैव भृशं दुःखसमन्वितः ।
मर्तव्यमिति संचिन्त्य प्राविशच्च द्विषद्बलम्

saindhavasya vadhenaiva bhṛśaṃ duḥkhasamanvitaḥ |
martavyamiti saṃcintya prāviśacca dviṣadbalam

नादयन्रथघोषेण कम्पयन्निव मेदिनीम् ।
अभ्यवर्तत पुत्रस्ते पाण्डवानामनीकिनीम्

nādayanrathaghoṣeṇa kampayanniva medinīm |
abhyavartata putraste pāṇḍavānāmanīkinīm

स सन्निपातस्तुमुलस्तस्य तेषां च भारत ।
अभवत्सर्वसैन्यानामभावकरमो महान्

sa sannipātastumulastasya teṣāṃ ca bhārata |
abhavatsarvasainyānāmabhāvakaramo mahān

तथा हतेषु सैन्येषु तथा कृच्छ्रगतः स्वयम् ।
कच्चिद्दुर्योधनः सूत नाकार्षीत्पृष्ठतो रणम्

tathā hateṣu sainyeṣu tathā kṛcchragataḥ svayam |
kaccidduryodhanaḥ sūta nākārṣītpṛṣṭhato raṇam

एकस्य च बहुनां च सन्निपातो महानभूत् ।
विशेषतो हि नृपतेर्विषमं प्रतिभाति मे

ekasya ca bahunāṃ ca sannipāto mahānabhūt |
viśeṣato hi nṛpaterviṣamaṃ pratibhāti me

सोऽत्यन्तसुखसंवृद्धो रक्ष्यो लोकस्य चेश्वरः ।
एको बहून्समासाद्य कच्चिन्नासीत्पराङ्मुखः

so'tyantasukhasaṃvṛddho rakṣyo lokasya ceśvaraḥ |
eko bahūnsamāsādya kaccinnāsītparāṅmukhaḥ

द्रोणः कर्णः कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ।
नावारयन्कथं युद्धे राजानं राज्यकाङ्क्षिणः

droṇaḥ karṇaḥ kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ |
nāvārayankathaṃ yuddhe rājānaṃ rājyakāṅkṣiṇaḥ

सर्वोपायैर्हि युद्धेषु रक्षितव्यो महीपतिः ।
एषा नीतिः परा युद्धे दृष्टा तत्र मनीषिभिः

sarvopāyairhi yuddheṣu rakṣitavyo mahīpatiḥ |
eṣā nītiḥ parā yuddhe dṛṣṭā tatra manīṣibhiḥ

प्रविष्टे वै मम सुते परेषां वै महद्बलम् ।
मामका रथिनां श्रेष्ठाः किमकुर्वत स़ञ्जय

praviṣṭe vai mama sute pareṣāṃ vai mahadbalam |
māmakā rathināṃ śreṣṭhāḥ kimakurvata sa़ñjaya

राजन्सङ्ग्राममाश्चर्यं पुत्रस्य तव भारत ।
एकस्य च बहूनां च शृणु मे ब्रुवतो ध्रुवम्

rājansaṅgrāmamāścaryaṃ putrasya tava bhārata |
ekasya ca bahūnāṃ ca śṛṇu me bruvato dhruvam

द्रोणेन वार्यमाणोऽसौ कर्णेन च कृपेण च ।
प्राविशत्पाण्डवीं सेनां मकरः सागरं यथा

droṇena vāryamāṇo'sau karṇena ca kṛpeṇa ca |
prāviśatpāṇḍavīṃ senāṃ makaraḥ sāgaraṃ yathā

किरन्निषुसहस्राणि तत्रतत्र तथातथा ।
पाञ्चालान्पाण्डवांश्चैव विव्याध निशितैः शरैः

kiranniṣusahasrāṇi tatratatra tathātathā |
pāñcālānpāṇḍavāṃścaiva vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

यथोदयगतः सूर्यो रश्मिभिर्नाशयेत्तमः ।
तथा पुत्रस्तव बलं नाशयत्तन्महाबलः

yathodayagataḥ sūryo raśmibhirnāśayettamaḥ |
tathā putrastava balaṃ nāśayattanmahābalaḥ

यथा मध्यन्दिने सूर्यं प्रतपन्तं गभस्तिभिः ।
तथा तव सुतं मध्ये प्रतपन्तं शरार्चिभिः ।
न शेकुर्भारतं युद्धे पाण्डवाः समुदीक्षितुम्

yathā madhyandine sūryaṃ pratapantaṃ gabhastibhiḥ |
tathā tava sutaṃ madhye pratapantaṃ śarārcibhiḥ |
na śekurbhārataṃ yuddhe pāṇḍavāḥ samudīkṣitum

पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये ।
पर्यधावन्त पाञ्चाला वध्यमाना महात्मना

palāyanakṛtotsāhā nirutsāhā dviṣajjaye |
paryadhāvanta pāñcālā vadhyamānā mahātmanā

