अध्याय 139: कर्ण निःशस्त्र भीम को छोड़ देते हैं

ततः कर्णो महाराज भीमं विद्धा त्रिभिः शूरैः ।
पुनश्च षड्‌भिस्तीक्ष्णाग्रैरविध्यत्कङ्कपत्रिभिः ।
मुमोच शरवर्षाणि विचित्राणि बहूनि च

tataḥ karṇo mahārāja bhīmaṃ viddhā tribhiḥ śūraiḥ |
punaśca ṣaḍ‌bhistīkṣṇāgrairavidhyatkaṅkapatribhiḥ |
mumoca śaravarṣāṇi vicitrāṇi bahūni ca

वध्यमानो महाबाहुः सूतपुत्रेण पाण्डवः ।
न विव्यथे भीमसेनो भिद्यमान इवाचलः

vadhyamāno mahābāhuḥ sūtaputreṇa pāṇḍavaḥ |
na vivyathe bhīmaseno bhidyamāna ivācalaḥ

स कर्णं कर्णिना कर्णे पीतेन निशितेन च ।
विव्याध सुभृशं सङ्ख्ये तैलधौतेन मारिष

sa karṇaṃ karṇinā karṇe pītena niśitena ca |
vivyādha subhṛśaṃ saṅkhye tailadhautena māriṣa

स कुण्डलं महच्चारु कर्णस्यापातयद्भुवि ।
तपनीयं महाराज दीप्तं ज्योतिरिवाम्बरात्

sa kuṇḍalaṃ mahaccāru karṇasyāpātayadbhuvi |
tapanīyaṃ mahārāja dīptaṃ jyotirivāmbarāt

अथापरेण भल्लेन सूतपुत्रं स्तनान्तरे ।
आजघान भृशं क्रुद्धो हसन्निव वृकोदरः

athāpareṇa bhallena sūtaputraṃ stanāntare |
ājaghāna bhṛśaṃ kruddho hasanniva vṛkodaraḥ

पुनरस्य त्वरन्भीपो नाराचान्दश भारत ।
रणे प्रैषीन्महाबाहुर्निर्मुक्ताशीविषोपमान्

punarasya tvaranbhīpo nārācāndaśa bhārata |
raṇe praiṣīnmahābāhurnirmuktāśīviṣopamān

ते ललाटं विनिर्भिद्य सूतपुत्रस्य भारत ।
विविशुश्चोदितास्तेन वल्मीकमिव पन्नगाः

te lalāṭaṃ vinirbhidya sūtaputrasya bhārata |
viviśuścoditāstena valmīkamiva pannagāḥ

ललाटस्थैस्ततो बाणैः सूतपुत्रो व्यरोचत ।
नीलोत्पलमयीं मालां धारयन्वै यथा पुरा

lalāṭasthaistato bāṇaiḥ sūtaputro vyarocata |
nīlotpalamayīṃ mālāṃ dhārayanvai yathā purā

सोऽतिविद्धो भृशं कर्णः पाण्डवेन तरस्विना ।
रथकूबरमालम्ब्य न्यमीलयत लोचने

so'tividdho bhṛśaṃ karṇaḥ pāṇḍavena tarasvinā |
rathakūbaramālambya nyamīlayata locane

स मुहूर्तात्पुनः संज्ञां लेभे कर्णः परन्तपः ।
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गः क्रोधमाहारयत्परम्

sa muhūrtātpunaḥ saṃjñāṃ lebhe karṇaḥ parantapaḥ |
rudhirokṣitasarvāṅgaḥ krodhamāhārayatparam

ततः क्रुद्धो रणे कर्णः पीडितो दृढधन्वना ।
वेगं चक्रे महावेगो भीमसेनरथं प्रति

tataḥ kruddho raṇe karṇaḥ pīḍito dṛḍhadhanvanā |
vegaṃ cakre mahāvego bhīmasenarathaṃ prati

तस्मै कर्णः शतं राजन्निषूणां गार्ध्रवाससाम् ।
अमर्षी बलवान्क्रुद्धः प्रेषयामास भारत

tasmai karṇaḥ śataṃ rājanniṣūṇāṃ gārdhravāsasām |
amarṣī balavānkruddhaḥ preṣayāmāsa bhārata

ततः प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डवः ।
समरे तमनादृत्य तस्य वीर्यमचिन्तयन्

tataḥ prāsṛjadugrāṇi śaravarṣāṇi pāṇḍavaḥ |
samare tamanādṛtya tasya vīryamacintayan

कर्णस्ततो महाराज पाण्डवं नवभिः शरैः ।
आजघानोऽसि क्रुद्धः क्रुद्धरूपं परन्तप

karṇastato mahārāja pāṇḍavaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
ājaghāno'si kruddhaḥ kruddharūpaṃ parantapa

तावुभौ नरशार्दूलौ शार्दूलाविव दंष्ट्रिणौ ।
शरदंष्ट्रौ समासाद्य ततक्षतुररिन्दमौ ।
जिमूताविव चान्योन्यं प्रववर्षतुराहवे

tāvubhau naraśārdūlau śārdūlāviva daṃṣṭriṇau |
śaradaṃṣṭrau samāsādya tatakṣaturarindamau |
jimūtāviva cānyonyaṃ pravavarṣaturāhave

तलशब्दरवैश्चैव त्रासयेतां परस्परम् ।
शरजालैश्च विविधैस्त्रासयामासतुर्मृधे

talaśabdaravaiścaiva trāsayetāṃ parasparam |
śarajālaiśca vividhaistrāsayāmāsaturmṛdhe

