अध्याय 146: अर्जुन वृषसेन-वध की प्रतिज्ञा कर कर्ण से लड़ते हैं

तथा गतेषु शूरेषु तेषां मम च सञ्जय ।
किंस्विद्भीमार्जुनौ चैव सात्यकिश्चाकरोत्तदा

tathā gateṣu śūreṣu teṣāṃ mama ca sañjaya |
kiṃsvidbhīmārjunau caiva sātyakiścākarottadā

विरथो भीमसेनो वै कर्णवाक्शल्यपीडितः ।
अमर्षवशमापन्नः फल्गुनं वाक्यमब्रवीत्

viratho bhīmaseno vai karṇavākśalyapīḍitaḥ |
amarṣavaśamāpannaḥ phalgunaṃ vākyamabravīt

पुनःपुनस्तूबरक मूढ औदरिकेति च ।
अकृतास्त्रक मा योत्सीर्बाल सङ्ग्रामकातर

punaḥpunastūbaraka mūḍha audariketi ca |
akṛtāstraka mā yotsīrbāla saṅgrāmakātara

इति मामब्रवीत्कर्णः पश्यतस्ते धनञ्जय ।
एवं वक्ता च मे वध्यस्तेन चोक्तस्तथा ह्यहम्

iti māmabravītkarṇaḥ paśyataste dhanañjaya |
evaṃ vaktā ca me vadhyastena coktastathā hyaham

एतद्व्रतं महाबाहो त्वया सह कृतं मया ।
तथैतन्मम कौन्तेय यथा तव न संशयः

etadvrataṃ mahābāho tvayā saha kṛtaṃ mayā |
tathaitanmama kaunteya yathā tava na saṃśayaḥ

तद्वधाय नरश्रेष्ठ स्मरैतद्वचनं मम ।
यथा भवति तत्सत्यं तथा कुरु धनञ्जय

tadvadhāya naraśreṣṭha smaraitadvacanaṃ mama |
yathā bhavati tatsatyaṃ tathā kuru dhanañjaya

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य भीमस्यामितविक्रमः ।
ततोऽर्जुनोऽब्रवीत्कर्णं किञ्चिदभ्येत्य संयुगे

tacchrutvā vacanaṃ tasya bhīmasyāmitavikramaḥ |
tato'rjuno'bravītkarṇaṃ kiñcidabhyetya saṃyuge

कर्णकर्ण वृथादृष्टे सूतपुत्रात्मसंस्तुत ।
अधर्मबुद्धे शृणु मे यत्त्वां वक्ष्यामि साम्प्रतम्

karṇakarṇa vṛthādṛṣṭe sūtaputrātmasaṃstuta |
adharmabuddhe śṛṇu me yattvāṃ vakṣyāmi sāmpratam

द्वावेवं कर्ण शूराणां रणे दृष्टौ जयाजयौ ।
तौ चाप्यनित्यौ राधेय वासवस्यापि युध्यतः

dvāvevaṃ karṇa śūrāṇāṃ raṇe dṛṣṭau jayājayau |
tau cāpyanityau rādheya vāsavasyāpi yudhyataḥ

रणमुत्सृज्य निर्लज्ज गच्छसे च पुनः पुनः ।
माहात्म्यं पश्य भीमस्य कर्म जन्म कुले तथा ।
नोक्तवान्परुषं यत्त्वां पलायनपरायणम्

raṇamutsṛjya nirlajja gacchase ca punaḥ punaḥ |
māhātmyaṃ paśya bhīmasya karma janma kule tathā |
noktavānparuṣaṃ yattvāṃ palāyanaparāyaṇam

भूयस्त्वमपि सङ्गम्यं सकृदेव यदृच्छया ।
विरथं कृतवान्वीरं पाण्डवं सूतदायद

bhūyastvamapi saṅgamyaṃ sakṛdeva yadṛcchayā |
virathaṃ kṛtavānvīraṃ pāṇḍavaṃ sūtadāyada

कुलस्य सदृशं चापि राधेय कृतवानसि ।
नैकान्तसिद्धिः सङ्ग्रामे वासवस्यापि विद्यते

kulasya sadṛśaṃ cāpi rādheya kṛtavānasi |
naikāntasiddhiḥ saṅgrāme vāsavasyāpi vidyate

मुमूर्षुर्युयुधानेन विरथो विकलेन्द्रियः ।
मद्वध्यस्त्वमिति ज्ञात्वा जित्वा जीवन्विसर्जितः

mumūrṣuryuyudhānena viratho vikalendriyaḥ |
madvadhyastvamiti jñātvā jitvā jīvanvisarjitaḥ

यदृच्छया रणे भीमं युध्यमानं महाबलम् ।
कथञ्चिद्विरथं कृत्वा यत्त्वं रूक्षमभाषथाः ।
अधर्मस्त्वेष सुमहाननार्यचरितं च तत्

yadṛcchayā raṇe bhīmaṃ yudhyamānaṃ mahābalam |
kathañcidvirathaṃ kṛtvā yattvaṃ rūkṣamabhāṣathāḥ |
adharmastveṣa sumahānanāryacaritaṃ ca tat

