अध्याय 128: भीम अर्जुन तक पहुँचकर सिंहनाद करते हैं

समुत्तीर्णं रथानीकं पाण्डवं विहसन्रणे ।
विवारयिषुराचार्यः शरवर्षैरवाकिरत्

samuttīrṇaṃ rathānīkaṃ pāṇḍavaṃ vihasanraṇe |
vivārayiṣurācāryaḥ śaravarṣairavākirat

पिबन्निव शरौघांस्तान्द्रोणचापपरिच्युतान् ।
सोऽभ्यद्रवत सोदर्यान्मोहयन्बलमायया

pibanniva śaraughāṃstāndroṇacāpaparicyutān |
so'bhyadravata sodaryānmohayanbalamāyayā

तं मृधे वेगमास्थाय परं परमधन्विनः ।
चोदितास्तव पुत्रैश्च सर्वतः पर्यवारयन्

taṃ mṛdhe vegamāsthāya paraṃ paramadhanvinaḥ |
coditāstava putraiśca sarvataḥ paryavārayan

स तैस्तु संवृतो भीमः क्रोधेन प्रदहन्निव ।
उद्यच्छन्स गदां तेभ्यः सुघोरां सिंहवन्नदन् ।
अवासृजच्च वेगेन शत्रुपक्षविनाशिनीम्

sa taistu saṃvṛto bhīmaḥ krodhena pradahanniva |
udyacchansa gadāṃ tebhyaḥ sughorāṃ siṃhavannadan |
avāsṛjacca vegena śatrupakṣavināśinīm

इन्द्राशनिरिवेन्द्रेण प्रविद्धा संहतात्मना ।
प्रामथ्नात्सा महाराज सैनिकांस्तव संयुगे

indrāśanirivendreṇa praviddhā saṃhatātmanā |
prāmathnātsā mahārāja sainikāṃstava saṃyuge

घोषेण महता राजन्पूरयन्तीव मेदिनीम् ।
ज्वलन्ती तेजसा भीमा त्रासयामास ते सुतान्

ghoṣeṇa mahatā rājanpūrayantīva medinīm |
jvalantī tejasā bhīmā trāsayāmāsa te sutān

तां पतन्तीं महावेगां दृष्ट्वा तेजोभिसंवृताम् ।
प्राद्रवंस्तावकाः सर्वे नदन्तो बैरवान्रवान्

tāṃ patantīṃ mahāvegāṃ dṛṣṭvā tejobhisaṃvṛtām |
prādravaṃstāvakāḥ sarve nadanto bairavānravān

सिंहनादमसह्यं हि श्रुत्वा भीमस्य संयुगे ।
प्रापतन्मुनुजास्त्रस्ता रथेभ्यो रथिनस्तदा

siṃhanādamasahyaṃ hi śrutvā bhīmasya saṃyuge |
prāpatanmunujāstrastā rathebhyo rathinastadā

ते हन्यमाना भीमेन गदाहस्तेन तावकाः ।
प्राद्रवन्त रणे भीता व्याघ्रघ्राता मृगा इव

te hanyamānā bhīmena gadāhastena tāvakāḥ |
prādravanta raṇe bhītā vyāghraghrātā mṛgā iva

स तान्विद्राव्य कौन्तेयः सङ्ख्येऽमित्रान्दुरासदान् ।
सुपर्ण इव वेगेन पक्षिराडत्यगाच्चमूम्

sa tānvidrāvya kaunteyaḥ saṅkhye'mitrāndurāsadān |
suparṇa iva vegena pakṣirāḍatyagāccamūm

तथा तु विप्रकुर्वाणं रथयूथपयूथपम् ।
भारद्वाजो महाराज भीमसेनं समभ्ययात्

tathā tu viprakurvāṇaṃ rathayūthapayūthapam |
bhāradvājo mahārāja bhīmasenaṃ samabhyayāt

भीमं तु समरे द्रोणो वारयित्वा शरोर्मिभिः ।
अकरोत्सहसा नादं षाण्डूनां भयमादधत्

bhīmaṃ tu samare droṇo vārayitvā śarormibhiḥ |
akarotsahasā nādaṃ ṣāṇḍūnāṃ bhayamādadhat

तद्युद्धमासीत्सुमहद्धोरं देवासुरोपमम् ।
द्रोणस्य च महाराज भीमस्य च महात्मनः

tadyuddhamāsītsumahaddhoraṃ devāsuropamam |
droṇasya ca mahārāja bhīmasya ca mahātmanaḥ

यदा तु विशिखैस्तीक्ष्णैर्द्रोणचापविनिःसृतैः ।
वध्यन्ते समरे वीराः शतशोऽथ सहस्रशः

yadā tu viśikhaistīkṣṇairdroṇacāpaviniḥsṛtaiḥ |
vadhyante samare vīrāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