अन्योन्यं समरे क्रुद्धौ कृतप्रतिकृतैषिणौ ।
ततो भीमो महाबाहुः सूतपुत्रस्य भारत

anyonyaṃ samare kruddhau kṛtapratikṛtaiṣiṇau |
tato bhīmo mahābāhuḥ sūtaputrasya bhārata

क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा ननाद परवीरहा ।
तदपास्य धनुश्छिन्नं सूतपुत्रो महारथः

kṣurapreṇa dhanuśchittvā nanāda paravīrahā |
tadapāsya dhanuśchinnaṃ sūtaputro mahārathaḥ

अन्यत्कार्मुकमादत्त भारघ्नं वेगवत्तरम् ।
तदप्यथ निमेषार्धाच्चिच्छेदास्य वृकोदरः

anyatkārmukamādatta bhāraghnaṃ vegavattaram |
tadapyatha nimeṣārdhāccicchedāsya vṛkodaraḥ

तृतीयं च चतुर्थं च पञ्चमं षष्ठमेव हि ।
सप्तमं चाष्टमं चैव नवमं दशमं तथा

tṛtīyaṃ ca caturthaṃ ca pañcamaṃ ṣaṣṭhameva hi |
saptamaṃ cāṣṭamaṃ caiva navamaṃ daśamaṃ tathā

एकादशं द्वादशं च त्रयोधशमथापि च ।
चतुर्दशं पञ्चदशं षोडशं च वृकोदरः

ekādaśaṃ dvādaśaṃ ca trayodhaśamathāpi ca |
caturdaśaṃ pañcadaśaṃ ṣoḍaśaṃ ca vṛkodaraḥ

तथा सप्तदशं वेगादष्टादशमथापि वा ।
बहूनि भीमश्चिच्छेद कर्णस्यैवं धनूंषि हि ।
निमेषार्धात्ततः कर्णो धनुर्हस्तो व्यतिष्ठत

tathā saptadaśaṃ vegādaṣṭādaśamathāpi vā |
bahūni bhīmaściccheda karṇasyaivaṃ dhanūṃṣi hi |
nimeṣārdhāttataḥ karṇo dhanurhasto vyatiṣṭhata

दृष्ट्वा स कुरुसौवीरसिन्धुवीरबलक्षयम् ।
स वर्मध्वजशस्त्रैश्च पतितैः संवृतां महीम्

dṛṣṭvā sa kurusauvīrasindhuvīrabalakṣayam |
sa varmadhvajaśastraiśca patitaiḥ saṃvṛtāṃ mahīm

रथैर्विमथितैर्भल्लैरश्वैश्चान्यैः प्रवल्गितैः ।
भ्रष्टश्रीकैर्नरवरैः पांसुकुण्ठितमूर्धजैः

rathairvimathitairbhallairaśvaiścānyaiḥ pravalgitaiḥ |
bhraṣṭaśrīkairnaravaraiḥ pāṃsukuṇṭhitamūrdhajaiḥ

हस्त्यश्वरथदेहांश्च गतासून्प्रेक्ष्य सर्वशः ।
सूतपुत्रस्य संरम्भाद्दीप्तं वपुरजायत

hastyaśvarathadehāṃśca gatāsūnprekṣya sarvaśaḥ |
sūtaputrasya saṃrambhāddīptaṃ vapurajāyata

स विष्फार्य महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम् ।
भीमं प्रैक्षत राधेयो घोरं घोरेण चक्षुषा

sa viṣphārya mahaccāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam |
bhīmaṃ praikṣata rādheyo ghoraṃ ghoreṇa cakṣuṣā

ततः क्रुद्धः शरानस्यन्सूतपुत्रो व्यरो चत ।
मध्यन्दिनगतोऽर्चिष्माञ्शरदीव दिवाकरः

tataḥ kruddhaḥ śarānasyansūtaputro vyaro cata |
madhyandinagato'rciṣmāñśaradīva divākaraḥ

मरीचिविकचस्येव राजन्भानुमतो वपुः ।
आसीदाधिरथेर्घोरं वपुः शरशताचितम्

marīcivikacasyeva rājanbhānumato vapuḥ |
āsīdādhiratherghoraṃ vapuḥ śaraśatācitam

कराभ्यामाददानस्य सन्दधानस्य चाशुगान् ।
कर्षतो मुञ्चतो बाणान्नान्तरं ददृशे रणे

karābhyāmādadānasya sandadhānasya cāśugān |
karṣato muñcato bāṇānnāntaraṃ dadṛśe raṇe

अग्निचक्रोपमं घोरं मण्डलीकृतमायुधम् ।
कर्णस्यासीन्महीपाल सव्यं दक्षिणमस्यतः

agnicakropamaṃ ghoraṃ maṇḍalīkṛtamāyudham |
karṇasyāsīnmahīpāla savyaṃ dakṣiṇamasyataḥ

स्वर्णपुङ्खाः सुनिशिताः कर्मचापच्युताः शराः ।
प्राच्छादयन्महाराज दिशः सूर्य इवांशुभिः

svarṇapuṅkhāḥ suniśitāḥ karmacāpacyutāḥ śarāḥ |
prācchādayanmahārāja diśaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ

ततः कनकपुङ्खानां शराणां नतपर्वणाम् ।
धनुश्च्युतानां वियति ददृशे बहुधा व्रजः

tataḥ kanakapuṅkhānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām |
dhanuścyutānāṃ viyati dadṛśe bahudhā vrajaḥ