नारिं जित्वाऽतिकत्थन्ते न च जल्पन्ति दुर्वचः ।
न च कञ्चन निन्दन्ति सन्तः शूरा नरर्षभाः

nāriṃ jitvā'tikatthante na ca jalpanti durvacaḥ |
na ca kañcana nindanti santaḥ śūrā nararṣabhāḥ

त्वं तु प्राकृतविज्ञानस्तत्तद्वदसि सूतज ।
बह्वबद्धमकर्ण्यं च चापलादपरीक्षितम्

tvaṃ tu prākṛtavijñānastattadvadasi sūtaja |
bahvabaddhamakarṇyaṃ ca cāpalādaparīkṣitam

युध्यमानं पराक्रान्तं शूरमार्यव्रते रतम् ।
यदवोचोऽप्रियं भीमं नैतत्सत्यं वचस्तव ।
पश्यतां सर्वसैन्यानां केशवस्य ममैव च

yudhyamānaṃ parākrāntaṃ śūramāryavrate ratam |
yadavoco'priyaṃ bhīmaṃ naitatsatyaṃ vacastava |
paśyatāṃ sarvasainyānāṃ keśavasya mamaiva ca

विरथो भीमसेनेन कृतोऽसि बहुशो रणे ।
न च त्वां परुषं किञ्चिदुक्तवान्पाण्डुनन्दनः

viratho bhīmasenena kṛto'si bahuśo raṇe |
na ca tvāṃ paruṣaṃ kiñciduktavānpāṇḍunandanaḥ

यस्मात्तु बहु रूक्षं च श्रावितस्ते वृकोदरः ।
परोक्षं यच्च सौभद्रो युष्माभिर्बहुभिर्हतः ।
तस्मादस्यावलेपस्य सद्यः फलमवाप्नुहि

yasmāttu bahu rūkṣaṃ ca śrāvitaste vṛkodaraḥ |
parokṣaṃ yacca saubhadro yuṣmābhirbahubhirhataḥ |
tasmādasyāvalepasya sadyaḥ phalamavāpnuhi

त्वया तस्य धनुश्छिन्नमात्मनाशाय दुर्मते ।
तस्माद्वध्योऽसि मे मूढ सभृत्यसुतबान्धवः

tvayā tasya dhanuśchinnamātmanāśāya durmate |
tasmādvadhyo'si me mūḍha sabhṛtyasutabāndhavaḥ

कुरु त्वं सर्वकृत्यानि महत्ते भयमागतम् ।
हन्ताऽस्मि वृषसेनं ते प्रेक्षमाणस्य संयुगे

kuru tvaṃ sarvakṛtyāni mahatte bhayamāgatam |
hantā'smi vṛṣasenaṃ te prekṣamāṇasya saṃyuge

ये चान्येऽप्युपयास्यन्ति बुद्धिमोहेन मां नृपाः ।
तांश्च सर्वान्हनिष्यामि सत्येनायुधमालभे

ye cānye'pyupayāsyanti buddhimohena māṃ nṛpāḥ |
tāṃśca sarvānhaniṣyāmi satyenāyudhamālabhe

त्वां च मूढाकृतप्रज्ञमतिमानिनमाहवे ।
दृष्ट्वा दुर्योधनो मन्दो भृशं तप्स्यति पातितम्

tvāṃ ca mūḍhākṛtaprajñamatimāninamāhave |
dṛṣṭvā duryodhano mando bhṛśaṃ tapsyati pātitam

अर्जुनेन प्रतिज्ञाते वधे कर्णसुतस्य तु ।
महान्सुतुमुलः शब्दो बभूव रथिनां तदा

arjunena pratijñāte vadhe karṇasutasya tu |
mahānsutumulaḥ śabdo babhūva rathināṃ tadā

तस्मिन्नाकुलसङ्ग्रामे वर्तमाने महाभये ।
मन्दरश्मिः सहस्रांशुरस्तङ्गिरिमुपाद्रवत्

tasminnākulasaṅgrāme vartamāne mahābhaye |
mandaraśmiḥ sahasrāṃśurastaṅgirimupādravat

ततो दुर्योधनो राजा राधेयं त्वरितोऽब्रवीत् ।
अर्जुनं प्रेक्ष्य संयातं जयद्रथवधं प्रति

tato duryodhano rājā rādheyaṃ tvarito'bravīt |
arjunaṃ prekṣya saṃyātaṃ jayadrathavadhaṃ prati

अमानुषाणि कर्माणि कुर्वन्तौ भरतर्षभ ।
सात्यकिं भीमसेनं च यत्तौ तौ दर्शयन्निव

amānuṣāṇi karmāṇi kurvantau bharatarṣabha |
sātyakiṃ bhīmasenaṃ ca yattau tau darśayanniva

अयं स वैकर्तन युद्धकालो
विदर्शयस्वात्मबलं महात्मन् ।
यथा न वध्येत रणेऽर्जुनेन
जयद्रथः कर्ण तथा कुरुष्व

ayaṃ sa vaikartana yuddhakālo
vidarśayasvātmabalaṃ mahātman |
yathā na vadhyeta raṇe'rjunena
jayadrathaḥ karṇa tathā kuruṣva