ततो रथादवप्लुत्य वेगमास्थाय पाण्डवः ।
निमील्य नयने राजन्पदातिर्द्रोणमभ्ययात्

tato rathādavaplutya vegamāsthāya pāṇḍavaḥ |
nimīlya nayane rājanpadātirdroṇamabhyayāt

अंसे शिरो भीमसेनः करौ कृत्वोरसि स्थिरौ ।
वेगमास्थाय बलवान्मनोनिलगरुत्मताम्

aṃse śiro bhīmasenaḥ karau kṛtvorasi sthirau |
vegamāsthāya balavānmanonilagarutmatām

यथा हि गोवृषो वर्षं प्रतिगृह्णाति लीलया ।
तथा भीमो नरव्याघ्रः शरवर्षं समग्रहीत्

yathā hi govṛṣo varṣaṃ pratigṛhṇāti līlayā |
tathā bhīmo naravyāghraḥ śaravarṣaṃ samagrahīt

स वध्यमानः समरे रथं द्रोणस्य मारिष ।
ईषायां पाणिना गृह्य प्रचिक्षेप महाबलः

sa vadhyamānaḥ samare rathaṃ droṇasya māriṣa |
īṣāyāṃ pāṇinā gṛhya pracikṣepa mahābalaḥ

द्रोणस्तु सत्वरो राजन्क्षिप्तो भीमेन संयुगे ।
ददृशे तावकैर्योधैर्विस्मयोत्फुल्ललोचनैः ।
परिहृत्य रथं द्रोणश्चूर्णितं तं महीतले

droṇastu satvaro rājankṣipto bhīmena saṃyuge |
dadṛśe tāvakairyodhairvismayotphullalocanaiḥ |
parihṛtya rathaṃ droṇaścūrṇitaṃ taṃ mahītale

रथमन्यं समारुह्य व्यूहद्वारं ययौ पुनः ।
तमायान्तं तथा दृष्ट्वा भग्नोत्साहं गुरुं तदा

rathamanyaṃ samāruhya vyūhadvāraṃ yayau punaḥ |
tamāyāntaṃ tathā dṛṣṭvā bhagnotsāhaṃ guruṃ tadā

गत्वा वेगात्पुनर्भीमो धुरं गृह्य रथस्य तु ।
तमप्यतिरथं भीमश्चिक्षेप भृशरोषितः

gatvā vegātpunarbhīmo dhuraṃ gṛhya rathasya tu |
tamapyatirathaṃ bhīmaścikṣepa bhṛśaroṣitaḥ

एवमष्टौ रथाः क्षिप्ता भीमसेनेन लीलया

evamaṣṭau rathāḥ kṣiptā bhīmasenena līlayā

व्यदृश्यत निमेषेण पुनः स्वरथमास्थितः ।
दृश्यते तावकैर्योधैर्विस्मयोत्फुल्ललोचनैः

vyadṛśyata nimeṣeṇa punaḥ svarathamāsthitaḥ |
dṛśyate tāvakairyodhairvismayotphullalocanaiḥ

तस्मिन्क्षणे तस्य यन्ता तूर्णमश्वानचोदयत् ।
भीमसेनस्य कौरव्य तदद्भुतमिवाभवत्

tasminkṣaṇe tasya yantā tūrṇamaśvānacodayat |
bhīmasenasya kauravya tadadbhutamivābhavat

ततः स्वरथमास्थाय भीमसेनो महाबलः ।
अभ्यद्रवत वेगेन तव पुत्रस्य वाहिनीम्

tataḥ svarathamāsthāya bhīmaseno mahābalaḥ |
abhyadravata vegena tava putrasya vāhinīm

स मृद्गन्क्षत्रियानाजौ वातो वृक्षानिवोद्धतः ।
अगच्छद्दारयन्सेनां सिन्धुवेगो नगानिव

sa mṛdgankṣatriyānājau vāto vṛkṣānivoddhataḥ |
agacchaddārayansenāṃ sindhuvego nagāniva

भोजानीकं समासाद्य हार्दिक्येनाभिरक्षितम् ।
प्रमथ्य तरसा वीरस्तदप्यतिबलोऽभ्ययात्

bhojānīkaṃ samāsādya hārdikyenābhirakṣitam |
pramathya tarasā vīrastadapyatibalo'bhyayāt

सन्त्रासयन्ननीकानि तलशब्देन पाण्डवः ।
अजयत्सर्वसैन्यानि शार्दूल इव गोवृषान्

santrāsayannanīkāni talaśabdena pāṇḍavaḥ |
ajayatsarvasainyāni śārdūla iva govṛṣān

