अध्याय 127: भीम व्यूह तोड़कर द्रोण का रथ चूर करते हैं

ब्रह्मेशानेन्द्रवरुणानवहद्यः पुरा रथः ।
तमास्थाय गतौ कृष्णौ न तयोर्विद्यते भयम्

brahmeśānendravaruṇānavahadyaḥ purā rathaḥ |
tamāsthāya gatau kṛṣṇau na tayorvidyate bhayam

तवाज्ञां शिरसा बिभ्रदेष गच्छामि मा शुचः ।
समेत्य तान्नरव्याघ्रास्तव दास्यामि संविदम्

tavājñāṃ śirasā bibhradeṣa gacchāmi mā śucaḥ |
sametya tānnaravyāghrāstava dāsyāmi saṃvidam

एतावदुक्त्वा प्रययौ परिदाय युधिष्ठिरम् ।
धृष्टद्युम्नाय बलवान्सुहृद्भ्यश्च पुनःपुनः ।
धृष्टद्युम्नं चेदमाह भीमसेनो महाबलः

etāvaduktvā prayayau paridāya yudhiṣṭhiram |
dhṛṣṭadyumnāya balavānsuhṛdbhyaśca punaḥpunaḥ |
dhṛṣṭadyumnaṃ cedamāha bhīmaseno mahābalaḥ

विदितं ते महाबाहो यथा द्रोणो महारथः ।
ग्रहणे धर्मराजस्य सर्वोपायेन वर्तते

viditaṃ te mahābāho yathā droṇo mahārathaḥ |
grahaṇe dharmarājasya sarvopāyena vartate

न च मे गमने कृत्यं तादृक्पार्षत विद्यते ।
यादृशं रक्षणे राज्ञः कार्यमात्ययिकं हि नः

na ca me gamane kṛtyaṃ tādṛkpārṣata vidyate |
yādṛśaṃ rakṣaṇe rājñaḥ kāryamātyayikaṃ hi naḥ

एवमुक्तोऽस्मि पार्थेन प्रतिवक्तुं न चोत्सहे ।
प्रयास्ये तत्र यत्रासौ मुमूर्षुः सैन्धवः स्थितः

evamukto'smi pārthena prativaktuṃ na cotsahe |
prayāsye tatra yatrāsau mumūrṣuḥ saindhavaḥ sthitaḥ

धर्मराजस्य वचने स्थातव्यमविशङ्कया ।
यास्यामि पदवीं भ्रातुः सात्वतस्य च धीमतः

dharmarājasya vacane sthātavyamaviśaṅkayā |
yāsyāmi padavīṃ bhrātuḥ sātvatasya ca dhīmataḥ

सोऽद्य यत्तो रणे रार्थं परिरक्ष युधिष्ठिरम् ।
एतद्धि सर्वकार्याणां परमं कृत्समाहवे

so'dya yatto raṇe rārthaṃ parirakṣa yudhiṣṭhiram |
etaddhi sarvakāryāṇāṃ paramaṃ kṛtsamāhave

तमब्रवीन्महाराज धृष्टद्युम्नो वृकोदरम् ।
ईप्सितं ते करिष्यामि गच्छ पार्थाविचारयन्

tamabravīnmahārāja dhṛṣṭadyumno vṛkodaram |
īpsitaṃ te kariṣyāmi gaccha pārthāvicārayan

नाहत्वा समरे द्रोणो धृष्टद्युम्नं कथञ्चन ।
निग्रहं धर्मराजस्य प्रकरिष्यति संयुगे

nāhatvā samare droṇo dhṛṣṭadyumnaṃ kathañcana |
nigrahaṃ dharmarājasya prakariṣyati saṃyuge

ततो निक्षिप्य राजानं धृष्टद्युम्ने च पाण्डवम् ।
अभिवाद्य गुरुं ज्येष्ठं प्रययौ येन फल्गुनः

tato nikṣipya rājānaṃ dhṛṣṭadyumne ca pāṇḍavam |
abhivādya guruṃ jyeṣṭhaṃ prayayau yena phalgunaḥ