रुक्मपुङ्खैः प्रसन्नाग्रैस्तव पुत्रेण धन्विना ।
अर्द्यमानाः शरैस्तूर्णं न्यपतन्पाण्डुसैनिकाः

rukmapuṅkhaiḥ prasannāgraistava putreṇa dhanvinā |
ardyamānāḥ śaraistūrṇaṃ nyapatanpāṇḍusainikāḥ

व्यद्रवंश्च भयाद्योधा दृष्ट्वा तं परमाहवे ।
व्यात्ताननमिव प्राप्तमन्तकं प्राणहारिणम्

vyadravaṃśca bhayādyodhā dṛṣṭvā taṃ paramāhave |
vyāttānanamiva prāptamantakaṃ prāṇahāriṇam

न तादृशं रमे कर्म कृतवन्तस्तु तावकाः ।
यादृशं कृतवान्राजा पुत्रस्तव विशाम्पते

na tādṛśaṃ rame karma kṛtavantastu tāvakāḥ |
yādṛśaṃ kṛtavānrājā putrastava viśāmpate

पुत्रेण तव सा सेना पाण्डवी मथिता रणे ।
नलिनी द्विरदेनेव समन्तात्फुल्लपङ्कजा

putreṇa tava sā senā pāṇḍavī mathitā raṇe |
nalinī dviradeneva samantātphullapaṅkajā

क्षीणतोयानिलार्काभ्यां हतत्विडिव पद्मिनी ।
बभूव पाण्डवी सेना तव पुत्रस्य तेजसा

kṣīṇatoyānilārkābhyāṃ hatatviḍiva padminī |
babhūva pāṇḍavī senā tava putrasya tejasā

पाण्डुसेनां हतां दृष्ट्वा तव पुत्रेण भारत ।
भीमसेनपुरोगास्तु पाञ्चालाः समुपाद्रवन्

pāṇḍusenāṃ hatāṃ dṛṣṭvā tava putreṇa bhārata |
bhīmasenapurogāstu pāñcālāḥ samupādravan

स भीमसेनं दशभिर्माद्रीपुत्रौ त्रिभिस्त्रिभिः ।
विराटद्रुपदौ षड्भिः शतेन च शिखण्डिनम्

sa bhīmasenaṃ daśabhirmādrīputrau tribhistribhiḥ |
virāṭadrupadau ṣaḍbhiḥ śatena ca śikhaṇḍinam

धृष्टद्युम्नं च सप्तत्या धर्मपुत्रं च सप्तभिः ।
केकयांश्चैव चेदींश्च बहुभिर्निशितैः शरैः

dhṛṣṭadyumnaṃ ca saptatyā dharmaputraṃ ca saptabhiḥ |
kekayāṃścaiva cedīṃśca bahubhirniśitaiḥ śaraiḥ

सात्वतं पञ्चभिर्विद्धा द्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभिः ।
घटोत्कचं च समरे विद्ध्वा सिंह इवानदत्

sātvataṃ pañcabhirviddhā draupadeyāṃstribhistribhiḥ |
ghaṭotkacaṃ ca samare viddhvā siṃha ivānadat

शतशश्चापरान्योधान्सद्विपांश्च महारणे ।
शरैरवचकर्तोग्रैः क्रुद्धोऽन्तक इव प्रजाः

śataśaścāparānyodhānsadvipāṃśca mahāraṇe |
śarairavacakartograiḥ kruddho'ntaka iva prajāḥ

सा तेन पाण्डवी सेना वध्यमाना शिलीमुखैः ।
तव पुत्रेण सङ्ग्रामे विदुद्राव नराधिप

sā tena pāṇḍavī senā vadhyamānā śilīmukhaiḥ |
tava putreṇa saṅgrāme vidudrāva narādhipa

तं तपन्तमिवादित्यं कुरुराजं महाहवे ।
नाशकन्वीक्षितुं राजन्पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः

taṃ tapantamivādityaṃ kururājaṃ mahāhave |
nāśakanvīkṣituṃ rājanpāṇḍuputrasya sainikāḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा कुपितो राजसत्तम ।
अभ्यधावत्कुरुपतिं तव पुत्रं जिघांसया

tato yudhiṣṭhiro rājā kupito rājasattama |
abhyadhāvatkurupatiṃ tava putraṃ jighāṃsayā

तावुभौ युधि कौरव्यौ समीयतुररिन्दमौ ।
स्वार्थहेतोः पराक्रान्तौ दुर्योधनयुधिष्ठिरौ

tāvubhau yudhi kauravyau samīyaturarindamau |
svārthahetoḥ parākrāntau duryodhanayudhiṣṭhirau

ततो दुर्योधनः क्रुद्धः शरैः सन्नतपर्वभिः ।
विव्याध दशभिस्तूर्णं ध्वजं चिच्छेद चेषुणा

tato duryodhanaḥ kruddhaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
vivyādha daśabhistūrṇaṃ dhvajaṃ ciccheda ceṣuṇā