अल्पावशेषो दिवसो हि साम्प्रतं
निवारयेहाद्य रिपुं शरौघैः ।
दिनक्षयं प्राप्य नरप्रवीर
ध्रुवो हि नः कर्ण जयो भविष्यति

alpāvaśeṣo divaso hi sāmprataṃ
nivārayehādya ripuṃ śaraughaiḥ |
dinakṣayaṃ prāpya narapravīra
dhruvo hi naḥ karṇa jayo bhaviṣyati

सैन्धवे रक्ष्यमाणे तु सूर्यस्यास्तमनं प्रति ।
मिथ्याप्रतिज्ञः कौन्तेयः प्रवेक्ष्यति हुताशनम्

saindhave rakṣyamāṇe tu sūryasyāstamanaṃ prati |
mithyāpratijñaḥ kaunteyaḥ pravekṣyati hutāśanam

अनर्जुनायां च भुवि मुहूर्तमपि मानद ।
जीवितुं नोत्सहेरन्वै भ्रातरोऽस्य सहानुगाः

anarjunāyāṃ ca bhuvi muhūrtamapi mānada |
jīvituṃ notsaheranvai bhrātaro'sya sahānugāḥ

पाण्डवेषु विनष्टेषु सशैलवनकाननाम् ।
वसुन्धरामिमां कर्ण भोक्ष्यामो महतकण्टकाम्

pāṇḍaveṣu vinaṣṭeṣu saśailavanakānanām |
vasundharāmimāṃ karṇa bhokṣyāmo mahatakaṇṭakām

दैवेनोपहतः पार्थो विपरीतश्च मानद ।
कार्याकार्यमजानानः प्रतिज्ञां कृतवान्रणे

daivenopahataḥ pārtho viparītaśca mānada |
kāryākāryamajānānaḥ pratijñāṃ kṛtavānraṇe

नूनमात्मविनाशाय पाण्डवेन किरीटिना ।
मिथ्याप्रतिज्ञैव कृता जयद्रथवधं प्रति

nūnamātmavināśāya pāṇḍavena kirīṭinā |
mithyāpratijñaiva kṛtā jayadrathavadhaṃ prati

कथं जीवति दुर्धर्षे त्वपि राधेय फल्गुनः ।
अनस्तङ्गत आदित्ये हन्यात्सैन्धवकं नृपम्

kathaṃ jīvati durdharṣe tvapi rādheya phalgunaḥ |
anastaṅgata āditye hanyātsaindhavakaṃ nṛpam

रक्षितं मद्रराजेन कृपेण च महात्मना ।
जयद्रथं रणमुखे कथं हन्याद्धनञ्जयः

rakṣitaṃ madrarājena kṛpeṇa ca mahātmanā |
jayadrathaṃ raṇamukhe kathaṃ hanyāddhanañjayaḥ

द्रौणिना रक्ष्यमाणं च मया दुःशासनेन च ।
कथं प्राप्स्यति बीभत्सुः सैन्धवं कालचोदितः

drauṇinā rakṣyamāṇaṃ ca mayā duḥśāsanena ca |
kathaṃ prāpsyati bībhatsuḥ saindhavaṃ kālacoditaḥ

युध्यन्ते बहवः शूरा लम्बते च दिवाकरः ।
शङ्के जयद्रथं पार्थो नैव प्राप्स्यति मानद

yudhyante bahavaḥ śūrā lambate ca divākaraḥ |
śaṅke jayadrathaṃ pārtho naiva prāpsyati mānada

स त्वं कर्ण मया सार्धं शूरैश्चान्यैर्महारथैः ।
द्रौणिना त्वं हि सहितो मद्रेशेन कृपेण च ।
युध्यस्व यत्नमास्थाय परं पार्थेन संयुगे

sa tvaṃ karṇa mayā sārdhaṃ śūraiścānyairmahārathaiḥ |
drauṇinā tvaṃ hi sahito madreśena kṛpeṇa ca |
yudhyasva yatnamāsthāya paraṃ pārthena saṃyuge

एवमुक्तस्तु राधेयस्तव पुत्रेण मारिष ।
दुर्योधनमिदं वाक्यं प्रत्युवाच कुरूत्तमम्

evamuktastu rādheyastava putreṇa māriṣa |
duryodhanamidaṃ vākyaṃ pratyuvāca kurūttamam

दृढलक्ष्येण वीरेण भीमसेनेन धन्विना ।
भृशं भिन्नतनुः सङ्ख्ये शरजालैरनेकशः

dṛḍhalakṣyeṇa vīreṇa bhīmasenena dhanvinā |
bhṛśaṃ bhinnatanuḥ saṅkhye śarajālairanekaśaḥ

स्थातव्यमिति तिष्ठामि रणे सम्प्रति मानद ।
नाङ्गमिङ्गति किञ्चिन्मे सन्तप्तस्य महेषुभिः ।
योत्स्यामि तु यथाशक्त्या त्वदर्थं जीवितं मम

sthātavyamiti tiṣṭhāmi raṇe samprati mānada |
nāṅgamiṅgati kiñcinme santaptasya maheṣubhiḥ |
yotsyāmi tu yathāśaktyā tvadarthaṃ jīvitaṃ mama