बाणासनादाधिरथेः प्रभवन्ति स्म सायकाः ।
श्रेणीकृता व्यरोचन्त राजन्क्रौञ्चा इवाम्बरे

bāṇāsanādādhiratheḥ prabhavanti sma sāyakāḥ |
śreṇīkṛtā vyarocanta rājankrauñcā ivāmbare

गार्ध्रपत्राञ्शिलाधौतान्कार्तस्वरविभूषितान् ।
महावेगान्प्रदीप्ताग्रान्मुमोचाधिरथिः शरान्

gārdhrapatrāñśilādhautānkārtasvaravibhūṣitān |
mahāvegānpradīptāgrānmumocādhirathiḥ śarān

ते तु चापबलोद्धूताः शातकुम्भविभूषिताः ।
अजस्रमपतन्बाणा भीमसेनरथं प्रति

te tu cāpabaloddhūtāḥ śātakumbhavibhūṣitāḥ |
ajasramapatanbāṇā bhīmasenarathaṃ prati

ते व्योम्नि रुक्मविकृता व्यकाशन्त सहस्रशः ।
शलभानामिव व्राताः शराः कर्णसमीरिताः

te vyomni rukmavikṛtā vyakāśanta sahasraśaḥ |
śalabhānāmiva vrātāḥ śarāḥ karṇasamīritāḥ

चापादाधिरथेर्मुक्ताः प्रपतन्तश्चकाशिरे ।
एको दीर्घ इवात्यर्थमाकाशे संस्थितः शरः

cāpādādhirathermuktāḥ prapatantaścakāśire |
eko dīrgha ivātyarthamākāśe saṃsthitaḥ śaraḥ

पर्वतं वारिधाराभिच्छादयन्निव तोयदः ।
कर्णः प्राच्छादयत्क्रुद्धो भीमं सायकवृष्टिभिः

parvataṃ vāridhārābhicchādayanniva toyadaḥ |
karṇaḥ prācchādayatkruddho bhīmaṃ sāyakavṛṣṭibhiḥ

तत्र भारत भीमस्य बलं वीर्यं पराक्रमम् ।
व्यवसायं च पुत्रास्ते ददृशुः सहसैनिकाः

tatra bhārata bhīmasya balaṃ vīryaṃ parākramam |
vyavasāyaṃ ca putrāste dadṛśuḥ sahasainikāḥ

तां समुद्रमिवोद्भूतां शरवृष्टिं समुत्थिताम् ।
अचिन्तयित्वा भीमस्तु क्रुद्धः कर्णमुपाद्रवत्

tāṃ samudramivodbhūtāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām |
acintayitvā bhīmastu kruddhaḥ karṇamupādravat

रुक्मपृष्ठं महच्चापं भीमस्यासीद्विशाम्पते ।
आकर्षान्मण्डलीभूतं शक्रचापमिवापरम् ।
तस्माच्छराः प्रादुरासन्पूरयन्त इवाम्बरम्

rukmapṛṣṭhaṃ mahaccāpaṃ bhīmasyāsīdviśāmpate |
ākarṣānmaṇḍalībhūtaṃ śakracāpamivāparam |
tasmāccharāḥ prādurāsanpūrayanta ivāmbaram

सुवर्णपुङ्खैर्भीमेन सायकैर्नतपर्वभिः ।
गगने रचिता माला काञ्चनीव व्यरोचतं

suvarṇapuṅkhairbhīmena sāyakairnataparvabhiḥ |
gagane racitā mālā kāñcanīva vyarocataṃ

ततो व्योम्नि विषक्तानि शरजालानि भागशः ।
आहतानि व्यशीर्यन्त भीमसेनस्य पत्रिभिः

tato vyomni viṣaktāni śarajālāni bhāgaśaḥ |
āhatāni vyaśīryanta bhīmasenasya patribhiḥ

कर्णस्य शरजालौघैर्भीमसेनस्य चोभयोः ।
अग्निस्फुलिङ्गसंस्पर्शैरञ्जोगतिभिराहवे ।
तैस्तैः कनकपुङ्खानां द्यौरासीत्संवृता व्रजैः

karṇasya śarajālaughairbhīmasenasya cobhayoḥ |
agnisphuliṅgasaṃsparśairañjogatibhirāhave |
taistaiḥ kanakapuṅkhānāṃ dyaurāsītsaṃvṛtā vrajaiḥ

न स्म सूर्यस्तदा भाति न स्म वाति समीरणः ।
शरजालावृते व्योम्नि न प्राज्ञायत किञ्चन

na sma sūryastadā bhāti na sma vāti samīraṇaḥ |
śarajālāvṛte vyomni na prājñāyata kiñcana

स भिमं छादयन्बाणैः सूतपुत्रः पृथग्विधैः ।
उपारोहदनादृत्य तस्य वीर्यं महात्मनः

sa bhimaṃ chādayanbāṇaiḥ sūtaputraḥ pṛthagvidhaiḥ |
upārohadanādṛtya tasya vīryaṃ mahātmanaḥ

तयोर्विसृजतोस्तत्र शरजालानि मारिष ।
वायुभूतान्यदृश्यन्त संसक्तानीतरेतरम्

tayorvisṛjatostatra śarajālāni māriṣa |
vāyubhūtānyadṛśyanta saṃsaktānītaretaram

अन्योन्यशरसंसम्पर्शात्तयोर्मनुजसिंहयोः ।
आकाशे भरतश्रेष्ठ पावकः समजायत

anyonyaśarasaṃsamparśāttayormanujasiṃhayoḥ |
ākāśe bharataśreṣṭha pāvakaḥ samajāyata