इन्द्रसेनं त्रिभिश्चैव ललाटे जघ्निवान्नृप ।
सारथिं दयितं राज्ञः पाण्डवस्य महात्मनः

indrasenaṃ tribhiścaiva lalāṭe jaghnivānnṛpa |
sārathiṃ dayitaṃ rājñaḥ pāṇḍavasya mahātmanaḥ

धनुश्च पुनरन्येन चकर्तास्य महारथः ।
चतुर्भिश्चतुरश्चैव बाणैर्विव्याध वाजिनाः

dhanuśca punaranyena cakartāsya mahārathaḥ |
caturbhiścaturaścaiva bāṇairvivyādha vājināḥ

ततो युधिष्ठिरः क्रुद्धो निमेषादिव कार्मुकम् ।
अन्यदादाय वेगेन कौरवं प्रत्यवारयत्

tato yudhiṣṭhiraḥ kruddho nimeṣādiva kārmukam |
anyadādāya vegena kauravaṃ pratyavārayat

तस्य तान्निघ्नतः शत्रून्रुक्मपृष्ठं महद्धनुः ।
भल्लाभ्यां पण्डवो ज्येष्ठस्त्रिधा चिच्छेद मारिष

tasya tānnighnataḥ śatrūnrukmapṛṣṭhaṃ mahaddhanuḥ |
bhallābhyāṃ paṇḍavo jyeṣṭhastridhā ciccheda māriṣa

विव्याध चैनं दशभिः सम्यगस्तैः शितैः शरैः ।
मर्म भित्त्वा तु ते सर्वे संलग्नाः क्षितिमाविशन्

vivyādha cainaṃ daśabhiḥ samyagastaiḥ śitaiḥ śaraiḥ |
marma bhittvā tu te sarve saṃlagnāḥ kṣitimāviśan

ततः परिवृता योधाः परिवव्रुर्युधिष्ठिरम् ।
वृत्रेण सह युध्यन्तं यद्वद्देवाः शतक्रतुम्

tataḥ parivṛtā yodhāḥ parivavruryudhiṣṭhiram |
vṛtreṇa saha yudhyantaṃ yadvaddevāḥ śatakratum

ततो युधिष्ठिरो राजा तव पुत्रस्य मारिष ।
शरं च सूर्यरश्म्याभमत्युग्रमनिवारणम् ।
हा हतोऽसीति राजानमुक्त्वाऽमुञ्चद्युधिष्ठिरः

tato yudhiṣṭhiro rājā tava putrasya māriṣa |
śaraṃ ca sūryaraśmyābhamatyugramanivāraṇam |
hā hato'sīti rājānamuktvā'muñcadyudhiṣṭhiraḥ

स तेनाकर्णमुक्तेन विद्धो बाणेन कौरवः ।
निषसाद रथोपस्थे भृशं सम्मूढचेतनः

sa tenākarṇamuktena viddho bāṇena kauravaḥ |
niṣasāda rathopasthe bhṛśaṃ sammūḍhacetanaḥ

ततः पाञ्चाल्यसेनानां भृशमासीद्रवो महान् ।
हतो राजेति राजेन्द्र मुदितानां समन्ततः

tataḥ pāñcālyasenānāṃ bhṛśamāsīdravo mahān |
hato rājeti rājendra muditānāṃ samantataḥ

बाणशब्दरवश्चोग्रः शुश्रुवे तत्र मारिष ।
अथ द्रोणो द्रुतं तत्र प्रत्यदृश्यत संयुगे

bāṇaśabdaravaścograḥ śuśruve tatra māriṣa |
atha droṇo drutaṃ tatra pratyadṛśyata saṃyuge

हृष्टो दुर्योधनश्चापि दृढमादाय कार्मुकम् ।
तिष्ठतिष्ठेति राजानं ब्रुवन्पाण्डवमभ्ययात्

hṛṣṭo duryodhanaścāpi dṛḍhamādāya kārmukam |
tiṣṭhatiṣṭheti rājānaṃ bruvanpāṇḍavamabhyayāt

प्रत्युद्ययुस्तं त्वरिताः पाञ्चाला जयगृद्धिनः ।
तान्द्रोणः प्रतिजग्राह परीप्सन्कुरुसत्तमम् ।
चण्डवातः समुद्वूतो मेघानम्बुमुचो यथा

pratyudyayustaṃ tvaritāḥ pāñcālā jayagṛddhinaḥ |
tāndroṇaḥ pratijagrāha parīpsankurusattamam |
caṇḍavātaḥ samudvūto meghānambumuco yathā

ततो राजन्महानासीत्सङ्ग्रामो भूरिवर्धनः ।
तावकानां परेषां च समेतानां युयुत्सया

tato rājanmahānāsītsaṅgrāmo bhūrivardhanaḥ |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca sametānāṃ yuyutsayā