अध्याय 129: भीम कर्ण को हराकर दुःशल को मारते हैं

निनदन्तं तथा तं तु भीमसेनं महाबलम् ।
मेघस्तनितनिर्घोषं के वीराः पर्यवारयन्

ninadantaṃ tathā taṃ tu bhīmasenaṃ mahābalam |
meghastanitanirghoṣaṃ ke vīrāḥ paryavārayan

न हि पश्याम्यहं तं वै त्रिषु लोकेषु कञ्चन ।
क्रुद्धस्य भीमसेनस्य यस्तिष्ठेदग्रतो रणे

na hi paśyāmyahaṃ taṃ vai triṣu lokeṣu kañcana |
kruddhasya bhīmasenasya yastiṣṭhedagrato raṇe

गदां युयुत्समानस्य कालस्येवेह सञ्चय ।
न हि पश्याम्यहं युद्धे यस्तिष्ठेदग्रतः पुमान्

gadāṃ yuyutsamānasya kālasyeveha sañcaya |
na hi paśyāmyahaṃ yuddhe yastiṣṭhedagrataḥ pumān

रथं रथेन यो हन्यात्कुञ्जरं कुञ्चरेण च ।
कस्तस्य समरे स्थाता साक्षादपि पुरन्दरः

rathaṃ rathena yo hanyātkuñjaraṃ kuñcareṇa ca |
kastasya samare sthātā sākṣādapi purandaraḥ

क्रुद्धस्य भीमसेनस्य मम पुत्राञ्जिघांसतः ।
दुर्योधनहिते युक्ताः समतिष्ठन्त केऽग्रतः

kruddhasya bhīmasenasya mama putrāñjighāṃsataḥ |
duryodhanahite yuktāḥ samatiṣṭhanta ke'grataḥ

भीमसेनदवाग्नेस्तु मम पुत्रांस्तृणोलपम् ।
प्रधक्ष्यतो रणमुखे केऽतिष्ठन्नग्रतो नराः

bhīmasenadavāgnestu mama putrāṃstṛṇolapam |
pradhakṣyato raṇamukhe ke'tiṣṭhannagrato narāḥ

काल्यमानांस्तु पुत्रान्मे दृष्ट्वा भीमस्य संयुगे ।
कालेनेव प्रजाः सर्वाः के भीमं पर्यवारयन्

kālyamānāṃstu putrānme dṛṣṭvā bhīmasya saṃyuge |
kāleneva prajāḥ sarvāḥ ke bhīmaṃ paryavārayan

न मेऽर्जुनाद्भयं तादृक्कृष्णान्नापि च सात्वतात् ।
हुतभुग्जन्मनो नैव यादृग्भीमाद्भयं मम

na me'rjunādbhayaṃ tādṛkkṛṣṇānnāpi ca sātvatāt |
hutabhugjanmano naiva yādṛgbhīmādbhayaṃ mama

भीमवह्नेः प्रदीप्तस्य मम पुत्रान्दिधक्षतः ।
के शूराः पर्यवर्तन्त तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

bhīmavahneḥ pradīptasya mama putrāndidhakṣataḥ |
ke śūrāḥ paryavartanta tanmamācakṣva sañjaya

तथा तु नर्दमानं तं भीमसेनं महाबलम् ।
तुमुलेनैव शब्देन कर्णोऽप्यभ्यद्रवद्बली

tathā tu nardamānaṃ taṃ bhīmasenaṃ mahābalam |
tumulenaiva śabdena karṇo'pyabhyadravadbalī

व्याक्षिपन्सुमहच्चापमतिमात्रममर्षणः ।
कर्णः सुयुद्धमाकाङ्क्षन्दर्शयिष्यन्बलं मृधे

vyākṣipansumahaccāpamatimātramamarṣaṇaḥ |
karṇaḥ suyuddhamākāṅkṣandarśayiṣyanbalaṃ mṛdhe

रुरोध मार्गं भीमस्य वातस्येव महीरुहः ।
भीमोऽपि दृष्ट्वा सावेगं पुरो वैकर्तनं स्थितम्

rurodha mārgaṃ bhīmasya vātasyeva mahīruhaḥ |
bhīmo'pi dṛṣṭvā sāvegaṃ puro vaikartanaṃ sthitam

चुकोप बलवद्वीरश्चिक्षेपास्य शिलाशितान् ।
तान्प्रत्यगृह्णात्कर्णोऽपि प्रतीपं प्रापयच्छरान्

cukopa balavadvīraścikṣepāsya śilāśitān |
tānpratyagṛhṇātkarṇo'pi pratīpaṃ prāpayaccharān