तत्तथा प्रयतिष्येऽहं परं शक्त्याxxxxसुयोधन ।
यथा पाण्डवमुख्योऽसौ न हनिष्याति सैन्धवम्

tattathā prayatiṣye'haṃ paraṃ śaktyāxxxxsuyodhana |
yathā pāṇḍavamukhyo'sau na haniṣyāti saindhavam

न हि मे युध्यमानस्य सायकानस्यतः शितान् ।
सैन्धवं प्राप्स्यते वीरः सव्यसाची धनञ्जयः

na hi me yudhyamānasya sāyakānasyataḥ śitān |
saindhavaṃ prāpsyate vīraḥ savyasācī dhanañjayaḥ

यत्तु भक्तिमता कार्यं सततं हितकाङ्क्षिणा ।
तत्करिष्यामि कौरव्य जयो दैवे प्रतिष्ठितः

yattu bhaktimatā kāryaṃ satataṃ hitakāṅkṣiṇā |
tatkariṣyāmi kauravya jayo daive pratiṣṭhitaḥ

सैन्धवार्थे परं यत्नं करिष्याम्यद्य संयुगे ।
त्वत्प्रियार्थं महाराज जयो दैवे प्रतिष्ठितः

saindhavārthe paraṃ yatnaṃ kariṣyāmyadya saṃyuge |
tvatpriyārthaṃ mahārāja jayo daive pratiṣṭhitaḥ

अद्य योत्स्येऽर्जुमहं पौरुषं स्वं व्यपाश्रितः ।
त्वदर्थे पुरुषव्याघ्र जयो दैवे प्रतिष्ठितः

adya yotsye'rjumahaṃ pauruṣaṃ svaṃ vyapāśritaḥ |
tvadarthe puruṣavyāghra jayo daive pratiṣṭhitaḥ

अद्य युद्धं कुरुश्रेष्ठ मम पार्थस्य चोभयोः ।
पश्यन्तु सर्वसैन्यानि दारुणं रोमहर्षणम्

adya yuddhaṃ kuruśreṣṭha mama pārthasya cobhayoḥ |
paśyantu sarvasainyāni dāruṇaṃ romaharṣaṇam

कर्णकौरवयोरेवं रणे संभाषमाणयोः ।
अर्जुनो निशितैर्बाणैर्जघान तव वाहिनीम्

karṇakauravayorevaṃ raṇe saṃbhāṣamāṇayoḥ |
arjuno niśitairbāṇairjaghāna tava vāhinīm

चिच्छेद निशितैर्बाणैः शूराणामनिवर्तिनाम्

ciccheda niśitairbāṇaiḥ śūrāṇāmanivartinām

भुजान्परिघसङ्काशान्हस्तिहस्तोपमान्रणे ।
शिरांसि च महाबाहुश्चिच्छेद निशितैः शरैः

bhujānparighasaṅkāśānhastihastopamānraṇe |
śirāṃsi ca mahābāhuściccheda niśitaiḥ śaraiḥ

हस्तिहस्तान्द्विपस्कन्धान्रथाक्षांश्च समन्ततः ।
शोणिताक्तान्हयारोहान्गृहीतप्रासतोमरान्

hastihastāndvipaskandhānrathākṣāṃśca samantataḥ |
śoṇitāktānhayārohāngṛhītaprāsatomarān

क्षुरैश्चिच्छेद बीभत्सुर्द्विधैकैकं त्रिधैव च ।
हयान्वारणमुख्यांश्च पदातींश्च समन्ततः ।
ध्वजांश्छत्राणि चापानि चामराणि शिरांसि च

kṣuraiściccheda bībhatsurdvidhaikaikaṃ tridhaiva ca |
hayānvāraṇamukhyāṃśca padātīṃśca samantataḥ |
dhvajāṃśchatrāṇi cāpāni cāmarāṇi śirāṃsi ca

कक्षमग्निरिवोद्धूतः प्रादहत्तव वाहिनीम् ।
अचिरेण महीं पार्थश्चकार रुधिरोत्तराम्

kakṣamagnirivoddhūtaḥ prādahattava vāhinīm |
acireṇa mahīṃ pārthaścakāra rudhirottarām

हतभूयिष्ठयोधं तत्कृत्वा तव बलं बली ।
आससाद दुराधर्षः सैन्धवं सत्यविक्रमः

hatabhūyiṣṭhayodhaṃ tatkṛtvā tava balaṃ balī |
āsasāda durādharṣaḥ saindhavaṃ satyavikramaḥ

बीभत्सुर्भीमसेनेन सात्वतेन च रक्षितः ।
प्रबभौ भरतश्रेष्ठ ज्वलन्निव हुताशनः

bībhatsurbhīmasenena sātvatena ca rakṣitaḥ |
prababhau bharataśreṣṭha jvalanniva hutāśanaḥ

तं तथाऽवस्थितं दृष्ट्वा त्वदीया वीरसंमताः ।
नामृष्यन्त महेष्वासाः पाण्डवं पुरुषर्षभाः

taṃ tathā'vasthitaṃ dṛṣṭvā tvadīyā vīrasaṃmatāḥ |
nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ pāṇḍavaṃ puruṣarṣabhāḥ