तथा कर्णः शितान्बाणान्कर्मारपरिमार्जितान् ।
सुवर्णविकृतान्क्रुद्धः प्राहिणोद्वधकाङ्क्षया

tathā karṇaḥ śitānbāṇānkarmāraparimārjitān |
suvarṇavikṛtānkruddhaḥ prāhiṇodvadhakāṅkṣayā

तानन्तरिक्षे विशिखैस्त्रिधैकैकमशातयत् ।
विशेषयन्सूतपुत्रं भीमस्तिष्ठेति चाब्रवीत्

tānantarikṣe viśikhaistridhaikaikamaśātayat |
viśeṣayansūtaputraṃ bhīmastiṣṭheti cābravīt

पुनश्चासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डवः ।
अमर्षी बलवान्क्रुद्धौ दिधक्षन्निव पावकः

punaścāsṛjadugrāṇi śaravarṣāṇi pāṇḍavaḥ |
amarṣī balavānkruddhau didhakṣanniva pāvakaḥ

ततश्चटचटाशब्दो गोधाघातादभूत्तयोः

tataścaṭacaṭāśabdo godhāghātādabhūttayoḥ

तलशब्दश्च सुभहान्सिंहनादश्च भैरवः ।
रथनेमिनिनादश्च ज्याशब्दश्चैव दारुणः

talaśabdaśca subhahānsiṃhanādaśca bhairavaḥ |
rathanemininādaśca jyāśabdaścaiva dāruṇaḥ

योधा व्युपारमन्युद्धाद्दिदृक्षन्तः पराक्रमम् ।
कर्णपाण्डवयो राजन्परस्परवधैषिणोः

yodhā vyupāramanyuddhāddidṛkṣantaḥ parākramam |
karṇapāṇḍavayo rājanparasparavadhaiṣiṇoḥ

देवर्षिसिद्धगन्धर्वाः साधुसाध्वित्यपूजयन् ।
मुमुचुः पुष्पवर्षं च विद्याधरगणास्तथा

devarṣisiddhagandharvāḥ sādhusādhvityapūjayan |
mumucuḥ puṣpavarṣaṃ ca vidyādharagaṇāstathā

ततो भीमो महाबाहुः संरम्भी दृढविक्रमः ।
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य शरैर्विव्याध सूतजम्

tato bhīmo mahābāhuḥ saṃrambhī dṛḍhavikramaḥ |
astrairastrāṇi saṃvārya śarairvivyādha sūtajam

कर्णोऽपि भीमसेनस्य निवार्येषून्महाबलः ।
प्राहिणोन्नव नाराचानाशीविषसमान्रणे

karṇo'pi bhīmasenasya nivāryeṣūnmahābalaḥ |
prāhiṇonnava nārācānāśīviṣasamānraṇe

तावद्भिरथ तान्भीमो व्योम्नि चिच्छेद पत्रिभिः ।
नाराचान्सूत पुत्रस्य तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

tāvadbhiratha tānbhīmo vyomni ciccheda patribhiḥ |
nārācānsūta putrasya tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

ततो भीमो महाबाहुः शरं क्रुद्धान्तकोपमम् ।
मुमोचाधिरथेर्वीरो यमदण्डमिवापरम्

tato bhīmo mahābāhuḥ śaraṃ kruddhāntakopamam |
mumocādhirathervīro yamadaṇḍamivāparam

तमापतन्तं चिच्छेद राधेयः प्रहसन्निव ।
त्रिभिः शरैः शरं राजन्पाण्डवस्य प्रतापवान्

tamāpatantaṃ ciccheda rādheyaḥ prahasanniva |
tribhiḥ śaraiḥ śaraṃ rājanpāṇḍavasya pratāpavān

पुनश्चासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डवः ।
तस्य तान्याददे कर्णः सर्वाण्यस्त्राण्यभीतवत् ।
युध्यमानस्य भीमस्य सूतपुत्रोऽस्त्रमायया

punaścāsṛjadugrāṇi śaravarṣāṇi pāṇḍavaḥ |
tasya tānyādade karṇaḥ sarvāṇyastrāṇyabhītavat |
yudhyamānasya bhīmasya sūtaputro'stramāyayā

तस्येषुधी धनुर्ज्यां च बाणैः सन्नतपर्वभिः ।
रश्मीन्योक्त्राणि चाश्वानां क्रुद्धः कर्णोऽच्छिनन्मृधे ।

tasyeṣudhī dhanurjyāṃ ca bāṇaiḥ sannataparvabhiḥ |
raśmīnyoktrāṇi cāśvānāṃ kruddhaḥ karṇo'cchinanmṛdhe |

तस्याश्वांश्च पुनर्हत्वा सूतं विव्याध पञ्चभिः ।
सोपसृत्य द्रुतं सूतो युधामन्यो रथं ययौ

tasyāśvāṃśca punarhatvā sūtaṃ vivyādha pañcabhiḥ |
sopasṛtya drutaṃ sūto yudhāmanyo rathaṃ yayau

विहसन्निव भीमस्य क्रुद्धः कालानलद्युतिः ।
ध्वजं चिच्छेद राधेयः पताकां च व्यपातयत्

vihasanniva bhīmasya kruddhaḥ kālānaladyutiḥ |
dhvajaṃ ciccheda rādheyaḥ patākāṃ ca vyapātayat

स विधन्वा महाबाहुरथ शक्तिं परामृशत् ।
तां व्यवासृजदाविध्य क्रुद्धः कर्णरथं प्रति

sa vidhanvā mahābāhuratha śaktiṃ parāmṛśat |
tāṃ vyavāsṛjadāvidhya kruddhaḥ karṇarathaṃ prati