ततस्तु सर्वयोधानां यतनां प्रेक्षतां तदा ।
प्रावेपन्निव गात्राणि कर्णभीमसमागमे

tatastu sarvayodhānāṃ yatanāṃ prekṣatāṃ tadā |
prāvepanniva gātrāṇi karṇabhīmasamāgame

रथिनां सादिनां चैव तयोः श्रुत्वा तलस्वनम् ।
भीमसेनस्य निनदं श्रुत्वा घोरं रणाजिरे

rathināṃ sādināṃ caiva tayoḥ śrutvā talasvanam |
bhīmasenasya ninadaṃ śrutvā ghoraṃ raṇājire

खं च भूमिं च संरुद्धां मेनिरे क्षत्रियर्षभाः ।
पुनर्घोरेण नादेन पाण्डवस्य महात्मनः

khaṃ ca bhūmiṃ ca saṃruddhāṃ menire kṣatriyarṣabhāḥ |
punarghoreṇa nādena pāṇḍavasya mahātmanaḥ

समरे सर्वयोधानां धनूंष्यभ्यपतन्क्षितौ ।
शस्त्राणि न्यपतन्दोर्भ्यः केषाञ्चिच्चासवोऽद्रवन्

samare sarvayodhānāṃ dhanūṃṣyabhyapatankṣitau |
śastrāṇi nyapatandorbhyaḥ keṣāñciccāsavo'dravan

वित्रस्तानि च सर्वाणि शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः ।
वाहनानि च सर्वाणि बभूवुर्विमनांसि च

vitrastāni ca sarvāṇi śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ |
vāhanāni ca sarvāṇi babhūvurvimanāṃsi ca

प्रादुरासन्निमित्तानि घोराणि सुबहून्युत ।
गृध्रकङ्कबलैश्चासीदन्तरिक्षं समावृतम्

prādurāsannimittāni ghorāṇi subahūnyuta |
gṛdhrakaṅkabalaiścāsīdantarikṣaṃ samāvṛtam

तस्मिन्सुतुमुले राजन्कर्णभीमसमागमे ।
ततः कर्णस्तु विंशत्या शराणां भीममार्दयत्

tasminsutumule rājankarṇabhīmasamāgame |
tataḥ karṇastu viṃśatyā śarāṇāṃ bhīmamārdayat

विव्याध चास्य त्वरितः सूतं पञ्चभिराशुगैः ।
प्रहस्य भीमसेनोऽपि कर्णं प्रत्याद्रवद्रणे

vivyādha cāsya tvaritaḥ sūtaṃ pañcabhirāśugaiḥ |
prahasya bhīmaseno'pi karṇaṃ pratyādravadraṇe

सायकानां चतुः षष्ट्या क्षिप्रकारी महायशाः ।
तस्य कर्णो महेष्वासः सायकांश्चतुरोऽक्षिपत्

sāyakānāṃ catuḥ ṣaṣṭyā kṣiprakārī mahāyaśāḥ |
tasya karṇo maheṣvāsaḥ sāyakāṃścaturo'kṣipat

असम्प्राप्तांश्च तान्भीमः सायकैर्नतपर्वभिः ।
चिच्छेद बहुधा राजन्दर्शयन्पाणिलाघवम्

asamprāptāṃśca tānbhīmaḥ sāyakairnataparvabhiḥ |
ciccheda bahudhā rājandarśayanpāṇilāghavam

तं कर्णश्चादयामास शरव्रातैरनेकशः ।
सञ्छाद्यमानः कर्णेन बहुधा पाण्‍डुनन्दनः

taṃ karṇaścādayāmāsa śaravrātairanekaśaḥ |
sañchādyamānaḥ karṇena bahudhā pāṇ‍ḍunandanaḥ

चिच्छेद चापं कर्णस्य मुष्टिदेशे महारथः ।
विव्याध चैनं बहुभिः सायकैर्नतपर्वभिः

ciccheda cāpaṃ karṇasya muṣṭideśe mahārathaḥ |
vivyādha cainaṃ bahubhiḥ sāyakairnataparvabhiḥ

अथान्यद्धनुरादाय सञ्यं कृत्वा च सूतजः ।
विव्याध समरे भीमं भीमकर्मा महारथः

athānyaddhanurādāya sañyaṃ kṛtvā ca sūtajaḥ |
vivyādha samare bhīmaṃ bhīmakarmā mahārathaḥ