भोजानीकमतिक्रम्य दरदानां च वाहिनीम् ।
तथा म्लेच्छगणानन्यान्बहून्युद्धविशारदान्

bhojānīkamatikramya daradānāṃ ca vāhinīm |
tathā mlecchagaṇānanyānbahūnyuddhaviśāradān

सात्यकिं चैव सम्प्रेक्ष्य युध्यमानं महारथम् ।
रथेन यत्तः कौन्तेयो वेगेन प्रययौ तदा

sātyakiṃ caiva samprekṣya yudhyamānaṃ mahāratham |
rathena yattaḥ kaunteyo vegena prayayau tadā

भीमसेनो महाराज द्रष्टुकामो धनञ्जयम् ।
अतीत्य समरे योधांस्तावकान्पाण्डुनन्दनः

bhīmaseno mahārāja draṣṭukāmo dhanañjayam |
atītya samare yodhāṃstāvakānpāṇḍunandanaḥ

सोऽपश्यदर्जुनं तत्र युध्यमानं महारथम् ।
सैन्धवस्य वधार्थं हि पराक्रान्तं पराक्रमी

so'paśyadarjunaṃ tatra yudhyamānaṃ mahāratham |
saindhavasya vadhārthaṃ hi parākrāntaṃ parākramī

तं दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रश्चुक्रोश महतो रवान् ।
प्रावृट्‌काले महाराज नर्दन्निव बलाहकः

taṃ dṛṣṭvā puruṣavyāghraścukrośa mahato ravān |
prāvṛṭ‌kāle mahārāja nardanniva balāhakaḥ

तं तस्य निनदं घोरं पार्थः शुश्राव नर्दतः ।
वासुदेवश्च कौरव्य भीमसेनस्य संयुगे

taṃ tasya ninadaṃ ghoraṃ pārthaḥ śuśrāva nardataḥ |
vāsudevaśca kauravya bhīmasenasya saṃyuge

तौ श्रुत्वा युगपद्वीरौ निनदं तस्य शुष्मिणः ।
पुनः पुनः प्राणदतां दिदृक्षन्तौ वृकोदरम्

tau śrutvā yugapadvīrau ninadaṃ tasya śuṣmiṇaḥ |
punaḥ punaḥ prāṇadatāṃ didṛkṣantau vṛkodaram

ततः पार्थो महानादं मुञ्चन्वै माधवश्च ह ।
अभ्ययातां महाराज नर्दन्तौ गोवृषाविव

tataḥ pārtho mahānādaṃ muñcanvai mādhavaśca ha |
abhyayātāṃ mahārāja nardantau govṛṣāviva

भीमसेनरवं श्रुत्वा फल्गुनस्य च धन्विनः ।
अप्रीयत महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

bhīmasenaravaṃ śrutvā phalgunasya ca dhanvinaḥ |
aprīyata mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

विशोकश्चाभवद्राजा श्रुत्वा तं निनदं तयोः ।
धनञ्जयस्य समरे जयमाशास्तवान्विभिः

viśokaścābhavadrājā śrutvā taṃ ninadaṃ tayoḥ |
dhanañjayasya samare jayamāśāstavānvibhiḥ

तथा तु नर्दमाने वै भीमसेने मदोत्कटे ।
स्मितं कृत्वा महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

tathā tu nardamāne vai bhīmasene madotkaṭe |
smitaṃ kṛtvā mahābāhurdharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

हृद्गतं मनसा प्राह ध्यात्वा धर्मभृतां वरः ।
दत्ता भीम त्वया संवित्कृतं गुरुवचस्तथा

hṛdgataṃ manasā prāha dhyātvā dharmabhṛtāṃ varaḥ |
dattā bhīma tvayā saṃvitkṛtaṃ guruvacastathā

न हि तेषां जयो युद्धे येषां द्वेष्टाऽसि पाण्डव ।
दिष्ट्या जीवति सङ्ग्रमे सव्यसाची धनञ्जयः

na hi teṣāṃ jayo yuddhe yeṣāṃ dveṣṭā'si pāṇḍava |
diṣṭyā jīvati saṅgrame savyasācī dhanañjayaḥ

दिष्ट्या च कुशली वीरः सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
दिष्ट्या शृणोमि गर्जन्तौ वासुदेवधनञ्जयौ

diṣṭyā ca kuśalī vīraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ |
diṣṭyā śṛṇomi garjantau vāsudevadhanañjayau

येन शक्रं रणे जित्वा तर्पितो हव्यवाहनः ।
स हन्ता द्विषतां सङ्ख्ये दिष्ट्या जीवति फल्गुनः

yena śakraṃ raṇe jitvā tarpito havyavāhanaḥ |
sa hantā dviṣatāṃ saṅkhye diṣṭyā jīvati phalgunaḥ

