अध्याय 137: भीम विकर्ण को मारकर उसके लिए शोक करते हैं

भीमसेनस्य राधेयः श्रुत्वा ज्यातलनिः स्वनम् ।
नामृष्यत यथा मत्तो गजः प्रतिगजस्वनम्

bhīmasenasya rādheyaḥ śrutvā jyātalaniḥ svanam |
nāmṛṣyata yathā matto gajaḥ pratigajasvanam

सोपक्रम्य मुहूर्तै तु भीमसेनस्य गोचरात् ।
पुत्रांस्तव ददर्शाथ भीमसेनेन पातितान्

sopakramya muhūrtai tu bhīmasenasya gocarāt |
putrāṃstava dadarśātha bhīmasenena pātitān

तानवेक्ष्य नरश्रेष्ठ विमना दुःखितस्तदा ।
निः श्वसन्दीर्घमुष्णं च कर्णः पाण्डवमभ्ययात्

tānavekṣya naraśreṣṭha vimanā duḥkhitastadā |
niḥ śvasandīrghamuṣṇaṃ ca karṇaḥ pāṇḍavamabhyayāt

स ताम्रनयनः क्रोधाच्छ्वसन्निव महोरगः ।
बभौ कर्णः शरानस्यन्रशमीनिव दिवाकरः

sa tāmranayanaḥ krodhācchvasanniva mahoragaḥ |
babhau karṇaḥ śarānasyanraśamīniva divākaraḥ

किरणैरिव सूर्यस्य महीध्रो भरतर्षभ ।
कर्णचापच्युतैर्वाणैः प्राच्छाद्यत वृकोदरः

kiraṇairiva sūryasya mahīdhro bharatarṣabha |
karṇacāpacyutairvāṇaiḥ prācchādyata vṛkodaraḥ

ते कर्णचापप्रभवाः शरा बर्हिणवाससः ।
विविशुः सर्वतः पार्थ वासायेवाण्डजाद्रुमम्

te karṇacāpaprabhavāḥ śarā barhiṇavāsasaḥ |
viviśuḥ sarvataḥ pārtha vāsāyevāṇḍajādrumam

कर्णचापच्युता बाणाः संपतन्तस्ततस्ततः ।
रुक्मपुङ्खा व्यराजन्त हंसाः श्रेणीकृता इव

karṇacāpacyutā bāṇāḥ saṃpatantastatastataḥ |
rukmapuṅkhā vyarājanta haṃsāḥ śreṇīkṛtā iva

चापध्वजोपस्करेभ्यश्छत्रादीषामुखाद्युगात् ।
प्रभवन्तो व्यदृश्यन्त राजन्नाघिरथेः शराः

cāpadhvajopaskarebhyaśchatrādīṣāmukhādyugāt |
prabhavanto vyadṛśyanta rājannāghiratheḥ śarāḥ

खं पूरयन्महावेगात्खगमान्गृध्रवाससः ।
सुवर्ण्विकृतांश्चित्रान्मुमोचाधिरथिः शरान्

khaṃ pūrayanmahāvegātkhagamāngṛdhravāsasaḥ |
suvarṇvikṛtāṃścitrānmumocādhirathiḥ śarān

तमन्तकमिवायस्तमापतन्तं वृकोदरम् ।
त्यक्त्वा प्राणानतिक्रम्य विव्याध निशितैः शरैः ।

tamantakamivāyastamāpatantaṃ vṛkodaram |
tyaktvā prāṇānatikramya vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ |

तस्य वेगमसह्यं स दृष्ट्वा कर्णस्य पाण्डवः ।
महतश्च शरौघांस्तान्न्यवारयत् वीर्यवान्

tasya vegamasahyaṃ sa dṛṣṭvā karṇasya pāṇḍavaḥ |
mahataśca śaraughāṃstānnyavārayat vīryavān

ततो विधम्याधिरथेः शरजालानि पाण्डवः ।
विव्याध कर्ण विंशत्या पुनरन्यैः शिलाशितैः

tato vidhamyādhiratheḥ śarajālāni pāṇḍavaḥ |
vivyādha karṇa viṃśatyā punaranyaiḥ śilāśitaiḥ

यथैव हि स कर्णेन पार्थः प्रच्छादितः शरैः ।
तथैव स रणे कर्ण छादयामास पाण्डवः

yathaiva hi sa karṇena pārthaḥ pracchāditaḥ śaraiḥ |
tathaiva sa raṇe karṇa chādayāmāsa pāṇḍavaḥ