परिष्वक्तश्च कौन्तेयो धर्मराजेन मारुतिः ।
आघ्रातश्च तथा मूर्ध्नि श्रावितश्चाशिषः शुभाः

pariṣvaktaśca kaunteyo dharmarājena mārutiḥ |
āghrātaśca tathā mūrdhni śrāvitaścāśiṣaḥ śubhāḥ

[कृत्वा प्रदक्षिणान्विप्रानर्चितांस्तुष्टमानसान् ।
आलभ्य मङ्गलान्यष्टौ पीत्वा कैरातकं मधु

[kṛtvā pradakṣiṇānviprānarcitāṃstuṣṭamānasān |
ālabhya maṅgalānyaṣṭau pītvā kairātakaṃ madhu

द्विगुणद्रविणो वीरो मदरक्तान्तलोचनः ।
विप्रैः कृतस्वस्त्ययनो विजयोत्पादसूचितः

dviguṇadraviṇo vīro madaraktāntalocanaḥ |
vipraiḥ kṛtasvastyayano vijayotpādasūcitaḥ

पश्यन्नेवात्मनो बुद्धिं विजयानन्दकारिणीम् ।
अनुलोमानिलैश्चाशु प्रदर्शितजयोदयः

paśyannevātmano buddhiṃ vijayānandakāriṇīm |
anulomānilaiścāśu pradarśitajayodayaḥ

भीमसेनो महाबाहुः कवची शुभकुण्डली ।
सगदः सतलत्राणः सशरी रथिनां वरः ।
रथमारुह्य निर्युक्तं सर्वोपकरणान्वितम्

bhīmaseno mahābāhuḥ kavacī śubhakuṇḍalī |
sagadaḥ satalatrāṇaḥ saśarī rathināṃ varaḥ |
rathamāruhya niryuktaṃ sarvopakaraṇānvitam

तस्य कार्ष्णायसं वर्म हेमचित्रं महर्द्धिमत् ।
विबभौ सर्वतः श्लिष्टं सविद्युदिव तोयदः

tasya kārṣṇāyasaṃ varma hemacitraṃ maharddhimat |
vibabhau sarvataḥ śliṣṭaṃ savidyudiva toyadaḥ

पीतरक्तासितसितैर्वासौभिश्च सुवेष्टितः ।
कण्ठसूत्रेण विबभौ सेन्द्रायुध इवाम्बुदः

pītaraktāsitasitairvāsaubhiśca suveṣṭitaḥ |
kaṇṭhasūtreṇa vibabhau sendrāyudha ivāmbudaḥ

प्रयाते भीमसेने तु तव सैन्यं युयुत्सया ।
पाञ्चजन्यरवो घोरः पुनरासीद्विशाम्पते

prayāte bhīmasene tu tava sainyaṃ yuyutsayā |
pāñcajanyaravo ghoraḥ punarāsīdviśāmpate

तं श्रुत्वा निनदं घोरं त्रैलोक्यत्रासनं महत् ।
पुनर्भीमं महाबाहुं धर्मपुत्रोऽभ्यभाषत

taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ trailokyatrāsanaṃ mahat |
punarbhīmaṃ mahābāhuṃ dharmaputro'bhyabhāṣata

एष वृष्णिप्रवीरेण ध्मातः सलिलजो भृशम् ।
पृथिवीं चान्तरिक्षं च विनादयति शङ्खराट्

eṣa vṛṣṇipravīreṇa dhmātaḥ salilajo bhṛśam |
pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca vinādayati śaṅkharāṭ

नूनं व्यसनमापन्ने सुमहत्सव्यसाचिनि ।
कुरुभिर्युध्यते सार्धं सर्वैश्चक्रगदाधरः

nūnaṃ vyasanamāpanne sumahatsavyasācini |
kurubhiryudhyate sārdhaṃ sarvaiścakragadādharaḥ

नूनमार्या महत्कुन्ती पापं व्यसनमीदृशम् ।
द्रौपदी च सुभद्रा च पश्यन्ति सह बन्धुभिः ।
तद्भीम त्वरया युक्तो याहि यत्र धनञ्जयः

nūnamāryā mahatkuntī pāpaṃ vyasanamīdṛśam |
draupadī ca subhadrā ca paśyanti saha bandhubhiḥ |
tadbhīma tvarayā yukto yāhi yatra dhanañjayaḥ