दुर्योधनश्च कर्णश्च वृषसेनोऽथ मद्रराट् ।
अश्वत्थामा कृपश्चैव स्वयमेव च सैन्धवः

duryodhanaśca karṇaśca vṛṣaseno'tha madrarāṭ |
aśvatthāmā kṛpaścaiva svayameva ca saindhavaḥ

सन्नद्धाः सैन्धवस्यार्थे समावृण्वन्किरीटिनम् ।
नृत्यन्तं रथमार्गेषु धनुर्ज्यातलनिःस्वनैः

sannaddhāḥ saindhavasyārthe samāvṛṇvankirīṭinam |
nṛtyantaṃ rathamārgeṣu dhanurjyātalaniḥsvanaiḥ

सङ्ग्रामकोविदं पार्थं सर्वे युद्धविशारदाः ।
अभीताः पर्यवर्तन्त व्यादितास्यमिवान्तकम्

saṅgrāmakovidaṃ pārthaṃ sarve yuddhaviśāradāḥ |
abhītāḥ paryavartanta vyāditāsyamivāntakam

सैन्धवं पृष्ठतः कृत्वा जिघांसन्तोऽच्युतार्जुनौ ।
सूर्यास्तमनमिच्छन्तो लोहितायति भास्करे

saindhavaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā jighāṃsanto'cyutārjunau |
sūryāstamanamicchanto lohitāyati bhāskare

ते भुजैर्भोगिभोगाभैर्धनूंष्यानम्य सायकान् ।
मुमुचुःसूर्यरश्म्याभाञ्छतशः फल्गुनं प्रति

te bhujairbhogibhogābhairdhanūṃṣyānamya sāyakān |
mumucuḥsūryaraśmyābhāñchataśaḥ phalgunaṃ prati

ततस्तानस्यमानांश्च किरीटी युद्धदुर्मदः ।
द्विधा त्रिधाऽष्टधैकैकं छित्त्वा विव्याध तान्रथान्

tatastānasyamānāṃśca kirīṭī yuddhadurmadaḥ |
dvidhā tridhā'ṣṭadhaikaikaṃ chittvā vivyādha tānrathān

सिंहलाङ्गूलकेतुस्तु दर्शयन्वीर्यमात्मनः ।
शारद्वतीसुतो राजन्नर्जुनं प्रत्यवारयन्

siṃhalāṅgūlaketustu darśayanvīryamātmanaḥ |
śāradvatīsuto rājannarjunaṃ pratyavārayan

स विद्‌वा दशभिः पार्थं वासुदेवं च सप्तभिः ।
अतिष्ठद्रथमार्गेषु सैन्धवं प्रतिपालयन्

sa vid‌vā daśabhiḥ pārthaṃ vāsudevaṃ ca saptabhiḥ |
atiṣṭhadrathamārgeṣu saindhavaṃ pratipālayan

अथैनं कौरवश्रेष्ठाः सर्व एव महारथाः ।
महता रथवंशेन सर्वतः प्रत्यवारयन्

athainaṃ kauravaśreṣṭhāḥ sarva eva mahārathāḥ |
mahatā rathavaṃśena sarvataḥ pratyavārayan

विष्फारयन्तश्चापानि विसृजन्तश्च सायकान् ।
सैन्धवं पर्यरक्षन्त शासनात्तनयस्य ते

viṣphārayantaścāpāni visṛjantaśca sāyakān |
saindhavaṃ paryarakṣanta śāsanāttanayasya te

ततः पार्थस्य शूरस्य बाह्वोर्बलमदृश्यत ।
इषूणामक्षयत्वं च धनुषो गाण्डिवस्य च

tataḥ pārthasya śūrasya bāhvorbalamadṛśyata |
iṣūṇāmakṣayatvaṃ ca dhanuṣo gāṇḍivasya ca

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्रौणेः शारद्वतस्य च ।
एकैकं दशभिर्बाणैः सर्वानेव समार्पयत्

astrairastrāṇi saṃvārya drauṇeḥ śāradvatasya ca |
ekaikaṃ daśabhirbāṇaiḥ sarvāneva samārpayat

तं द्रौणिः पञ्चविंशत्या वृषसेनश्च सप्तभिः ।
दुर्योधनश्च विंशत्या कर्णशल्यौ त्रिभिस्त्रिभिः

taṃ drauṇiḥ pañcaviṃśatyā vṛṣasenaśca saptabhiḥ |
duryodhanaśca viṃśatyā karṇaśalyau tribhistribhiḥ

त एनमभिगर्जन्तो विध्यन्तश्च पुनःपुनः ।
विधुन्वन्तश्च चापानि सर्वतः प्रत्यवारयन्

ta enamabhigarjanto vidhyantaśca punaḥpunaḥ |
vidhunvantaśca cāpāni sarvataḥ pratyavārayan

श्लिष्टं च सर्वतश्चक्रू रथमण्डलमाशु ते ।
सूर्यास्तमनमिच्छन्तस्त्वरमाणा महारथाः

śliṣṭaṃ ca sarvataścakrū rathamaṇḍalamāśu te |
sūryāstamanamicchantastvaramāṇā mahārathāḥ