तामाधिरथिरायस्तः शक्तिं काञ्चनभूषणाम् ।
आपतन्तीं महोल्काभां चिच्छेद दशभिः शरैः

tāmādhirathirāyastaḥ śaktiṃ kāñcanabhūṣaṇām |
āpatantīṃ maholkābhāṃ ciccheda daśabhiḥ śaraiḥ

साऽपतद्दृशधा छिन्ना कर्णस्य निशितैः शरैः ।
अस्यतः सूतपुत्रस्य मित्रार्थे चित्रयोधिनः

sā'pataddṛśadhā chinnā karṇasya niśitaiḥ śaraiḥ |
asyataḥ sūtaputrasya mitrārthe citrayodhinaḥ

स चर्मादत्त कौन्तेयो जातरूपपरिष्कृतम् ।
खङ्गं चान्यतरप्रेप्सुर्जयं मरणमेव वा

sa carmādatta kaunteyo jātarūpapariṣkṛtam |
khaṅgaṃ cānyataraprepsurjayaṃ maraṇameva vā

तदस्य तरसा क्रुद्धो व्यधमच्चर्म सुप्रभम् ।
शरैर्बहुभिरत्युग्रैः प्रहसन्निव भारत

tadasya tarasā kruddho vyadhamaccarma suprabham |
śarairbahubhiratyugraiḥ prahasanniva bhārata

स विचर्मा महाराज विरथः क्रोधमूर्च्छितः ।
असिं प्रासृजदाविध्य त्वरन्कर्णरथं प्रति

sa vicarmā mahārāja virathaḥ krodhamūrcchitaḥ |
asiṃ prāsṛjadāvidhya tvarankarṇarathaṃ prati

स धनुः सूतपुत्रस्य सज्यं छित्त्वा महानसिः ।
पपात भुवि राजेन्द्र क्रुद्धः सर्प इवाम्बरात्

sa dhanuḥ sūtaputrasya sajyaṃ chittvā mahānasiḥ |
papāta bhuvi rājendra kruddhaḥ sarpa ivāmbarāt

ततः प्रहस्याधिरथिरन्यदादाय कार्मुकम् ।
शत्रुघ्नं समरे क्रुद्धो दृढज्यं वेगवत्तरम्

tataḥ prahasyādhirathiranyadādāya kārmukam |
śatrughnaṃ samare kruddho dṛḍhajyaṃ vegavattaram

व्यायच्छत्स शरान्कर्णः कुन्तीपुत्रजिघांसया ।
सहस्रशो महाराज रुक्मपुङ्खान्सुतेजनान्

vyāyacchatsa śarānkarṇaḥ kuntīputrajighāṃsayā |
sahasraśo mahārāja rukmapuṅkhānsutejanān

स वध्यमानो बलवान्कर्णचापच्युतैः शरैः ।
वैहायसं प्राक्रमद्धै कर्णस्य रथमाविशत्

sa vadhyamāno balavānkarṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ |
vaihāyasaṃ prākramaddhai karṇasya rathamāviśat

स तस्य चरितं दृष्ट्वा सङ्ग्रामे विजयैषिणः ।
ध्वजालयस्थो राधेयो भीमसेनमवञ्चयत्

sa tasya caritaṃ dṛṣṭvā saṅgrāme vijayaiṣiṇaḥ |
dhvajālayastho rādheyo bhīmasenamavañcayat

तमदृष्ट्वा रथोपस्थे निलीनं व्यथितेन्द्रियम् ।
ध्वजमस्य समारुह्य तस्मै भीमो महीतले

tamadṛṣṭvā rathopasthe nilīnaṃ vyathitendriyam |
dhvajamasya samāruhya tasmai bhīmo mahītale

तदस्य कुरवः सर्वे चाणाश्चाभ्यपूजयन् ।
यदियेष रथात्कर्णं हर्तुं तार्क्ष्य इवोरगम्

tadasya kuravaḥ sarve cāṇāścābhyapūjayan |
yadiyeṣa rathātkarṇaṃ hartuṃ tārkṣya ivoragam

स च्छिन्नधन्वा विरथः स्वधर्ममनुपालयन् ।
स्वरथं पृष्ठतः कृत्वा युद्धायैव व्यवस्थितः

sa cchinnadhanvā virathaḥ svadharmamanupālayan |
svarathaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā yuddhāyaiva vyavasthitaḥ

तद्विचिन्त्य स राधेयस्तत एनं समभ्ययात् ।
संरम्भात्पाण्डवं सङ्ख्ये युद्धाय समुपस्थितम्

tadvicintya sa rādheyastata enaṃ samabhyayāt |
saṃrambhātpāṇḍavaṃ saṅkhye yuddhāya samupasthitam

तौ समेतौ महाराज स्पर्धमानौ महाबलौ ।
जीमूताविव घर्मान्ते गर्जमानौ नरर्षभौ

tau sametau mahārāja spardhamānau mahābalau |
jīmūtāviva gharmānte garjamānau nararṣabhau

तयोरासीत्संप्रहारः क्रुद्धयोर्नरसिंहयोः ।
अमृष्यमाणयोः सङ्ख्ये देवदानवयोरिव

tayorāsītsaṃprahāraḥ kruddhayornarasiṃhayoḥ |
amṛṣyamāṇayoḥ saṅkhye devadānavayoriva