मुह्यतीव हि मे चित्तं धनञ्जयदिदृक्षया ।
दिशश्च प्रदिशः पार्थ सात्वतस्य च कारणात्

muhyatīva hi me cittaṃ dhanañjayadidṛkṣayā |
diśaśca pradiśaḥ pārtha sātvatasya ca kāraṇāt

गच्छगच्छेति गुरुणा सोऽनुज्ञातो वृकोदरः ।
ततः पाण्डुसुतो राजन्भीमसेनः प्रतापवान्

gacchagaccheti guruṇā so'nujñāto vṛkodaraḥ |
tataḥ pāṇḍusuto rājanbhīmasenaḥ pratāpavān

बद्धगोधाङ्गुलित्राणः प्रगृहीतशरासनः ।
ज्येष्ठेन प्रहितो भ्रात्रा भ्राता भ्रातुः प्रियङ्करः

baddhagodhāṅgulitrāṇaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ |
jyeṣṭhena prahito bhrātrā bhrātā bhrātuḥ priyaṅkaraḥ

आहत्य दुन्दुभिं भीमः शङ्खं प्रध्माप्य चासकृत् ।
विनद्य सिंहनादेन ज्यां विकर्षन्पुनःपुनः

āhatya dundubhiṃ bhīmaḥ śaṅkhaṃ pradhmāpya cāsakṛt |
vinadya siṃhanādena jyāṃ vikarṣanpunaḥpunaḥ

तेन शब्देन वीराणां पातयित्वा मनांस्युत ।
दर्शयन्घोरमात्मानममित्रान्सहसाऽभ्ययात्

tena śabdena vīrāṇāṃ pātayitvā manāṃsyuta |
darśayanghoramātmānamamitrānsahasā'bhyayāt

तमूहुर्जवना दान्ता विरुवन्तो हयोत्तमाः ।
विशोकेन सुसंयत्ता मनोमारुतरंहसः

tamūhurjavanā dāntā viruvanto hayottamāḥ |
viśokena susaṃyattā manomārutaraṃhasaḥ

आरुजन्विरुजन्पार्थो ज्यां विकर्षंश्च पाणिना ।
सम्प्रकर्षन्विकर्षंश्च सेनाग्रं समलोडयत्

ārujanvirujanpārtho jyāṃ vikarṣaṃśca pāṇinā |
samprakarṣanvikarṣaṃśca senāgraṃ samaloḍayat

तं प्रयान्तं महाबाहुं पाञ्चालाः सहसोमकाः ।
पृष्ठतोऽनुययुः शूरा मघवन्तमिवामराः

taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ pāñcālāḥ sahasomakāḥ |
pṛṣṭhato'nuyayuḥ śūrā maghavantamivāmarāḥ

तं समेत्य महाराज तावकाः पर्यवारयन् ।
दुःशासनश्चित्रसेनः कुण्डभेदी विविंशतिः

taṃ sametya mahārāja tāvakāḥ paryavārayan |
duḥśāsanaścitrasenaḥ kuṇḍabhedī viviṃśatiḥ

दुर्मुखो दुःसहश्चैव विकर्णश्च शलस्तथा ।
विन्दानुविन्दौ सुमुखो दीर्घबाहुः सुदर्शनः

durmukho duḥsahaścaiva vikarṇaśca śalastathā |
vindānuvindau sumukho dīrghabāhuḥ sudarśanaḥ

वृन्दारकः सुहस्तश्च सुषेणो दीर्घलोचनः ।
अभयो रौद्रकर्णा च सुवर्मा दुर्विमोचनः

vṛndārakaḥ suhastaśca suṣeṇo dīrghalocanaḥ |
abhayo raudrakarṇā ca suvarmā durvimocanaḥ