तस्य बीमो भृशं क्रुद्धस्त्रीञ्शरान्नतपर्वणः ।
निचखानोरसि क्रुद्धः सूतपुत्रस्य वेगतः

tasya bīmo bhṛśaṃ kruddhastrīñśarānnataparvaṇaḥ |
nicakhānorasi kruddhaḥ sūtaputrasya vegataḥ

तैः कर्णोऽराजत शरैरुरोमध्यगतैः सदा ।
महीधर इवोदग्रस्त्रिशृङ्गो भरतर्षभ

taiḥ karṇo'rājata śarairuromadhyagataiḥ sadā |
mahīdhara ivodagrastriśṛṅgo bharatarṣabha

सुस्राव चास्य रुधिरं विद्धस्य परमेषुभिः ।
धातुप्रस्यन्दिनः शैलाद्यथा गैरिकधातवः

susrāva cāsya rudhiraṃ viddhasya parameṣubhiḥ |
dhātuprasyandinaḥ śailādyathā gairikadhātavaḥ

किञ्चिद्विचलितः कर्णः सुप्रहाराभिपीडितः ।
आकर्णपूर्णमाकृष्य भीमं विव्याध सायकैः

kiñcidvicalitaḥ karṇaḥ suprahārābhipīḍitaḥ |
ākarṇapūrṇamākṛṣya bhīmaṃ vivyādha sāyakaiḥ

चिक्षेप च पुनर्बाणाञ्शतशोऽथ सहस्रशः ।
स शरैरर्दितस्तेन कर्णेन दृढधन्विना ।
धनुर्ज्यामच्छिनत्तूर्णं भीमस्तस्य क्षुरेण ह

cikṣepa ca punarbāṇāñśataśo'tha sahasraśaḥ |
sa śarairarditastena karṇena dṛḍhadhanvinā |
dhanurjyāmacchinattūrṇaṃ bhīmastasya kṣureṇa ha

सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत् ।
वाहांश्च चतुरस्तस्य व्यसूंश्चक्रे महारथः

sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍādapātayat |
vāhāṃśca caturastasya vyasūṃścakre mahārathaḥ

हताश्वात्तु रथात्कर्णः समाप्लुत्य विशाम्पते ।
स्यन्दनं वृषसेनस्य तूर्णमापुप्लुवे भयात्

hatāśvāttu rathātkarṇaḥ samāplutya viśāmpate |
syandanaṃ vṛṣasenasya tūrṇamāpupluve bhayāt

निर्जित्य तु रणे कर्णं भीमसेनः प्रतापवान् ।
ननाद बलवान्नादं पर्जन्यनिनदोपमम्

nirjitya tu raṇe karṇaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān |
nanāda balavānnādaṃ parjanyaninadopamam

तस्य तं निनदं श्रुत्वा प्रहृष्टोऽभूद्युधिष्ठिरः ।
कर्णं पराजितं मत्वा भीमसेनेन संयुगे

tasya taṃ ninadaṃ śrutvā prahṛṣṭo'bhūdyudhiṣṭhiraḥ |
karṇaṃ parājitaṃ matvā bhīmasenena saṃyuge

समन्ताच्छङ्खनिनदं पाण्डुसेनाऽकरोत्तदा ।
शत्रुसेनाध्वनिं श्रुत्वा तावका ह्यनदन्भृशम्

samantācchaṅkhaninadaṃ pāṇḍusenā'karottadā |
śatrusenādhvaniṃ śrutvā tāvakā hyanadanbhṛśam

स शङ्खबाणनिनदैर्हर्षाद्राजा स्ववाहिनीम् ।
चक्रे युधिष्ठिरः सङ्ख्ये हर्षनादैश्च सङ्कुलाम् ॥
गाण्डीवं व्याक्षिपत्पार्थः कृष्णोऽप्यब्जमवादयत्

sa śaṅkhabāṇaninadairharṣādrājā svavāhinīm |
cakre yudhiṣṭhiraḥ saṅkhye harṣanādaiśca saṅkulām ||
gāṇḍīvaṃ vyākṣipatpārthaḥ kṛṣṇo'pyabjamavādayat

तमन्तर्धाय निनदं भीमस्य नदतो ध्वनिः ।
अश्रूयत तदा राजन्सर्वसैन्येषु दारुणः

tamantardhāya ninadaṃ bhīmasya nadato dhvaniḥ |
aśrūyata tadā rājansarvasainyeṣu dāruṇaḥ