दृष्ट्वा तु भीमसेनस्य विक्रमं युधि भारत ।
अभ्यनन्दंस्त्वदीयाश्च संप्रहृष्टाश्च चारणाः

dṛṣṭvā tu bhīmasenasya vikramaṃ yudhi bhārata |
abhyanandaṃstvadīyāśca saṃprahṛṣṭāśca cāraṇāḥ

भूरश्रवाः कृपो द्रौणिर्मद्रराजो जयद्रथः ।
उत्तमौजा युधामन्युः सायकिः केशवार्जुनौ

bhūraśravāḥ kṛpo drauṇirmadrarājo jayadrathaḥ |
uttamaujā yudhāmanyuḥ sāyakiḥ keśavārjunau

कुरुपाण्डवपक्षस्था दश राजन्महारथाः ।
साधुसाध्विति वेगेन सिंहनादमथानदन्

kurupāṇḍavapakṣasthā daśa rājanmahārathāḥ |
sādhusādhviti vegena siṃhanādamathānadan

तस्मिन्समुत्थिते शब्दे तुमुले रोमहर्षणे ।
अभ्यभाषत पुत्रस्ते र्आजन्दुर्योधनस्त्वरन्

tasminsamutthite śabde tumule romaharṣaṇe |
abhyabhāṣata putraste rājanduryodhanastvaran

राज्ञः सराजपुत्रांश्च सोदर्याश्च विशेषतः ।
कर्ण गच्छत भद्रं वः परीप्सन्तो वृकोदरात्

rājñaḥ sarājaputrāṃśca sodaryāśca viśeṣataḥ |
karṇa gacchata bhadraṃ vaḥ parīpsanto vṛkodarāt

पुरा निघ्नन्त्इ राधेयं भीमचापच्युताः शराः ।
ते यतध्वं महेष्वासाः सूतपुत्रस्य रक्षणे

purā nighnanti rādheyaṃ bhīmacāpacyutāḥ śarāḥ |
te yatadhvaṃ maheṣvāsāḥ sūtaputrasya rakṣaṇe

दुर्योधनसमादिष्टाः सोदर्याः सप्त भारत ।
भीमसेनमभिद्रुत्य संरब्घाः पर्यवारयन्

duryodhanasamādiṣṭāḥ sodaryāḥ sapta bhārata |
bhīmasenamabhidrutya saṃrabghāḥ paryavārayan

ते समासाद्य कौन्तेयमावृण्वञ्शरवृष्टिभिः ।
पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकाः

te samāsādya kaunteyamāvṛṇvañśaravṛṣṭibhiḥ |
parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakāḥ

तेऽपीडयन्भीमसेनं कृध्दाः सप्त महारथाः ।
प्रजासंहरणे राजन्सोमं सप्तग्रहा इव

te'pīḍayanbhīmasenaṃ kṛdhdāḥ sapta mahārathāḥ |
prajāsaṃharaṇe rājansomaṃ saptagrahā iva

ततो वेगेन कौन्तेयः पीडयित्वा शरासनम् ।
मुष्टिना पाण्डवो राजन्दृढेन सुपरिष्कृतम्

tato vegena kaunteyaḥ pīḍayitvā śarāsanam |
muṣṭinā pāṇḍavo rājandṛḍhena supariṣkṛtam

अमानुषं कर्म कृत्वा सप्त सन्धाय सायकान् ।
तेभ्यो व्यसृजदायस्तः सूर्यरश्मिनिभान्प्रभुः

amānuṣaṃ karma kṛtvā sapta sandhāya sāyakān |
tebhyo vyasṛjadāyastaḥ sūryaraśminibhānprabhuḥ

निरस्यन्निव देहेभ्यस्तनयानामसूंस्तव ।
भीमसेनो महाराज पूर्ववैरमनुस्मरन्

nirasyanniva dehebhyastanayānāmasūṃstava |
bhīmaseno mahārāja pūrvavairamanusmaran

ते क्षिप्ता भीमसेनेन शरा भारत भारतान् ।
विदार्य खं समुत्पेतुः स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः

te kṣiptā bhīmasenena śarā bhārata bhāratān |
vidārya khaṃ samutpetuḥ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ

तेषां विदार्य देहांस्ते शरा हेमविभूषिताः ।
‘भित्त्वाभित्त्वा क्षितिं जग्मुस्तेपामेवासुभिः सह ।’
व्यराजन्त महाराज सुपर्णा इव खेचराः

teṣāṃ vidārya dehāṃste śarā hemavibhūṣitāḥ |
‘bhittvābhittvā kṣitiṃ jagmustepāmevāsubhiḥ saha |’
vyarājanta mahārāja suparṇā iva khecarāḥ