शोभन्तो रथिनां श्रेष्ठाः सहसैन्यपदानुगाः ।
संयत्ताः समरे वीरा भीमसेनमुपाद्रवन्

śobhanto rathināṃ śreṣṭhāḥ sahasainyapadānugāḥ |
saṃyattāḥ samare vīrā bhīmasenamupādravan

तैः समन्ताद्वृतः शूरैः समरेषु महारथः ।
तान्समीक्ष्य तु कौन्तेयो भीमसेनः पराक्रमी ।
अभ्यवर्तत वेगेन सिंहः क्षुद्रमृगानिव

taiḥ samantādvṛtaḥ śūraiḥ samareṣu mahārathaḥ |
tānsamīkṣya tu kaunteyo bhīmasenaḥ parākramī |
abhyavartata vegena siṃhaḥ kṣudramṛgāniva

ते महास्त्राणि दिव्यानि तत्र वीरा अदर्शयन् ।
छादयन्तः शरैर्भीमं मेघाः सूर्यमिवोदितम्

te mahāstrāṇi divyāni tatra vīrā adarśayan |
chādayantaḥ śarairbhīmaṃ meghāḥ sūryamivoditam

ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेनः पराक्रमी ।
अग्रतः स्यन्दनानीकं शरवर्षैरवाकिरत्

tataḥ kruddho mahārāja bhīmasenaḥ parākramī |
agrataḥ syandanānīkaṃ śaravarṣairavākirat

ते वध्यमानाः समरे तव पुत्रा महारथाः ।
भीमं भीमबला युद्धे योधयन्ति जयैषिणः

te vadhyamānāḥ samare tava putrā mahārathāḥ |
bhīmaṃ bhīmabalā yuddhe yodhayanti jayaiṣiṇaḥ

ततो दुःशासनः क्रुद्धो रथशक्तिं समाक्षिपत् ।
सर्वपारसवीं तीक्ष्णां जिघांसुः पाण्डुनन्दनम्

tato duḥśāsanaḥ kruddho rathaśaktiṃ samākṣipat |
sarvapārasavīṃ tīkṣṇāṃ jighāṃsuḥ pāṇḍunandanam

आपतन्तीं महाशक्तिं तव पुत्रप्रणोदिताम् ।
द्विधा चिच्छेद तां भीमस्तदद्भुतमिवाभवत्

āpatantīṃ mahāśaktiṃ tava putrapraṇoditām |
dvidhā ciccheda tāṃ bhīmastadadbhutamivābhavat

अथान्यैर्विशिखैस्तीक्ष्णैः सङ्क्रुद्धः कुण्डभेदिनम् ।
सुषेणं दीर्घनेत्रं च त्रिभिस्त्रीनवधीद्बली

athānyairviśikhaistīkṣṇaiḥ saṅkruddhaḥ kuṇḍabhedinam |
suṣeṇaṃ dīrghanetraṃ ca tribhistrīnavadhīdbalī

ततो वृन्दारकं वीरं कुरूणां कीर्तिवर्धनम् ।
पुत्राणां तव वीराणां युध्यतामवधीत्पुनः

tato vṛndārakaṃ vīraṃ kurūṇāṃ kīrtivardhanam |
putrāṇāṃ tava vīrāṇāṃ yudhyatāmavadhītpunaḥ

अभयं रौद्रकर्माणं दुर्विमोचनमेव च ।
त्रिभिस्त्रीनवधीद्भीमः पुनरेव सुतांस्तव

abhayaṃ raudrakarmāṇaṃ durvimocanameva ca |
tribhistrīnavadhīdbhīmaḥ punareva sutāṃstava

वध्यमाना महाराज पुत्रास्तव बलीयसा ।
भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं समन्तात्पर्यवारयन्

vadhyamānā mahārāja putrāstava balīyasā |
bhīmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ samantātparyavārayan

ते शरैर्भीमकर्माणं ववर्षुः पाण्डवं युधि ।
मेघा इवातपापाये धाराभिर्धरणीधरम्

te śarairbhīmakarmāṇaṃ vavarṣuḥ pāṇḍavaṃ yudhi |
meghā ivātapāpāye dhārābhirdharaṇīdharam

