अध्याय 153: कर्ण का उत्तर: सब कुछ दैव के अधीन

ततो दुर्योधनो राजा द्रोणेनैवं प्रचोदितः ।
अमर्षवशमापन्नो युद्धायैव मनो दधे ।
अब्रवीच्च तदा कर्णं पुत्रो दुर्योधनस्तव

tato duryodhano rājā droṇenaivaṃ pracoditaḥ |
amarṣavaśamāpanno yuddhāyaiva mano dadhe |
abravīcca tadā karṇaṃ putro duryodhanastava

पश्य कृष्णसहायेन पाण्डवेन किरीटिना ।
आचार्यविहितं व्यूहं भित्त्वा देवैः सुदुर्भिदम्

paśya kṛṣṇasahāyena pāṇḍavena kirīṭinā |
ācāryavihitaṃ vyūhaṃ bhittvā devaiḥ sudurbhidam

तव व्यायच्छमानस्य द्रोणस्य च महात्मनः ।
मिषतां योधमुख्यानां सैन्धवो विनिपातितः

tava vyāyacchamānasya droṇasya ca mahātmanaḥ |
miṣatāṃ yodhamukhyānāṃ saindhavo vinipātitaḥ

पश्य राधेय पृथ्वीशाः पृथिव्यां प्रवरा युधि ।
पार्थेनैकेन निहताः सिंहेनेवेतरे मृगाः

paśya rādheya pṛthvīśāḥ pṛthivyāṃ pravarā yudhi |
pārthenaikena nihatāḥ siṃhenevetare mṛgāḥ

मम व्यायच्छमानस्य समरे शत्रुसूदन ।
अल्पावशेषं सैन्यं मे कृतं शक्रात्मजेन ह

mama vyāyacchamānasya samare śatrusūdana |
alpāvaśeṣaṃ sainyaṃ me kṛtaṃ śakrātmajena ha

कथं वै युध्यमानस्य द्रोणस्य युधि फल्गुनः ।
भिन्द्यात्सुदुर्भिदं व्यूहं यतमानोऽपि संयुगे

kathaṃ vai yudhyamānasya droṇasya yudhi phalgunaḥ |
bhindyātsudurbhidaṃ vyūhaṃ yatamāno'pi saṃyuge

प्रतिज्ञाया गतः पारं हत्वा सैन्धवमर्जुनः

pratijñāyā gataḥ pāraṃ hatvā saindhavamarjunaḥ

पश्य राधेय पृथ्वीशान्पृथिव्यां पातितान्बहून् ।
पार्थेन निहतान्सङ्ख्ये महेन्द्रोपमविक्रमान्

paśya rādheya pṛthvīśānpṛthivyāṃ pātitānbahūn |
pārthena nihatānsaṅkhye mahendropamavikramān

अनिच्छतः कथं वीर द्रोणस्य युधि पाण्डवः ।
भिन्द्यात्सुदुर्भिदं व्यृहं यतमानस्य शुप्मिणः

anicchataḥ kathaṃ vīra droṇasya yudhi pāṇḍavaḥ |
bhindyātsudurbhidaṃ vyṛhaṃ yatamānasya śupmiṇaḥ

दयितः फल्गुनो नित्यमाचार्यस्य महात्मनः ।
ततोऽस्य दत्तवान्द्वारमयुद्धेनैव शत्रुहन्

dayitaḥ phalguno nityamācāryasya mahātmanaḥ |
tato'sya dattavāndvāramayuddhenaiva śatruhan

अभयं सिन्धुराजाय दत्त्वा द्रोणः परन्तपः ।
प्रादात्किरीटिने द्वारं पश्यन्निर्गुणतां मयि

abhayaṃ sindhurājāya dattvā droṇaḥ parantapaḥ |
prādātkirīṭine dvāraṃ paśyannirguṇatāṃ mayi

यद्यदास्यदनुज्ञां वै पूर्वमेव गृहान्प्रति ।
प्रम्थातुं सिन्धुराजस्य न भवेज्जीवितक्षयः

yadyadāsyadanujñāṃ vai pūrvameva gṛhānprati |
pramthātuṃ sindhurājasya na bhavejjīvitakṣayaḥ

जयद्रथो जीवितार्थी गच्छमानो गृहान्प्रति ।
मयाऽनार्येण संरुद्धो द्रोणात्प्राप्याभयं रणे

jayadratho jīvitārthī gacchamāno gṛhānprati |
mayā'nāryeṇa saṃruddho droṇātprāpyābhayaṃ raṇe

