अध्याय 130: द्रोण की दुर्योधन को सीख, जयद्रथ की रक्षा

तस्मिन्विलुलिते सैन्ये सैन्धवायार्जुने गते ।
सात्वते भीमसेने च पुत्रस्ते द्रोणमभ्ययात् ।
त्वरन्नेकरथेनैव बहु कृत्यं विचिन्तयन्

tasminvilulite sainye saindhavāyārjune gate |
sātvate bhīmasene ca putraste droṇamabhyayāt |
tvarannekarathenaiva bahu kṛtyaṃ vicintayan

स रथस्तव पुत्रस्य त्वरया परया युतः ।
तूर्णमभ्यद्रवद्द्रोणं मनोमारुतवेगवान्

sa rathastava putrasya tvarayā parayā yutaḥ |
tūrṇamabhyadravaddroṇaṃ manomārutavegavān

इह दृष्ट इतो नष्टः सरथः प्राद्रवन्नृपः ।
मुहूर्तादिव पुत्रस्ते द्रोणमासाद्य मारिष ।
ससम्भ्रमामिदं वाक्यमब्रवीत्कुरनन्दनः

iha dṛṣṭa ito naṣṭaḥ sarathaḥ prādravannṛpaḥ |
muhūrtādiva putraste droṇamāsādya māriṣa |
sasambhramāmidaṃ vākyamabravītkuranandanaḥ

अर्जुनो भीमसेनश्च सात्यकिश्चापराजितः ।
विजित्य सर्वसैन्यानि सुमहान्ति महारथाः

arjuno bhīmasenaśca sātyakiścāparājitaḥ |
vijitya sarvasainyāni sumahānti mahārathāḥ

सम्प्राप्ताः सिन्धुराजस्य समीपमनिवारिताः ।
व्यायच्छन्ति च तत्रापि सर्व एवापराजिताः

samprāptāḥ sindhurājasya samīpamanivāritāḥ |
vyāyacchanti ca tatrāpi sarva evāparājitāḥ

यदि तावद्रणे पार्थो व्यतिक्रान्तो महारथः ।
कथं सात्यकिभीमाभ्यां व्यतिक्रान्तोऽसि मानद

yadi tāvadraṇe pārtho vyatikrānto mahārathaḥ |
kathaṃ sātyakibhīmābhyāṃ vyatikrānto'si mānada

आश्चर्यभूतो लोकेऽस्मिन्समुद्रस्येव शोषणम् ।
निर्जयस्तव विप्राग्र्य सात्वतेनार्जुनेन च ।
तथैव भीमसेनेन लोकः संवदते भृशम्

āścaryabhūto loke'sminsamudrasyeva śoṣaṇam |
nirjayastava viprāgrya sātvatenārjunena ca |
tathaiva bhīmasenena lokaḥ saṃvadate bhṛśam

कथं द्रोणो जितः सङ्ख्ये धनुर्वेदस्य पारगः ।
इत्येवं ब्रुवते योधा अश्रद्धेयमिदं तव

kathaṃ droṇo jitaḥ saṅkhye dhanurvedasya pāragaḥ |
ityevaṃ bruvate yodhā aśraddheyamidaṃ tava

नाश एव तु मे नूनं मन्दभाग्यस्य संयुगे ।
यत्र त्वां पुरुषव्याघ्रं व्यतिक्रान्तास्त्रयो रथाः

nāśa eva tu me nūnaṃ mandabhāgyasya saṃyuge |
yatra tvāṃ puruṣavyāghraṃ vyatikrāntāstrayo rathāḥ

एवं गते तु कृत्येऽस्मिन्ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ।
यद्गतं गतमेवेदं शेषं चिन्तय मानद

evaṃ gate tu kṛtye'sminbrūhi yatte vivakṣitam |
yadgataṃ gatamevedaṃ śeṣaṃ cintaya mānada

यत्कृत्यं सिन्धुराजस्य प्राप्तकालमनन्तरम् ।
तत्संविधीयतां क्षिप्रं साधु सञ्चिन्त्य नो द्विज

yatkṛtyaṃ sindhurājasya prāptakālamanantaram |
tatsaṃvidhīyatāṃ kṣipraṃ sādhu sañcintya no dvija

चिन्त्यं बहुविधं तात यत्कृत्यं तच्छृणुष्व मे ।
त्रयो हि समतिक्रान्ताः पाण्डवानां महारथाः

cintyaṃ bahuvidhaṃ tāta yatkṛtyaṃ tacchṛṇuṣva me |
trayo hi samatikrāntāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

यावत्तेषां भयं पश्चात्तावदेषां पुरःसरम् ।
तद्गरीयस्तरं मन्ये यत्र कृष्णधनञ्जयौ

yāvatteṣāṃ bhayaṃ paścāttāvadeṣāṃ puraḥsaram |
tadgarīyastaraṃ manye yatra kṛṣṇadhanañjayau

सा पुरस्ताच्च पश्चाच्च गृहीता भारती चमूः ।
तत्र कृत्यमहं मन्ये सैन्धवस्याभिरक्षणम्

sā purastācca paścācca gṛhītā bhāratī camūḥ |
tatra kṛtyamahaṃ manye saindhavasyābhirakṣaṇam