शोणितादिग्धवाजाग्राः सप्त हेमपरिष्कृताः ।
पुत्राणां तव राजेन्द्र पीत्वा शोणितमुद्गताः

śoṇitādigdhavājāgrāḥ sapta hemapariṣkṛtāḥ |
putrāṇāṃ tava rājendra pītvā śoṇitamudgatāḥ

ते शरैर्भिन्नमर्माणो रथेभ्यः प्रापतन्क्षितौ ।
गिरिसानुरुहा भग्न्रा द्विपेनेव महाद्रुमाः

te śarairbhinnamarmāṇo rathebhyaḥ prāpatankṣitau |
girisānuruhā bhagnrā dvipeneva mahādrumāḥ

शत्रुंजयः शत्रुसहश्चित्रश्चित्रायुधो दृढः ।
चित्रसेनो विकर्णश्च सप्तैते विनिपातिताः

śatruṃjayaḥ śatrusahaścitraścitrāyudho dṛḍhaḥ |
citraseno vikarṇaśca saptaite vinipātitāḥ

पुत्राणां तव सर्वेषां निहतानां वृकोदरः ।
शोचत्यतिभृशं दुःखाद्विकर्ण पाण्डवः प्रियम्

putrāṇāṃ tava sarveṣāṃ nihatānāṃ vṛkodaraḥ |
śocatyatibhṛśaṃ duḥkhādvikarṇa pāṇḍavaḥ priyam

प्रतिज्ञेयं मया वृत्ता निहन्तच्यास्तु संयुगे ।
विकर्ण तेनासि हतः प्रतिज्ञा रक्षिता मया

pratijñeyaṃ mayā vṛttā nihantacyāstu saṃyuge |
vikarṇa tenāsi hataḥ pratijñā rakṣitā mayā

त्वमागाः समरं वीर क्षात्रं धर्ममनुस्मरन् ।
ततो विनिहतः सङ्ख्ये युध्दधर्मो हि निष्ठुरः

tvamāgāḥ samaraṃ vīra kṣātraṃ dharmamanusmaran |
tato vinihataḥ saṅkhye yudhdadharmo hi niṣṭhuraḥ

विशेषतो हि नृपतेस्तथाऽस्माकं हिते रतः ।
न्यायतोन्यायतो वाऽपि हतः शेते महाद्युतिः

viśeṣato hi nṛpatestathā'smākaṃ hite rataḥ |
nyāyatonyāyato vā'pi hataḥ śete mahādyutiḥ

अगाधवुध्दिर्गाङ्गेयः क्षितौ सुरगुरोः समः ।
त्याजितः समरे प्राणांस्तस्माद्युद्धं हि निष्ठुरम्

agādhavudhdirgāṅgeyaḥ kṣitau suraguroḥ samaḥ |
tyājitaḥ samare prāṇāṃstasmādyuddhaṃ hi niṣṭhuram

तान्निहत्य महावाहू राघेयस्यैव पश्यतः ।
सिंहनादखं घोअमसृजत्पाण्डुनन्दनः

tānnihatya mahāvāhū rāgheyasyaiva paśyataḥ |
siṃhanādakhaṃ ghoamasṛjatpāṇḍunandanaḥ

स खस्तस्य शूरस्य धर्मराजस्य भारत ।
आचर्व्याविव तद्युध्दं विजयं चात्मनो महत्

sa khastasya śūrasya dharmarājasya bhārata |
ācarvyāviva tadyudhdaṃ vijayaṃ cātmano mahat

तं श्रुत्वा तु महानादं भीमसेनस्य धन्विनः ।
बभूव परमा प्रीतिर्धर्मराजस्य धीमतः

taṃ śrutvā tu mahānādaṃ bhīmasenasya dhanvinaḥ |
babhūva paramā prītirdharmarājasya dhīmataḥ

ततो हृष्टमना राजन्वादित्राणां महाखनैः ।
सिंहनादरव्ं भ्रातुः प्रतिजग्राह पाण्डवः

tato hṛṣṭamanā rājanvāditrāṇāṃ mahākhanaiḥ |
siṃhanādaravṃ bhrātuḥ pratijagrāha pāṇḍavaḥ

हर्षेण महता युक्तः कृतसंज्ञे ऋकोदरे ।
अभ्ययात्समरे द्रोणं सर्वशस्त्रभृतां वरः

harṣeṇa mahatā yuktaḥ kṛtasaṃjñe ṛkodare |
abhyayātsamare droṇaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