यस्य बाहुबलं सर्वे वयमाश्रित्य जीविताः ।
स हन्ता रि पुसैन्यानां दिष्ट्या जीवति फल्गुनः

yasya bāhubalaṃ sarve vayamāśritya jīvitāḥ |
sa hantā ri pusainyānāṃ diṣṭyā jīvati phalgunaḥ

निवातकवचा येन देवैरपि सुदुर्जयाः ।
निर्जिता धनुषैकेन दिष्ट्या पार्थः स जीवति

nivātakavacā yena devairapi sudurjayāḥ |
nirjitā dhanuṣaikena diṣṭyā pārthaḥ sa jīvati

कौरवान्सहितान्सर्वान्गोग्रहार्थे समागतान् ।
योऽजयन्मत्स्यनगरे दिष्ट्या पार्थः स जीवति

kauravānsahitānsarvāngograhārthe samāgatān |
yo'jayanmatsyanagare diṣṭyā pārthaḥ sa jīvati

कालकेयसहस्राणि चतुर्दश महारणे ।
योऽवधीद्भुजवीर्येण दिष्ट्या पार्थः स जीवति

kālakeyasahasrāṇi caturdaśa mahāraṇe |
yo'vadhīdbhujavīryeṇa diṣṭyā pārthaḥ sa jīvati

गन्धर्वराजं बलिनं दुर्योधनकृते च वै ।
जितवान्योऽस्त्रवीर्येण दिष्ट्या पार्थः स जीवति

gandharvarājaṃ balinaṃ duryodhanakṛte ca vai |
jitavānyo'stravīryeṇa diṣṭyā pārthaḥ sa jīvati

किरीटमाली बलवाञ्छेताश्वः कृष्णसारथिः ।
मम प्रियश्च सततं दिष्ट्या पार्थः स जीवति

kirīṭamālī balavāñchetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
mama priyaśca satataṃ diṣṭyā pārthaḥ sa jīvati

पुत्रशोकाभिसन्तप्तश्चिकीर्षन्कर्म दुष्करम् ।
जयद्रथवधान्वेषी प्रतिज्ञां कृतवान्हि यः ।
कच्चित्स सैन्धवं सङ्ख्ये हनिष्यति धनञ्जयः

putraśokābhisantaptaścikīrṣankarma duṣkaram |
jayadrathavadhānveṣī pratijñāṃ kṛtavānhi yaḥ |
kaccitsa saindhavaṃ saṅkhye haniṣyati dhanañjayaḥ

कच्चित्तीर्णप्रतिज्ञं हि वासुदेवेन रक्षितम् ।
अनस्तमित आदित्ये समेष्याम्यहमर्जुनम्

kaccittīrṇapratijñaṃ hi vāsudevena rakṣitam |
anastamita āditye sameṣyāmyahamarjunam

कच्चित्सैन्धवको राजा दुर्योधनहिते रतः ।
नन्दयिष्यत्यमित्रान्हि फल्गुनेन निपातितः

kaccitsaindhavako rājā duryodhanahite rataḥ |
nandayiṣyatyamitrānhi phalgunena nipātitaḥ

कच्चिद्दुर्योधनो राजा फल्गुनेन निपातितम् ।
दृष्ट्वा सैन्धवकं सङ्ख्ये शममस्मासु धास्यति

kaccidduryodhano rājā phalgunena nipātitam |
dṛṣṭvā saindhavakaṃ saṅkhye śamamasmāsu dhāsyati

दृष्ट्वा विनिहतान्भ्रातॄन्भीमसेनेन संयुगे ।
कच्चिद्दुर्योधनो मन्दः शममस्मासु यास्यति

dṛṣṭvā vinihatānbhrātṝnbhīmasenena saṃyuge |
kaccidduryodhano mandaḥ śamamasmāsu yāsyati

दृष्ट्वा चान्यान्महायोधान्पातितान्धरणीतले ।
कच्चिद्दुर्योधनो मन्दः पश्चात्तापं गमिष्यति

dṛṣṭvā cānyānmahāyodhānpātitāndharaṇītale |
kaccidduryodhano mandaḥ paścāttāpaṃ gamiṣyati

शेषस्य रक्षणार्थं च सन्धास्यति सुयोधनः ॥
एवं बहुविधं तस्य राज्ञश्चिन्तयतस्तदा ।

śeṣasya rakṣaṇārthaṃ ca sandhāsyati suyodhanaḥ ||
evaṃ bahuvidhaṃ tasya rājñaścintayatastadā |

कृपयाऽभिपरीतस्य घोरं युद्धमवर्तत

kṛpayā'bhiparītasya ghoraṃ yuddhamavartata