रक्षामि सैन्धवं युद्धे नैनं प्राप्स्यति फल्गुनः ।
मम सैन्यविनाशाय रुद्धो विप्रेण सैन्धवः

rakṣāmi saindhavaṃ yuddhe nainaṃ prāpsyati phalgunaḥ |
mama sainyavināśāya ruddho vipreṇa saindhavaḥ

तस्य मे मन्दभाग्यस्य यतमानस्य संयुगे ।
हतानि सर्वसैन्यानि हतो राजा जयद्रथः

tasya me mandabhāgyasya yatamānasya saṃyuge |
hatāni sarvasainyāni hato rājā jayadrathaḥ

पश्य योधवरान्कर्ण शतशोऽथ सहस्रशः ।
पार्थनामाङ्कितैर्वाणैः सर्वे नीता यमक्षयम्

paśya yodhavarānkarṇa śataśo'tha sahasraśaḥ |
pārthanāmāṅkitairvāṇaiḥ sarve nītā yamakṣayam

कथमेकरथेनाजौ बहूनां नः प्रपश्यताम् ।
विपन्नः सैन्धवो राजा योधाश्चैव सहस्रशः

kathamekarathenājau bahūnāṃ naḥ prapaśyatām |
vipannaḥ saindhavo rājā yodhāścaiva sahasraśaḥ

अद्य मे भ्रातरः क्षीणाश्चित्रसेनादयो रणे ।
भामसनं समासाद्य पश्यतां नोदुरात्मनाम्

adya me bhrātaraḥ kṣīṇāścitrasenādayo raṇe |
bhāmasanaṃ samāsādya paśyatāṃ nodurātmanām

आचार्यं मा विगर्हस्व शक्त्याऽसौ युध्यते द्विजः ।
यथाबलं यथोत्साहं त्यक्त्वा जीवितमात्मनः

ācāryaṃ mā vigarhasva śaktyā'sau yudhyate dvijaḥ |
yathābalaṃ yathotsāhaṃ tyaktvā jīvitamātmanaḥ

यद्येनं समतिक्रम्य प्रविष्टः श्वेतवाहनः ।
नात्र सूक्ष्मोऽपि दोषःस्यादाचार्यस्य कथञ्चन

yadyenaṃ samatikramya praviṣṭaḥ śvetavāhanaḥ |
nātra sūkṣmo'pi doṣaḥsyādācāryasya kathañcana

कृती दक्षो युवा शूरः कृतास्त्रो लघुविक्रमः ।
दिव्यास्त्रयुक्तमास्थाय रथं वानरलक्षणम्

kṛtī dakṣo yuvā śūraḥ kṛtāstro laghuvikramaḥ |
divyāstrayuktamāsthāya rathaṃ vānaralakṣaṇam

कृष्णेन च गृहीताश्वमभेद्यकचावृतः ।
गाण्डीवमजरं दिव्यं धनुरादाय वीर्यवान्

kṛṣṇena ca gṛhītāśvamabhedyakacāvṛtaḥ |
gāṇḍīvamajaraṃ divyaṃ dhanurādāya vīryavān

प्रवर्षन्निशितान्बाणान्बाहुद्रविणदर्पितः ।
यदर्जुनोऽभ्ययाद्द्रोणमुपपन्नं हि तस्य तत्

pravarṣanniśitānbāṇānbāhudraviṇadarpitaḥ |
yadarjuno'bhyayāddroṇamupapannaṃ hi tasya tat

आचार्यः स्थविरो राजञ्शीघ्रयाने तथाऽक्षमः ।
बाहुव्यायामचेष्टायामशक्तस्तु नराधिप

ācāryaḥ sthaviro rājañśīghrayāne tathā'kṣamaḥ |
bāhuvyāyāmaceṣṭāyāmaśaktastu narādhipa

तेनैवमभ्यतिक्रान्तः श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ।
तस्य दोषं न पश्यामि द्रोणस्यानेन हेतुना

tenaivamabhyatikrāntaḥ śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
tasya doṣaṃ na paśyāmi droṇasyānena hetunā

अजय्यान्पाण्डवान्मन्ये द्रोणोनास्त्रविदा मृधे ।
तथा ह्येनमतिक्रम्य प्रविष्टः श्वेतवाहनः

ajayyānpāṇḍavānmanye droṇonāstravidā mṛdhe |
tathā hyenamatikramya praviṣṭaḥ śvetavāhanaḥ