स नो रक्ष्यतमस्तात क्रुद्धाद्भीतो धनञ्जयात् ।
गतौ च सैन्धवं भीमौ युयुधानवृकोदरौ

sa no rakṣyatamastāta kruddhādbhīto dhanañjayāt |
gatau ca saindhavaṃ bhīmau yuyudhānavṛkodarau

सम्प्राप्तं तदिदं द्यूतं यत्तच्छकुनिबुद्धिजम् ।
न सभायां जयो वृत्तो नापि तत्र पराजयः ।
इह नो ग्लहमानानामद्य तावज्जयाजयौ

samprāptaṃ tadidaṃ dyūtaṃ yattacchakunibuddhijam |
na sabhāyāṃ jayo vṛtto nāpi tatra parājayaḥ |
iha no glahamānānāmadya tāvajjayājayau

यान्स्म तान्ग्लहते घोराञ्छकुनिः कुरुसंसदि ।
अक्षान्स मन्यमानः प्राक्शरास्ते हि दुरासदाः

yānsma tānglahate ghorāñchakuniḥ kurusaṃsadi |
akṣānsa manyamānaḥ prākśarāste hi durāsadāḥ

यत्र ते बहवस्तात कौरवेया व्यवस्थिताः ।
सेनां दुरोदरं विद्धि शरानक्षान्विशाम्पते ।
ग्लहं च सैन्धवं राजंस्तत्र द्यूतस्य निश्चयः

yatra te bahavastāta kauraveyā vyavasthitāḥ |
senāṃ durodaraṃ viddhi śarānakṣānviśāmpate |
glahaṃ ca saindhavaṃ rājaṃstatra dyūtasya niścayaḥ

सैन्धवे तु महद्द्यूंत समासक्तं परैः सह ।
अत्र ते ध्रुवमायत्तो जयो वाऽजय एव वा

saindhave tu mahaddyūṃta samāsaktaṃ paraiḥ saha |
atra te dhruvamāyatto jayo vā'jaya eva vā

अत्र सर्वे महाराज त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ।
सैन्धवस्य रणे रक्षां विधिवत्कर्तुमर्हथ ।
तत्र नो ग्लहमानानां ध्रुवौ जयपराजयौ

atra sarve mahārāja tyaktvā jīvitamātmanaḥ |
saindhavasya raṇe rakṣāṃ vidhivatkartumarhatha |
tatra no glahamānānāṃ dhruvau jayaparājayau

यत्र ते परमेष्वासा यत्ता रक्षन्ति सैन्धवम् ।
तत्र गच्छ स्वयं शीघ्रं तांश्च रक्षस्व रक्षिणः

yatra te parameṣvāsā yattā rakṣanti saindhavam |
tatra gaccha svayaṃ śīghraṃ tāṃśca rakṣasva rakṣiṇaḥ

इहैव त्वहमासिष्ये प्रेषयिष्यामि चापरान् ।
निरोत्स्यामि च पाञ्चालान्सहितान्पाण्डुसृञ्जयैः

ihaiva tvahamāsiṣye preṣayiṣyāmi cāparān |
nirotsyāmi ca pāñcālānsahitānpāṇḍusṛñjayaiḥ

ततो दुर्योधनोऽगच्छत्तूर्णमाचार्यशासनात् ।
उद्यम्यात्मानमुग्राय कर्मणे स पदानुगः

tato duryodhano'gacchattūrṇamācāryaśāsanāt |
udyamyātmānamugrāya karmaṇe sa padānugaḥ

चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ ।
बाह्येन सेनामभ्येत्य जग्मतुः सव्यसाचिनम्

cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau |
bāhyena senāmabhyetya jagmatuḥ savyasācinam

यौ तु पूर्वं महाराज वारितौ कृतवर्मणा ।
प्रविष्टे त्वर्जुने राजंस्तव सैन्यं युयुत्सया

yau tu pūrvaṃ mahārāja vāritau kṛtavarmaṇā |
praviṣṭe tvarjune rājaṃstava sainyaṃ yuyutsayā

पार्श्वे भित्त्वा चमूं वीरौ प्रविष्टौ तव वाहिनीम् ।
पार्श्वेन सैन्यमायान्तौ कुरुराजो ददर्श ह

pārśve bhittvā camūṃ vīrau praviṣṭau tava vāhinīm |
pārśvena sainyamāyāntau kururājo dadarśa ha

ताभ्यां दुर्योधनः सार्धमकरोत्सङ्ख्यमुत्तमम् ।
त्वरितस्त्वरमाणाभ्यां भ्रातृभ्यां भारतो बली

tābhyāṃ duryodhanaḥ sārdhamakarotsaṅkhyamuttamam |
tvaritastvaramāṇābhyāṃ bhrātṛbhyāṃ bhārato balī

तावेनमभ्यद्रवतामुभावुद्यतकार्मुकौ ।
महारथसमाख्यातौ क्षत्रियप्रवरौ युधि

tāvenamabhyadravatāmubhāvudyatakārmukau |
mahārathasamākhyātau kṣatriyapravarau yudhi