क्षीणशस्त्रस्तु कौन्तेयः कर्णेन समभिद्रुतः ।
दृष्ट्वाऽर्जुनहतान्नागान्पतितान्पर्वतोपमान् ।
रथमार्गविघातार्थं व्यायुधः प्रविवेश ह

kṣīṇaśastrastu kaunteyaḥ karṇena samabhidrutaḥ |
dṛṣṭvā'rjunahatānnāgānpatitānparvatopamān |
rathamārgavighātārthaṃ vyāyudhaḥ praviveśa ha

हस्तिनां व्रजमासाद्य रथदुर्गं प्रविश्य च ।
पाण्डवो जीविताकाङ्क्षी राधेयं नाभ्यवर्तत

hastināṃ vrajamāsādya rathadurgaṃ praviśya ca |
pāṇḍavo jīvitākāṅkṣī rādheyaṃ nābhyavartata

व्यवस्थानमथाकाङ्क्षन्धनञ्जयशरैर्हतम् ।
उद्यम्य कुञ्जरं पार्थस्तस्थौ परपुरञ्जयः

vyavasthānamathākāṅkṣandhanañjayaśarairhatam |
udyamya kuñjaraṃ pārthastasthau parapurañjayaḥ

महौषधिसमायुक्तं हनूमानिव पर्वतम् ।
तमस्य विशिखैः कर्णो व्यधमत्कुञ्जरं पुनः

mahauṣadhisamāyuktaṃ hanūmāniva parvatam |
tamasya viśikhaiḥ karṇo vyadhamatkuñjaraṃ punaḥ

हस्त्यङ्गान्यथ कर्णाय प्राहिणोत्पाण्डुनन्दनः ।
चक्राण्यश्चांस्तथा चान्यद्यद्यत्पश्यति भूतले

hastyaṅgānyatha karṇāya prāhiṇotpāṇḍunandanaḥ |
cakrāṇyaścāṃstathā cānyadyadyatpaśyati bhūtale

तत्तदादाय चिक्षेप क्रुद्धः कर्णाय पाण्डवः ।
तदस्य सर्वं चिच्छेद क्षिप्तंक्षिप्तं शितैः शरैः

tattadādāya cikṣepa kruddhaḥ karṇāya pāṇḍavaḥ |
tadasya sarvaṃ ciccheda kṣiptaṃkṣiptaṃ śitaiḥ śaraiḥ

भीमोऽपि मुष्टिमुद्यम्य वज्रगर्भं सुदारुणम् ।
हन्तुमैच्छत्सूतपुत्रं संस्परन्नर्जुनं क्षणात्

bhīmo'pi muṣṭimudyamya vajragarbhaṃ sudāruṇam |
hantumaicchatsūtaputraṃ saṃsparannarjunaṃ kṣaṇāt

शक्तोऽपि नावधीत्कर्णं समर्थः पाण्डुनन्दनः ।
रक्षमाणः प्रतिज्ञां तां या कृता सव्यसाचिना

śakto'pi nāvadhītkarṇaṃ samarthaḥ pāṇḍunandanaḥ |
rakṣamāṇaḥ pratijñāṃ tāṃ yā kṛtā savyasācinā

तमेवं व्याकुलं भीमं भूयोभूयः शितैः शरैः ।
मूर्च्छयाभिपरीताङ्गमकरोत्सूतनन्दनः

tamevaṃ vyākulaṃ bhīmaṃ bhūyobhūyaḥ śitaiḥ śaraiḥ |
mūrcchayābhiparītāṅgamakarotsūtanandanaḥ

व्यायुधं नावधीच्चैनं कर्णः कुन्त्या वचः स्मरन् ।
धनुषोग्रेण तं कर्णः सोऽभिद्रुत्य परामृशत्

vyāyudhaṃ nāvadhīccainaṃ karṇaḥ kuntyā vacaḥ smaran |
dhanuṣogreṇa taṃ karṇaḥ so'bhidrutya parāmṛśat

धनुषा स्पृष्टमात्रेण क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ।
आच्छिद्य स धनुस्तस्य कर्णं मूर्धन्यताडयत्

dhanuṣā spṛṣṭamātreṇa kruddhaḥ sarpa iva śvasan |
ācchidya sa dhanustasya karṇaṃ mūrdhanyatāḍayat

ताडितो भीमसेनेन क्रोधादारक्तलोचनः ।
विहसन्निव राधेयो वाक्यमेतदुवाच ह

tāḍito bhīmasenena krodhādāraktalocanaḥ |
vihasanniva rādheyo vākyametaduvāca ha

पुनः पुनस्तूबरक मूढ औदरिकेति च ।
अकृतास्त्रक मा योत्सीर्बाल सङ्ग्रामकातर

punaḥ punastūbaraka mūḍha audariketi ca |
akṛtāstraka mā yotsīrbāla saṅgrāmakātara

यत्र भोज्यं बहुविधं भक्ष्यं पेयं च पाण्डव ।
तत्र त्वं दुर्मते योग्यो न युद्धेषु कदाचन

yatra bhojyaṃ bahuvidhaṃ bhakṣyaṃ peyaṃ ca pāṇḍava |
tatra tvaṃ durmate yogyo na yuddheṣu kadācana

मूलपुष्पफलाहारो व्रतेषु नियमेषु च ।
उचितस्त्वं वने भीम न त्वं युद्धविशारदः

mūlapuṣpaphalāhāro vrateṣu niyameṣu ca |
ucitastvaṃ vane bhīma na tvaṃ yuddhaviśāradaḥ