सततं चेष्टमानानां निकृत्या विक्रमेण च ।
दैवादिष्टोऽन्यथाभावो न मन्ये विद्यते क्वचित्

satataṃ ceṣṭamānānāṃ nikṛtyā vikrameṇa ca |
daivādiṣṭo'nyathābhāvo na manye vidyate kvacit

यतो नो युध्यमानानां परं शक्त्या सुयोधन ।
सैन्धवो निहतो युद्धे दैवमत्र परं स्मृतम्

yato no yudhyamānānāṃ paraṃ śaktyā suyodhana |
saindhavo nihato yuddhe daivamatra paraṃ smṛtam

परं यत्नं कुर्वतां च त्वया सार्धं रणाजिरे ।
हत्वाऽस्माकं पौरुषं वै दैवं पश्चात्करोति नः

paraṃ yatnaṃ kurvatāṃ ca tvayā sārdhaṃ raṇājire |
hatvā'smākaṃ pauruṣaṃ vai daivaṃ paścātkaroti naḥ

दैवोपसृष्टपुरुषो यत्कर्म कुरुते क्वचित् ।
कृतं कृतं हि तत्तस्यट दैवेन विनिपात्यते

daivopasṛṣṭapuruṣo yatkarma kurute kvacit |
kṛtaṃ kṛtaṃ hi tattasyaṭa daivena vinipātyate

यत्कर्तव्यं मनुष्येण व्यवसायवता सदा ।
तत्कार्यमविशङ्केन सिद्धिर्दैवे प्रतिष्ठिता

yatkartavyaṃ manuṣyeṇa vyavasāyavatā sadā |
tatkāryamaviśaṅkena siddhirdaive pratiṣṭhitā

निकृत्या वञ्चिताः पार्था विषयोगैश्च भारत ।
दग्धा जतुगृहे चापि द्यूतेन च पराजिताः

nikṛtyā vañcitāḥ pārthā viṣayogaiśca bhārata |
dagdhā jatugṛhe cāpi dyūtena ca parājitāḥ

राजनीतिं समाश्रित्य प्रहिताश्चैव काननम् ।
यत्नेन च कृतं तत्तद्दैवेन विनिपातितम्

rājanītiṃ samāśritya prahitāścaiva kānanam |
yatnena ca kṛtaṃ tattaddaivena vinipātitam

युध्यस्व यत्नमास्थय दैवं कृत्वा निरर्थकम् ।
यततस्तव तेषां च दैवं मार्गेण यास्यति

yudhyasva yatnamāsthaya daivaṃ kṛtvā nirarthakam |
yatatastava teṣāṃ ca daivaṃ mārgeṇa yāsyati

न तेषां मतिपूर्वं हि सुकृतं दृश्यते क्वचित् ।
दुष्कृतं तव वा वीर बुद्ध्या हीनं कुरूद्वह

na teṣāṃ matipūrvaṃ hi sukṛtaṃ dṛśyate kvacit |
duṣkṛtaṃ tava vā vīra buddhyā hīnaṃ kurūdvaha

दैवं प्रमाणं सर्वस्य सुकृतस्येतरस्य वा ।
अनन्यकर्म दैवं हि जागर्ति स्वपतामपि ।
तेन युक्तो हि पुरुषः कार्याकार्ये नियुज्यते

daivaṃ pramāṇaṃ sarvasya sukṛtasyetarasya vā |
ananyakarma daivaṃ hi jāgarti svapatāmapi |
tena yukto hi puruṣaḥ kāryākārye niyujyate

बहूनि तव सैन्यानि योधाश्च बहवस्तव ।
न तथा पाण्डुपुत्राणामेवं युद्धमवर्तत

bahūni tava sainyāni yodhāśca bahavastava |
na tathā pāṇḍuputrāṇāmevaṃ yuddhamavartata

तैरल्पैर्बहवो यूयं क्षयं नीताः प्रहारिणः ।
शङ्के दैवस्य तत्कर्म पौरुषं येन नाशितम्

tairalpairbahavo yūyaṃ kṣayaṃ nītāḥ prahāriṇaḥ |
śaṅke daivasya tatkarma pauruṣaṃ yena nāśitam

एवं संभाषमाणानां बहु तत्तज्जनाधिप ।
पाण्डवानामनीकानि समदृश्यन्त संयुगे

evaṃ saṃbhāṣamāṇānāṃ bahu tattajjanādhipa |
pāṇḍavānāmanīkāni samadṛśyanta saṃyuge

ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम् ।
तावकानां परैः सार्धं राजन्दुर्मन्त्रिते तव

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam |
tāvakānāṃ paraiḥ sārdhaṃ rājandurmantrite tava