तमविध्यद्युधामन्युस्त्रिंशता कङ्कपत्रिभिः ।
विंशत्या सारथिं चास्य चतुर्भिश्चतुरो हयान्

tamavidhyadyudhāmanyustriṃśatā kaṅkapatribhiḥ |
viṃśatyā sārathiṃ cāsya caturbhiścaturo hayān

दुर्योधनो युधामन्योर्ध्वजमेकेषुणाऽच्छिनत् ।
एकेन कार्मुकं चास्य चकर्त तनयस्तव

duryodhano yudhāmanyordhvajamekeṣuṇā'cchinat |
ekena kārmukaṃ cāsya cakarta tanayastava

सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपाहरत् ।
ततोऽविध्यच्छरैस्तीक्ष्णैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान्

sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍādapāharat |
tato'vidhyaccharaistīkṣṇaiścaturbhiścaturo hayān

युधामन्युश्च सङ्क्रुद्धः सरांस्त्रिंशतमाहवे ।
व्यसृजत्तव पुत्रस्य त्वरमाणः स्तनान्तरे

yudhāmanyuśca saṅkruddhaḥ sarāṃstriṃśatamāhave |
vyasṛjattava putrasya tvaramāṇaḥ stanāntare

तथोत्तमौजाः सङ्क्रुद्धः शरैर्हेमविभूषितैः ।
अविध्यत्सारथिं चास्य प्राहिणोद्यमसादनम्

tathottamaujāḥ saṅkruddhaḥ śarairhemavibhūṣitaiḥ |
avidhyatsārathiṃ cāsya prāhiṇodyamasādanam

दुर्योधनोऽपि राजेन्द्र पाञ्चाल्यस्यौत्तमौजसः ।
जघान चतुरोऽस्याश्चानुभौ तौ पार्ष्णिसारथी

duryodhano'pi rājendra pāñcālyasyauttamaujasaḥ |
jaghāna caturo'syāścānubhau tau pārṣṇisārathī

उत्तमौजा हताश्वस्तु हतसूतश्च संयुगे ।
आरुरोह रथं भ्रातुर्युधामन्योरभित्वरन्

uttamaujā hatāśvastu hatasūtaśca saṃyuge |
āruroha rathaṃ bhrāturyudhāmanyorabhitvaran

स रथं प्राप्य तं भ्रातुर्दुर्योधनहयाञ्शरैः ।
बहुभिस्ताडयामास ते हताः प्रापतन्भुवि

sa rathaṃ prāpya taṃ bhrāturduryodhanahayāñśaraiḥ |
bahubhistāḍayāmāsa te hatāḥ prāpatanbhuvi

हयेषु पतितेष्वस्य चिच्छेद परमेषुणा ।
युधामन्युर्धनुः शीघ्रं शरावापं च संयुगे ।
अविध्यत्सारथिं चास्य प्राहिणोद्यमसादनम्

hayeṣu patiteṣvasya ciccheda parameṣuṇā |
yudhāmanyurdhanuḥ śīghraṃ śarāvāpaṃ ca saṃyuge |
avidhyatsārathiṃ cāsya prāhiṇodyamasādanam

हताश्वसूतात्सरथादवतीर्य नराधिपः ।
गदामादाय ते पुत्रः पाञ्चल्यावभ्यधावत

hatāśvasūtātsarathādavatīrya narādhipaḥ |
gadāmādāya te putraḥ pāñcalyāvabhyadhāvata

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य क्रुद्धं कुरुपतिं तदा ।
अवप्लुतौ रथोपस्थाद्युधामन्यूत्तमौजसौ

tamāpatantaṃ samprekṣya kruddhaṃ kurupatiṃ tadā |
avaplutau rathopasthādyudhāmanyūttamaujasau

ततः स हेमचित्रं तं गदया स्यन्दनं गती ।
सङ्क्रुद्धः पोथयामास साश्वसूतध्वजं नृप

tataḥ sa hemacitraṃ taṃ gadayā syandanaṃ gatī |
saṅkruddhaḥ pothayāmāsa sāśvasūtadhvajaṃ nṛpa

एतदीदृशकं पुत्रस्तवाकार्षीज्जनाधिप ।
गदया गदिनां श्रेष्ठः सर्वलोकमहारथः

etadīdṛśakaṃ putrastavākārṣījjanādhipa |
gadayā gadināṃ śreṣṭhaḥ sarvalokamahārathaḥ

भङ्क्त्वा रथं स पुत्रस्ते हताश्वो हतसारथिः ।
मद्रराजरथं तूर्णमारुरोह परन्तपः

bhaṅktvā rathaṃ sa putraste hatāśvo hatasārathiḥ |
madrarājarathaṃ tūrṇamāruroha parantapaḥ

पाञ्चालानां ततो मुख्यौ राजपुत्रौ महारथौ ।
रथावन्यौ समारुह्य बीभत्सुमभिजग्मुतः

pāñcālānāṃ tato mukhyau rājaputrau mahārathau |
rathāvanyau samāruhya bībhatsumabhijagmutaḥ