एकत्रिंशन्महाराज पुत्रांस्तव निपातितान् ।
हतान्दुर्योधनो दृष्ट्वा क्षत्तुः सस्मार तद्वचः

ekatriṃśanmahārāja putrāṃstava nipātitān |
hatānduryodhano dṛṣṭvā kṣattuḥ sasmāra tadvacaḥ

तदिदं समनुप्राप्तं क्षत्तुर्नैः श्रेयसं वचः ।
इति स्ंचिन्त्य ते पुत्रो नोत्तरं प्रत्यपद्यत

tadidaṃ samanuprāptaṃ kṣatturnaiḥ śreyasaṃ vacaḥ |
iti sṃcintya te putro nottaraṃ pratyapadyata

यद्दयूतकाले दुर्बुध्दिरब्रवीत्तनयस्तव ।
सभामानाय्य पाञ्चालीं कर्णेन सहितोऽल्पधीः

yaddayūtakāle durbudhdirabravīttanayastava |
sabhāmānāyya pāñcālīṃ karṇena sahito'lpadhīḥ

यच्च कर्णोऽब्रवीत्कृष्णां सभायां परुषं वचः ।
प्रमुखे पाण्डुपुत्राणां तव चैव विशांपते ।
शृण्वतस्तव राजेन्द्र कौरवाणां च सर्वशः

yacca karṇo'bravītkṛṣṇāṃ sabhāyāṃ paruṣaṃ vacaḥ |
pramukhe pāṇḍuputrāṇāṃ tava caiva viśāṃpate |
śṛṇvatastava rājendra kauravāṇāṃ ca sarvaśaḥ

विनष्टाः पाण्डवाः कृष्णे शाश्वतं नरकं गताः ।
पतिमन्यं वृणीष्वेति तस्येदं फलमागतम्

vinaṣṭāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇe śāśvataṃ narakaṃ gatāḥ |
patimanyaṃ vṛṇīṣveti tasyedaṃ phalamāgatam

यच्च पण्डतिलादीनि परुषाणि तवात्मजैः ।
श्रावितास्ते महात्मानः पाण्डवाः कोपयिष्णुभिः

yacca paṇḍatilādīni paruṣāṇi tavātmajaiḥ |
śrāvitāste mahātmānaḥ pāṇḍavāḥ kopayiṣṇubhiḥ

तं भीमसेनः क्रोधाग्रिं त्रयोदश समाः स्थितम् ।
उद्गिरंस्तव पुत्राणामन्तं गच्छति पाण्डवः

taṃ bhīmasenaḥ krodhāgriṃ trayodaśa samāḥ sthitam |
udgiraṃstava putrāṇāmantaṃ gacchati pāṇḍavaḥ

विलपंश्च बहु क्षत्ता शमं नालभत त्वयि ।
सपुत्रो भरतश्रेष्ठ तस्य भुङ्ख फलोदयम्

vilapaṃśca bahu kṣattā śamaṃ nālabhata tvayi |
saputro bharataśreṣṭha tasya bhuṅkha phalodayam

त्वया वृध्देन धीरेण कार्यतत्त्वार्थदर्शिना ।
न कृतं सुहृदां वाक्यं दैवमत्र परायणम्

tvayā vṛdhdena dhīreṇa kāryatattvārthadarśinā |
na kṛtaṃ suhṛdāṃ vākyaṃ daivamatra parāyaṇam

तन्मा शुचो नरव्याध्र तवैवापनयो महान् ।
विनाशहेतुः पुत्राणां भवानेव मतो मम

tanmā śuco naravyādhra tavaivāpanayo mahān |
vināśahetuḥ putrāṇāṃ bhavāneva mato mama

हतो विकर्णो राजेन्द्र चित्र्सेनश्च वीर्यवान् ।
प्रवराश्चात्मजानां ते सुताश्चान्ये महारथाः

hato vikarṇo rājendra citrsenaśca vīryavān |
pravarāścātmajānāṃ te sutāścānye mahārathāḥ

यानन्यान्दद्दशे भीमश्चक्षुर्विषयमागतान् ।
पुत्रांस्तव महाराज त्वरया ताञ्जधान ह

yānanyāndaddaśe bhīmaścakṣurviṣayamāgatān |
putrāṃstava mahārāja tvarayā tāñjadhāna ha

त्वत्कृते ह्यहमद्राक्षं दह्यमानां वरुथिनीम् ।
सहस्रशः शरैर्मुक्तैः पाण्डवेन वृषेण च

tvatkṛte hyahamadrākṣaṃ dahyamānāṃ varuthinīm |
sahasraśaḥ śarairmuktaiḥ pāṇḍavena vṛṣeṇa ca