त एनमभिनर्दन्तौ विधुन्वाना धनूंषि च ।
सिषिचुर्मार्गणैस्तीक्ष्णैर्गिरिं मेघा इवाम्बुभिः

ta enamabhinardantau vidhunvānā dhanūṃṣi ca |
siṣicurmārgaṇaistīkṣṇairgiriṃ meghā ivāmbubhiḥ

ते महास्त्राणि दिव्यानि तत्र राजन्व्यदर्शयन् ।
धनञ्जयस्य गात्रे तु शूराः परिघबाहवः

te mahāstrāṇi divyāni tatra rājanvyadarśayan |
dhanañjayasya gātre tu śūrāḥ parighabāhavaḥ

निवार्य ताञ्शरव्रातैर्दिव्यान्यस्त्राणि दर्शयन् ।
हतभूयिष्ठयोधं तत्कृत्वा तव बलं बली ।
आससाद दुराधर्षः सैन्धवं सत्यविक्रमः

nivārya tāñśaravrātairdivyānyastrāṇi darśayan |
hatabhūyiṣṭhayodhaṃ tatkṛtvā tava balaṃ balī |
āsasāda durādharṣaḥ saindhavaṃ satyavikramaḥ

तं कर्णः संयुगे राजन्प्रत्यवारयदाशुगैः ।
मिषतो भीमसेनस्य सात्वतस्य च भारत

taṃ karṇaḥ saṃyuge rājanpratyavārayadāśugaiḥ |
miṣato bhīmasenasya sātvatasya ca bhārata

तं पार्थो दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यद्राणाजिरे ।
सूतपूत्रं महाबाहुः सर्वसैन्यस्य पश्यतः

taṃ pārtho daśabhirbāṇaiḥ pratyavidhyadrāṇājire |
sūtapūtraṃ mahābāhuḥ sarvasainyasya paśyataḥ

सात्वतश्च त्रिभिर्बाणैः कर्णं विव्याध मारिष ।
भीमसेनस्त्रिभिश्चैव पुनः पार्थश्च सप्तभिः

sātvataśca tribhirbāṇaiḥ karṇaṃ vivyādha māriṣa |
bhīmasenastribhiścaiva punaḥ pārthaśca saptabhiḥ

तान्कर्णः प्रतिविव्याध षष्ट्याषष्ट्या महारथः ।
तद्युद्धमभवद्राजन्कर्णस्य बहुभिः सह

tānkarṇaḥ prativivyādha ṣaṣṭyāṣaṣṭyā mahārathaḥ |
tadyuddhamabhavadrājankarṇasya bahubhiḥ saha

तत्राद्भूतमपश्याम सूतपुत्रस्य मारिष ।
यदेकः समरे क्रुद्धस्त्रीन्रथान्पर्थवारयत्

tatrādbhūtamapaśyāma sūtaputrasya māriṣa |
yadekaḥ samare kruddhastrīnrathānparthavārayat

फल्गुनस्तु महाबाहुः कर्णं वैकर्तनं रणे ।
सायकानां शतेनैव सर्वमर्मस्वताडयत्

phalgunastu mahābāhuḥ karṇaṃ vaikartanaṃ raṇe |
sāyakānāṃ śatenaiva sarvamarmasvatāḍayat

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गः सूतपुत्रः प्रतापवान् ।
शरैः पञ्चाशता वीरः फल्गुनं प्रत्यविध्यत

rudhirokṣitasarvāṅgaḥ sūtaputraḥ pratāpavān |
śaraiḥ pañcāśatā vīraḥ phalgunaṃ pratyavidhyata

तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा नामृष्यत रणेऽर्जुनः ।
तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा विव्याधैनं स्तनान्तरे ।
सायकैर्नवभिर्वीरस्त्वरमाणो धनञ्जयः

tasya tallāghavaṃ dṛṣṭvā nāmṛṣyata raṇe'rjunaḥ |
tasya pārtho dhanuśchittvā vivyādhainaṃ stanāntare |
sāyakairnavabhirvīrastvaramāṇo dhanañjayaḥ

अथान्यद्धनुरादाय सूतपुत्रः प्रतापवान् ।
सायकैरष्टसाहस्रैश्छादयामास पाण्डवम्

athānyaddhanurādāya sūtaputraḥ pratāpavān |
sāyakairaṣṭasāhasraiśchādayāmāsa pāṇḍavam

तां बाणवृष्टिमतुलां कर्णचापसमुत्थिताम् ।
व्यधमत्सायकैः पार्थः शलभानिव मारुतः

tāṃ bāṇavṛṣṭimatulāṃ karṇacāpasamutthitām |
vyadhamatsāyakaiḥ pārthaḥ śalabhāniva mārutaḥ

छादयामास च तदा सायकैरर्जुनो रणे ।
पश्यतां सर्पयोधानां दर्शयन्पाणिलाघवम्

chādayāmāsa ca tadā sāyakairarjuno raṇe |
paśyatāṃ sarpayodhānāṃ darśayanpāṇilāghavam