क्व युद्वं क्व मुनित्वं च वनं गच्छ वृकोदर ।
न त्वं युद्धोचितस्तात वनवासरतिर्भवान्

kva yudvaṃ kva munitvaṃ ca vanaṃ gaccha vṛkodara |
na tvaṃ yuddhocitastāta vanavāsaratirbhavān

सूदान्भृत्यजनान्दासांस्त्वं गृहे त्वरयन्भृशम् ।
योग्यस्ताडयितुं क्रोधाद्भोजनार्थं वृकोदर

sūdānbhṛtyajanāndāsāṃstvaṃ gṛhe tvarayanbhṛśam |
yogyastāḍayituṃ krodhādbhojanārthaṃ vṛkodara

मुनिर्भूत्वाऽथवा भीम फलान्यादत्स्व दुर्मते ।
वनाय व्रज कौन्तेय न त्वं युद्धविशारदः

munirbhūtvā'thavā bhīma phalānyādatsva durmate |
vanāya vraja kaunteya na tvaṃ yuddhaviśāradaḥ

फलमूलाशने शक्तस्त्वं तथाऽतिथिपूजने ।
न त्वां शस्त्रसमुद्योगे योग्यं मन्ये वृकोदर

phalamūlāśane śaktastvaṃ tathā'tithipūjane |
na tvāṃ śastrasamudyoge yogyaṃ manye vṛkodara

एवं तं विरथं दृष्ट्वा स्मृत्वा कर्णोऽब्रवीद्वचः

evaṃ taṃ virathaṃ dṛṣṭvā smṛtvā karṇo'bravīdvacaḥ

कौमारे यानि वृत्तानि विप्रियाणि विशाम्पते ।
तानि सर्वाणि चाप्येव रूक्षाण्यश्रावयद्भृशम्

kaumāre yāni vṛttāni vipriyāṇi viśāmpate |
tāni sarvāṇi cāpyeva rūkṣāṇyaśrāvayadbhṛśam

अथैनं तत्र संलीनमस्पृशद्धनुषा पुनः ।
प्रहसंश्च पुनर्वाक्यं भीममाह वृषस्तदा

athainaṃ tatra saṃlīnamaspṛśaddhanuṣā punaḥ |
prahasaṃśca punarvākyaṃ bhīmamāha vṛṣastadā

योद्धव्यं मारिषान्यत्र न योद्धव्यं च मादृशैः ।
मादृशैर्युध्यमानानामेतच्चान्यच्च विद्यते

yoddhavyaṃ māriṣānyatra na yoddhavyaṃ ca mādṛśaiḥ |
mādṛśairyudhyamānānāmetaccānyacca vidyate

गच्छ वा यत्र तौ कृष्णौ तौ त्वां रक्षिष्यतो रणे ।
गृहं वा गच्छ कौन्तेय किं ते युद्धेन बालक

gaccha vā yatra tau kṛṣṇau tau tvāṃ rakṣiṣyato raṇe |
gṛhaṃ vā gaccha kaunteya kiṃ te yuddhena bālaka

कर्णस्य वचनं श्रुत्वा भीमसेनोऽतिदारुणम् ।
उवाच कर्णं प्रहसन्सर्वेषां शृण्वतां वचः

karṇasya vacanaṃ śrutvā bhīmaseno'tidāruṇam |
uvāca karṇaṃ prahasansarveṣāṃ śṛṇvatāṃ vacaḥ

जितस्त्वमसकृद्दुष्ट कत्थसे किं वृथात्मना ।
जयाजयौ महेन्द्रस्य लोके दृष्टौ पुरातनैः

jitastvamasakṛdduṣṭa katthase kiṃ vṛthātmanā |
jayājayau mahendrasya loke dṛṣṭau purātanaiḥ

मल्लयुद्धं मया सार्धं कुरु दुष्कुलसम्भव ।
महाबलो महाभोगी कीचको निहतो यथा ।
तथा त्वां घातयिष्यामि पश्यत्सु सर्वराजसु

mallayuddhaṃ mayā sārdhaṃ kuru duṣkulasambhava |
mahābalo mahābhogī kīcako nihato yathā |
tathā tvāṃ ghātayiṣyāmi paśyatsu sarvarājasu

भीमस्य मतमाज्ञाय कर्णो बुद्धिमतां वरः ।
विरराम रणात्तस्मात्पश्यतां सर्वधन्विनाम्

bhīmasya matamājñāya karṇo buddhimatāṃ varaḥ |
virarāma raṇāttasmātpaśyatāṃ sarvadhanvinām

एवं तं विरथं कृत्वा कर्णो राजन्व्यकत्थयत् ।
प्रसुखे वृष्णिसिंहस्य पार्थस्य च महात्मनः

evaṃ taṃ virathaṃ kṛtvā karṇo rājanvyakatthayat |
prasukhe vṛṣṇisiṃhasya pārthasya ca mahātmanaḥ

तं ब्रुवाणं तु भीमः स काङ्क्षन्भीमपराक्रमः ।
न चाकार्षीन्मृतं स्मृत्वा ह्यर्जुनस्य महाबलम्

taṃ bruvāṇaṃ tu bhīmaḥ sa kāṅkṣanbhīmaparākramaḥ |
na cākārṣīnmṛtaṃ smṛtvā hyarjunasya mahābalam

तस्य कार्मुकमारुज्य बभञ्जाशुपराक्रमी

tasya kārmukamārujya babhañjāśuparākramī

ततो दृष्ट्वा महाराज वासुदेवो महाद्युतिः ।
अर्जुनार्जुन पश्येमं भीमं कर्णेन बाधितम्

tato dṛṣṭvā mahārāja vāsudevo mahādyutiḥ |
arjunārjuna paśyemaṃ bhīmaṃ karṇena bādhitam