स तद्बाणमयं वर्षमश्मवर्षमिवाचलः ।
प्रतीच्छन्पाण्डुदायादो न प्राव्यथत शत्रुहा

sa tadbāṇamayaṃ varṣamaśmavarṣamivācalaḥ |
pratīcchanpāṇḍudāyādo na prāvyathata śatruhā

विन्दानुविन्दौ सहितौ सुवर्माणं च ते सुतम् ।
प्रहसन्नेव कौन्तेयः शरैर्निन्यं यमक्षयम्

vindānuvindau sahitau suvarmāṇaṃ ca te sutam |
prahasanneva kaunteyaḥ śarairninyaṃ yamakṣayam

ततः सुदर्शनं वीरं पुत्रं ते भरतर्षभ ।
विव्याध समरे तूर्णं स पपात ममार च

tataḥ sudarśanaṃ vīraṃ putraṃ te bharatarṣabha |
vivyādha samare tūrṇaṃ sa papāta mamāra ca

सोऽचिरेणैव कालेन तद्रथानीकमाशुगैः ।
दिशः सर्वाः समालोक्य व्यधमत्पाण्डुनन्दनः

so'cireṇaiva kālena tadrathānīkamāśugaiḥ |
diśaḥ sarvāḥ samālokya vyadhamatpāṇḍunandanaḥ

ततो वै रथघोषेण गर्जितेन मृगा इव ।
भज्यमानाश्च समरे तव पुत्रा विशाम्पते ।
प्राद्रवन्सहसा सर्वे भीमसेनभयर्दिताः

tato vai rathaghoṣeṇa garjitena mṛgā iva |
bhajyamānāśca samare tava putrā viśāmpate |
prādravansahasā sarve bhīmasenabhayarditāḥ

अनुयायाच्च कौन्तेयः पुत्राणां ते महद्बलम् ।
विव्याध समरे राजन्कौरवेयान्समन्ततः

anuyāyācca kaunteyaḥ putrāṇāṃ te mahadbalam |
vivyādha samare rājankauraveyānsamantataḥ

वध्यमाना महाराज भीमसेनेन तावकाः ।
त्यक्त्वा भीमं रणाज्जग्मुश्चोदयन्तो हयोत्तमान् ।

vadhyamānā mahārāja bhīmasenena tāvakāḥ |
tyaktvā bhīmaṃ raṇājjagmuścodayanto hayottamān |

तांस्तु निर्जित्य समरे भीमसेनो महाबलः ।
सिंहनादरवं चक्रे बाहुशब्दं च पाण्डवः

tāṃstu nirjitya samare bhīmaseno mahābalaḥ |
siṃhanādaravaṃ cakre bāhuśabdaṃ ca pāṇḍavaḥ

*महान्तं तलशब्दं च कृत्वा द्रोणान्तिकं ययौ ।
तमावारयदाचार्यो वेलेवोद्वृत्तमर्णवम्

*mahāntaṃ talaśabdaṃ ca kṛtvā droṇāntikaṃ yayau |
tamāvārayadācāryo velevodvṛttamarṇavam

तस्य द्रोणो रथं राजञ्छादयामास संयुगे ।
साश्वसूतध्वजं तूर्णं तदद्भुतमिवाभवत्

tasya droṇo rathaṃ rājañchādayāmāsa saṃyuge |
sāśvasūtadhvajaṃ tūrṇaṃ tadadbhutamivābhavat

ललाटेऽताडयच्चैनं नाराचेन स्मयन्निव ।
ऊर्ध्वरश्मिरिवादित्यो विबभौ तत्र पाण्डवः

lalāṭe'tāḍayaccainaṃ nārācena smayanniva |
ūrdhvaraśmirivādityo vibabhau tatra pāṇḍavaḥ

स मन्यमानस्त्वाचार्यो ममायं फल्गुनो यथा ।
भीमः करिष्यते पूजामित्युवाच वृकोदरम्

sa manyamānastvācāryo mamāyaṃ phalguno yathā |
bhīmaḥ kariṣyate pūjāmityuvāca vṛkodaram