ततो व्यायच्छतामस्त्रैः पृथक्पृथगजिह्मगैः ।
मृदुपूर्वं तु राधेयो दृढपूर्वं तु पाण्डवः

tato vyāyacchatāmastraiḥ pṛthakpṛthagajihmagaiḥ |
mṛdupūrvaṃ tu rādheyo dṛḍhapūrvaṃ tu pāṇḍavaḥ

भीमोऽपि च महाराज वैकर्तनमुपाद्रवत् ।
आसुरे तु महासैन्ये तारकं पावकिर्यथा

bhīmo'pi ca mahārāja vaikartanamupādravat |
āsure tu mahāsainye tārakaṃ pāvakiryathā

तयोरेवं महद्युद्धमभवद्भीमकर्णयोः ।
तं भीमसेनो महता शरवर्षेण वारयन्

tayorevaṃ mahadyuddhamabhavadbhīmakarṇayoḥ |
taṃ bhīmaseno mahatā śaravarṣeṇa vārayan

विव्याध सारथिं चास्य हयांश्च चतुरः शरैः ।
ध्वजं चास्य पताकां च भल्लैः सन्नतपर्वभिः ।
रथं च चक्ररक्षौ च भीमश्चिच्छेद मारिष

vivyādha sārathiṃ cāsya hayāṃśca caturaḥ śaraiḥ |
dhvajaṃ cāsya patākāṃ ca bhallaiḥ sannataparvabhiḥ |
rathaṃ ca cakrarakṣau ca bhīmaściccheda māriṣa

कर्णोऽपि रथिनां श्रेष्ठो भीमसेनेन कम्पितः ।
खङ्गचर्मधरो राजन्भीममभ्यद्रवद्बली

karṇo'pi rathināṃ śreṣṭho bhīmasenena kampitaḥ |
khaṅgacarmadharo rājanbhīmamabhyadravadbalī

भीमश्चिच्छेद खङ्गं च चर्मणा सह मारिष

bhīmaściccheda khaṅgaṃ ca carmaṇā saha māriṣa

दृष्ट्वा कर्णं च पार्थेन बाधितं बहुभिः शरैः ।
दुर्योधनो महाराज दुश्शलं प्रत्यभाषत ।
कर्णं कृच्छ्रगतं पश्य शीघ्रं यानं प्रयच्छह

dṛṣṭvā karṇaṃ ca pārthena bādhitaṃ bahubhiḥ śaraiḥ |
duryodhano mahārāja duśśalaṃ pratyabhāṣata |
karṇaṃ kṛcchragataṃ paśya śīghraṃ yānaṃ prayacchaha

एवमुक्तस्ततो राज्ञा दुश्शलः समुपाद्रवत् ।
दुश्शलस्य रथं कर्णश्चारुरोह महारथः

evamuktastato rājñā duśśalaḥ samupādravat |
duśśalasya rathaṃ karṇaścāruroha mahārathaḥ

तौ पार्थः सहसा गत्वा विव्याध दशभिः शरैः ।
पुनश्च कर्णं विद्ध्वाऽपि दुश्शलस्य शिरोऽहरत्

tau pārthaḥ sahasā gatvā vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ |
punaśca karṇaṃ viddhvā'pi duśśalasya śiro'harat

दुश्शलं निहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन मारिष ।
तस्यैव धनुरादाय कर्णो विव्याध पाण्डवम्

duśśalaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena māriṣa |
tasyaiva dhanurādāya karṇo vivyādha pāṇḍavam

अन्योन्यं समरे वीरौ युयुधाते महाबलौ ।
शत्रुघ्नौ शत्रुमध्ये तु बलवज्रभृताविव

anyonyaṃ samare vīrau yuyudhāte mahābalau |
śatrughnau śatrumadhye tu balavajrabhṛtāviva

भीमो विद्धा हयांश्चैव सारथिं च पुनः पुनः ।
कर्णमभ्यद्रवत्पार्थः प्रहसंश्च महाबलः

bhīmo viddhā hayāṃścaiva sārathiṃ ca punaḥ punaḥ |
karṇamabhyadravatpārthaḥ prahasaṃśca mahābalaḥ

ततो व्यायच्छमानस्य भीमसेनस्य संयुगे ।
तत्सैन्यं कलिलीभूतं न प्राज्ञायत किञ्चन

tato vyāyacchamānasya bhīmasenasya saṃyuge |
tatsainyaṃ kalilībhūtaṃ na prājñāyata kiñcana