एवमुक्तस्तदा पार्थः केशवेन महात्मना ।
भीमसेनं तथाभूतं क्रोधसंरक्तलोचनः ।
अमर्षवशमापन्नो निर्दहन्निव चक्षुषा

evamuktastadā pārthaḥ keśavena mahātmanā |
bhīmasenaṃ tathābhūtaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ |
amarṣavaśamāpanno nirdahanniva cakṣuṣā

ततो राजञ्शिलाधौताञ्शराञ्शाखामृगध्वजः ।
प्राहिणोत्सूतपुत्राय केशवेन प्रचोदितः

tato rājañśilādhautāñśarāñśākhāmṛgadhvajaḥ |
prāhiṇotsūtaputrāya keśavena pracoditaḥ

ततः पार्थभुजोत्सृष्टाः शराः कनकभूषणाः ।
गाण्डीवप्रभवाः कर्णं हंसाः क्रौञ्चमिवाविशन्

tataḥ pārthabhujotsṛṣṭāḥ śarāḥ kanakabhūṣaṇāḥ |
gāṇḍīvaprabhavāḥ karṇaṃ haṃsāḥ krauñcamivāviśan

स भुजङ्गैरिवाविष्टैर्गाण्डीवप्रेषितैः शरैः ।
भीमसेनादपासेधत्सूतपुत्रं धनञ्जयः

sa bhujaṅgairivāviṣṭairgāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ |
bhīmasenādapāsedhatsūtaputraṃ dhanañjayaḥ

स च्छिन्नधन्वा भीमेन धनञ्जयशराहतः ।
कर्णो भीमादपायासीद्रथेन महता द्रुतम्

sa cchinnadhanvā bhīmena dhanañjayaśarāhataḥ |
karṇo bhīmādapāyāsīdrathena mahatā drutam

भीमोऽपि सात्यकेर्वाहं समारुह्य नरर्षभः ।
अन्वयाद्धातरं सङ्ख्ये पाण्डवं सव्यसाचिनम्

bhīmo'pi sātyakervāhaṃ samāruhya nararṣabhaḥ |
anvayāddhātaraṃ saṅkhye pāṇḍavaṃ savyasācinam

ततः कर्णं समुद्दिश्य त्वरमाणो धनञ्चयः ।
नाराचं क्रोधताम्राक्षः प्रैषीन्मृत्युमिवान्तकः

tataḥ karṇaṃ samuddiśya tvaramāṇo dhanañcayaḥ |
nārācaṃ krodhatāmrākṣaḥ praiṣīnmṛtyumivāntakaḥ

स गरुत्मानिवाकशे प्रार्थयन्भुजगोत्तमम् ।
नाराचोऽभ्यपतत्कर्णं तूर्णं गाण्डीवचोदितः

sa garutmānivākaśe prārthayanbhujagottamam |
nārāco'bhyapatatkarṇaṃ tūrṇaṃ gāṇḍīvacoditaḥ

तमन्तरिक्षे नाराचं द्रौणिश्चिच्छेद पत्रिणा ।
धनञ्जयभयात्कर्णमुज्जिहीर्षन्महारथः

tamantarikṣe nārācaṃ drauṇiściccheda patriṇā |
dhanañjayabhayātkarṇamujjihīrṣanmahārathaḥ

ततो द्रौणिं चतुःषष्ट्या विव्याध कुपितोऽर्जुनः ।
शिलीमुखैर्महाराज मागास्तिष्ठेति चाब्रवीत्

tato drauṇiṃ catuḥṣaṣṭyā vivyādha kupito'rjunaḥ |
śilīmukhairmahārāja māgāstiṣṭheti cābravīt

स तु मत्तगजाकीर्णमनीकं रथसङ्कुलम् ।
तूर्णमभ्याविशद्द्रौणिर्धनञ्जयशरार्दितः

sa tu mattagajākīrṇamanīkaṃ rathasaṅkulam |
tūrṇamabhyāviśaddrauṇirdhanañjayaśarārditaḥ

ततः सुवर्णपृष्ठानां चापानां कूजतां रणे ।
शब्दं गाण्डीवघोषेण कौन्तेयोऽभ्यभवद्बली

tataḥ suvarṇapṛṣṭhānāṃ cāpānāṃ kūjatāṃ raṇe |
śabdaṃ gāṇḍīvaghoṣeṇa kaunteyo'bhyabhavadbalī

धनञ्जयस्तथाऽऽयान्तं पृष्ठतो द्रौणिमभ्यगात् ।
नातिदीर्घमिवाध्वानं शरैः सन्त्रासयन्बलम्

dhanañjayastathā''yāntaṃ pṛṣṭhato drauṇimabhyagāt |
nātidīrghamivādhvānaṃ śaraiḥ santrāsayanbalam

विदार्य देहान्नाराचैर्नरवारणवाजिनाम् ।
कङ्कबर्हिणवासोभिर्बलं व्यधमदर्जुनः

vidārya dehānnārācairnaravāraṇavājinām |
kaṅkabarhiṇavāsobhirbalaṃ vyadhamadarjunaḥ

तद्बलं भरतश्रेष्ठ सवाजिद्विपमानवम् ।
पाकशासनिरायत्तः पार्थः स निजघान ह

tadbalaṃ bharataśreṣṭha savājidvipamānavam |
pākaśāsanirāyattaḥ pārthaḥ sa nijaghāna ha