वधार्थं चास्य समरे सायकं सूर्यवर्चसम् ।
चिक्षेप त्वरया युक्तस्त्वराकाले धनञ्जयः

vadhārthaṃ cāsya samare sāyakaṃ sūryavarcasam |
cikṣepa tvarayā yuktastvarākāle dhanañjayaḥ

तमापतन्तं वेगेन द्रौणिश्चिच्छेद सायकम् ।
अर्धचन्द्रेण तीक्ष्णेन स च्छिन्नः प्रापतद्भूवि

tamāpatantaṃ vegena drauṇiściccheda sāyakam |
ardhacandreṇa tīkṣṇena sa cchinnaḥ prāpatadbhūvi

कर्णोऽपि द्विषतां हन्ता छादयामास फल्गुनम् ।
सायकैर्बहुसाहस्रैः कृतप्रतिकृतेप्सया

karṇo'pi dviṣatāṃ hantā chādayāmāsa phalgunam |
sāyakairbahusāhasraiḥ kṛtapratikṛtepsayā

तौ वृषाविव नर्दन्तौ नरसिंहौ महारथौ ।
सायकैस्तु प्रतिच्छन्नं चक्रतुः खमजिह्मगैः

tau vṛṣāviva nardantau narasiṃhau mahārathau |
sāyakaistu praticchannaṃ cakratuḥ khamajihmagaiḥ

अदृश्यौ च शरौथैस्तौ निघ्न्तावितरेतरम् ।
कर्ण पार्थोऽस्ति तिष्ठत्वं कर्णोऽहं तिष्ठ फल्गुन्न

adṛśyau ca śarauthaistau nighntāvitaretaram |
karṇa pārtho'sti tiṣṭhatvaṃ karṇo'haṃ tiṣṭha phalgunna

इत्येवं तर्जयन्तौ तौ वाक्शल्यैस्तु परस्परम् ।
विध्येतां समरे वीरौ चित्रं लघु च सुष्ठु च

ityevaṃ tarjayantau tau vākśalyaistu parasparam |
vidhyetāṃ samare vīrau citraṃ laghu ca suṣṭhu ca

प्रेक्षणीयौ चाभवतां सर्वयोधसमागमे ।
प्रशस्यामानौ समरे सिद्धचारणपन्नगैः

prekṣaṇīyau cābhavatāṃ sarvayodhasamāgame |
praśasyāmānau samare siddhacāraṇapannagaiḥ

अयुध्येतां महाराज परस्परवधैषिणौ ।
ततो दुर्योधनो राजंस्तावकानभ्यभाषत

ayudhyetāṃ mahārāja parasparavadhaiṣiṇau |
tato duryodhano rājaṃstāvakānabhyabhāṣata

यत्नाद्रक्षत राधेयं नाहत्वा समरेऽर्जुनम् ।
निवर्तिष्यति राधेयो न वाऽजित्वाऽद्य फल्गुनं

yatnādrakṣata rādheyaṃ nāhatvā samare'rjunam |
nivartiṣyati rādheyo na vā'jitvā'dya phalgunaṃ

एतस्मिन्न्तरे राजन्दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम् ।
आकर्णमुक्तैरिषुभिः कर्णस्य चतुरो हयान् ।
अनयत्प्रेतलोकाय चतुर्भिः श्वेतवाहनः

etasminntare rājandṛṣṭvā karṇasya vikramam |
ākarṇamuktairiṣubhiḥ karṇasya caturo hayān |
anayatpretalokāya caturbhiḥ śvetavāhanaḥ

सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत् ।
छादयामास स शरैस्तव पुत्रस्य पश्यतः

sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍādapātayat |
chādayāmāsa sa śaraistava putrasya paśyataḥ

सञ्छाद्यमानः समरे हताश्वो हतसारथिः ।
मोहितः शरजालेन कर्तव्यं नाभ्यपद्यत

sañchādyamānaḥ samare hatāśvo hatasārathiḥ |
mohitaḥ śarajālena kartavyaṃ nābhyapadyata

तं तथा विरथं दृष्ट्वा रथमारोप्य तं तदा ।
अश्वत्थामा महाराज भूयोऽर्जुनमयोधयत्

taṃ tathā virathaṃ dṛṣṭvā rathamāropya taṃ tadā |
aśvatthāmā mahārāja bhūyo'rjunamayodhayat

मद्रराजश्च कौन्तेयमविध्यत्त्रिंशता शरैः ।
आवव्रेऽर्जुनमार्गं च शरजालेन भारत

madrarājaśca kaunteyamavidhyattriṃśatā śaraiḥ |
āvavre'rjunamārgaṃ ca śarajālena bhārata

शारद्वतस्तु विंशत्यं वासुदेवं समार्पयत् ।
धनञ्जयं द्वादशभिराजघान शिलीमुखैः ॥
चतुर्भिः सिन्धुराजश्च वृषसेनश्च सप्तभिः ।
पृथक्पृथङ्‌महाराज विव्यधुः कृष्णपाण्डवौ

śāradvatastu viṃśatyaṃ vāsudevaṃ samārpayat |
dhanañjayaṃ dvādaśabhirājaghāna śilīmukhaiḥ ||
caturbhiḥ sindhurājaśca vṛṣasenaśca saptabhiḥ |
pṛthakpṛthaṅ‌mahārāja vivyadhuḥ kṛṣṇapāṇḍavau