भीमसेन न ते शक्यं प्रवेष्टुमरिवाहिनीम् ।
मामनिर्जित्य समरे शत्रुमद्य महाबल

bhīmasena na te śakyaṃ praveṣṭumarivāhinīm |
māmanirjitya samare śatrumadya mahābala

यदि ते सानुजः कृष्णः प्रविष्टोऽनुमते मम ।
अनीकं न तु शक्यं मे प्रवेष्टुमिह वै त्वया

yadi te sānujaḥ kṛṣṇaḥ praviṣṭo'numate mama |
anīkaṃ na tu śakyaṃ me praveṣṭumiha vai tvayā

अथ भीमस्तु तच्छ्रुत्वा गुरोर्वाक्यमशेषतः ।
क्रुद्धः प्रोवाच वै द्रोणं रक्तताम्रेक्षणः श्वसन्

atha bhīmastu tacchrutvā gurorvākyamaśeṣataḥ |
kruddhaḥ provāca vai droṇaṃ raktatāmrekṣaṇaḥ śvasan

तवार्जुनो नानुमते ब्रह्बन्धो रमाजिरम् ।
प्रविष्टः स हि दुर्धर्षः शक्रस्यापि विशेद्बलम्

tavārjuno nānumate brahbandho ramājiram |
praviṣṭaḥ sa hi durdharṣaḥ śakrasyāpi viśedbalam

येन त्वं परमां पूजां कुर्वता मानितो ह्यसि ।
नार्जुनोऽहं घृणी विप्र भीमसेनोऽस्मि ते रिपुः

yena tvaṃ paramāṃ pūjāṃ kurvatā mānito hyasi |
nārjuno'haṃ ghṛṇī vipra bhīmaseno'smi te ripuḥ

पिता नस्त्वं गुरुर्बन्धुस्तदा पुत्रा हि र्ते वयम् ।
इति मन्यामहे सर्वे भवन्तं प्रणताः स्थिताः

pitā nastvaṃ gururbandhustadā putrā hi rte vayam |
iti manyāmahe sarve bhavantaṃ praṇatāḥ sthitāḥ

तदद्य विपरीतं ते वदतोऽस्मासु दृश्यते ।
यदि शत्रुं त्वमात्मानं मन्यसे तत्तथाऽस्त्विह ।
एष ते सदृशं कर्म शत्रोर्भीमः करिष्यति

tadadya viparītaṃ te vadato'smāsu dṛśyate |
yadi śatruṃ tvamātmānaṃ manyase tattathā'stviha |
eṣa te sadṛśaṃ karma śatrorbhīmaḥ kariṣyati

अथोद्धाम्य गदां वीरः कालदण्डमिवान्तकः ।
द्रोणायावासृजद्राजन्स रथादवपुप्लुवे

athoddhāmya gadāṃ vīraḥ kāladaṇḍamivāntakaḥ |
droṇāyāvāsṛjadrājansa rathādavapupluve

साश्वसूतध्वजं यानं द्रोणस्यापोथयत्तदा ।
तदद्भुतमपश्याम पाण्डवेयस्य विक्रमम्

sāśvasūtadhvajaṃ yānaṃ droṇasyāpothayattadā |
tadadbhutamapaśyāma pāṇḍaveyasya vikramam

द्रोणं तु विरथं कृत्वा भीमसेनो महाबलः ।
अभ्यवर्तत सैन्यानि तावकानि समन्ततः

droṇaṃ tu virathaṃ kṛtvā bhīmaseno mahābalaḥ |
abhyavartata sainyāni tāvakāni samantataḥ

स मृद्रंस्तरसा योधान्वायुर्वृक्षानिवौजसा ।
विचचार रणे राजन्वायुतुल्यपराक्रमः

sa mṛdraṃstarasā yodhānvāyurvṛkṣānivaujasā |
vicacāra raṇe rājanvāyutulyaparākramaḥ

निर्जितस्तु तदा तेन पाण्डवेन महात्मना ।
अन्यं तु रथमातिष्ठद्द्रोणः प्रहरतां वरः

nirjitastu tadā tena pāṇḍavena mahātmanā |
anyaṃ tu rathamātiṣṭhaddroṇaḥ praharatāṃ varaḥ