तथैव तान्प्रत्यविध्यत्कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
द्रोणपुत्रं चतुःषष्ट्या मद्रराजं शतेन च ॥
सैन्धवं दशभिर्बाणैर्वृषसेनं त्रिभिः शरैः ।
शारद्वतं च विंशत्या विद्व्वा पार्थो ननाद ह

tathaiva tānpratyavidhyatkuntīputro dhanañjayaḥ |
droṇaputraṃ catuḥṣaṣṭyā madrarājaṃ śatena ca ||
saindhavaṃ daśabhirbāṇairvṛṣasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ |
śāradvataṃ ca viṃśatyā vidvvā pārtho nanāda ha

ते प्रतिज्ञाप्रतीघातमिच्छन्तः सव्यसाचिनः ।
सहितास्तावकास्तूर्णमभिपेतुर्धनञ्जयम्

te pratijñāpratīghātamicchantaḥ savyasācinaḥ |
sahitāstāvakāstūrṇamabhipeturdhanañjayam

अथार्जुनः सर्वतो वारुणास्त्रं
प्रादुश्चक्रे त्रासयन्धार्तराष्ट्रान् ।
तं प्रत्युदीयः कुरुवः पाण्डुपुत्रं
रथैर्महार्हैः शरवर्षं सृजन्तः

athārjunaḥ sarvato vāruṇāstraṃ
prāduścakre trāsayandhārtarāṣṭrān |
taṃ pratyudīyaḥ kuruvaḥ pāṇḍuputraṃ
rathairmahārhaiḥ śaravarṣaṃ sṛjantaḥ

ततस्तु तस्मिंस्तुमले समुत्थिते
सुदारुणे भारतमोहनीये ।
नो मुह्यत प्राप्य स राजपुत्रः
किरीटमाली व्यसृजच्छरौघान्

tatastu tasmiṃstumale samutthite
sudāruṇe bhāratamohanīye |
no muhyata prāpya sa rājaputraḥ
kirīṭamālī vyasṛjaccharaughān

वधप्रेप्सुः सव्यसाची कुरूणां
स्मरन्क्लेशान्द्वादशवर्षवृत्तान् ।
गाण्डीवमुक्तैरिषुभिर्महात्मा
सर्वा दिशो व्यावृणोदप्रमेयः

vadhaprepsuḥ savyasācī kurūṇāṃ
smarankleśāndvādaśavarṣavṛttān |
gāṇḍīvamuktairiṣubhirmahātmā
sarvā diśo vyāvṛṇodaprameyaḥ

प्रदीप्तोल्कमभवच्चान्तरिक्षं
मृतेषु देहेष्वपतन्वयांसि ।
यत्पिङ्गलज्येन किरीटमाली
क्रुद्धो रिपूनाजगवेन हन्ति

pradīptolkamabhavaccāntarikṣaṃ
mṛteṣu deheṣvapatanvayāṃsi |
yatpiṅgalajyena kirīṭamālī
kruddho ripūnājagavena hanti

ततः किरीटि महता महायशाः
शरासनेनास्य शराननीकजित् ।
हयप्रवेकोत्तमनागघूर्णिता--
न्कुरुप्रवीरानिषुभिर्व्यापातयत्

tataḥ kirīṭi mahatā mahāyaśāḥ
śarāsanenāsya śarānanīkajit |
hayapravekottamanāgaghūrṇitā--
nkurupravīrāniṣubhirvyāpātayat

गदाश्च गुर्वीः परिघानयस्मया--
नसींश्च शक्तीश्च रणे नराधिपाः ।
महान्ति शस्त्राणि च भीमदर्शनाः
प्रगृह्य पार्थं सहसाऽभिदुद्रुवुः

gadāśca gurvīḥ parighānayasmayā--
nasīṃśca śaktīśca raṇe narādhipāḥ |
mahānti śastrāṇi ca bhīmadarśanāḥ
pragṛhya pārthaṃ sahasā'bhidudruvuḥ

ततो युगान्ताभ्रसमस्वनं मह--
न्महेन्द्रचापप्रतिमं च गाण्डिवम् ।
चकर्ष दोर्भ्यों विहसन्भृशं ययौ
दहंस्त्वहीयान्यमराष्ट्रवर्धनः

tato yugāntābhrasamasvanaṃ maha--
nmahendracāpapratimaṃ ca gāṇḍivam |
cakarṣa dorbhyoṃ vihasanbhṛśaṃ yayau
dahaṃstvahīyānyamarāṣṭravardhanaḥ

स तानुदीर्णान्सरथान्सवारणा--
न्पदातिसङ्घांश्च महाधनुर्धरः ।
विपन्नसर्वायुधजीवितान्रणे
चकार वीरो यमराष्ट्रवर्धनान्

sa tānudīrṇānsarathānsavāraṇā--
npadātisaṅghāṃśca mahādhanurdharaḥ |
vipannasarvāyudhajīvitānraṇe
cakāra vīro yamarāṣṭravardhanān