अध्याय 126: युधिष्ठिर भीम को अर्जुन के पीछे भेजते हैं

व्यूहेष्वालोड्यमानेषु पाण्डवानां ततस्ततः ।
सुदूरमन्वयुः पार्थाः पाञ्चालाः सह सोमकैः

vyūheṣvāloḍyamāneṣu pāṇḍavānāṃ tatastataḥ |
sudūramanvayuḥ pārthāḥ pāñcālāḥ saha somakaiḥ

वर्तमाने तथा रौद्रे सङ्ग्रामे रोमहर्षणे ।
सङ्क्षये जगतस्तीव्रे युगान्त इव भारत

vartamāne tathā raudre saṅgrāme romaharṣaṇe |
saṅkṣaye jagatastīvre yugānta iva bhārata

द्रोणे युधि पराक्रान्ते नर्दमाने मुहुर्मुहुः ।
पाञ्चालेषु च क्षीणेषु वध्यमानेषु पाण्डुषु

droṇe yudhi parākrānte nardamāne muhurmuhuḥ |
pāñcāleṣu ca kṣīṇeṣu vadhyamāneṣu pāṇḍuṣu

नापश्यच्छरणं कञ्चिद्वर्मराजो युधिष्ठिरः ।
चिन्तयामास राजेन्द्र कथमेतद्भविष्यति

nāpaśyaccharaṇaṃ kañcidvarmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
cintayāmāsa rājendra kathametadbhaviṣyati

ततो विक्ष्य दिशः सर्वाः सव्यसाचिदिदृक्षया ।
युधिष्ठिरो ददर्शाथ नैव पार्थं न माधवम्

tato vikṣya diśaḥ sarvāḥ savyasācididṛkṣayā |
yudhiṣṭhiro dadarśātha naiva pārthaṃ na mādhavam

सोऽपश्यन्नरशार्दूलं वानरर्षभलक्षणम् ।
गाण्‍डीवस्य च निर्घोषमशृण्वन्व्यथितेन्द्रियः

so'paśyannaraśārdūlaṃ vānararṣabhalakṣaṇam |
gāṇ‍ḍīvasya ca nirghoṣamaśṛṇvanvyathitendriyaḥ

अपश्यन्सात्यकिं चापि वृष्णीनां प्रवरं रथम् ।
चिन्तयाभिपरीताङ्गो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
नाध्यगच्छत्तदा शान्ति तावपश्यन्नरोत्तमौ

apaśyansātyakiṃ cāpi vṛṣṇīnāṃ pravaraṃ ratham |
cintayābhiparītāṅgo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
nādhyagacchattadā śānti tāvapaśyannarottamau

लोकोपक्रोशभीरुत्वाद्वर्मराजो महामनाः ।
अचिन्तयन्महाबाहुः शैनेयस्य रथं प्रति

lokopakrośabhīrutvādvarmarājo mahāmanāḥ |
acintayanmahābāhuḥ śaineyasya rathaṃ prati

पदवीं प्रेषितश्चैव फल्गुनस्य मया रणे ।
शैनेयः सात्यकिः सत्यो मित्राणामभयङ्करः

padavīṃ preṣitaścaiva phalgunasya mayā raṇe |
śaineyaḥ sātyakiḥ satyo mitrāṇāmabhayaṅkaraḥ

तदिदं ह्येकमेवासीद्द्द्विधा जातं ममाऽद्य वै ।
सात्यकिश्च हि विज्ञेयः पाण्डवश्च धनञ्जयः

tadidaṃ hyekamevāsīdddvidhā jātaṃ mamā'dya vai |
sātyakiśca hi vijñeyaḥ pāṇḍavaśca dhanañjayaḥ

सात्यकिं प्रेषयित्वा तु पाण्डवस्य पदानुगम् ।
सात्वतस्यापि कं युद्धे प्रेषयिष्ये पदानुगम्

sātyakiṃ preṣayitvā tu pāṇḍavasya padānugam |
sātvatasyāpi kaṃ yuddhe preṣayiṣye padānugam

परिष्यामि प्रयत्नेन भ्रातुरन्वेषणं यदि ।
युयुधानमनन्विष्य लोको मां गर्हयिष्यति

pariṣyāmi prayatnena bhrāturanveṣaṇaṃ yadi |
yuyudhānamananviṣya loko māṃ garhayiṣyati

भ्रातुरन्वेषणं कृत्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
परित्यजति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम्

bhrāturanveṣaṇaṃ kṛtvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
parityajati vārṣṇeyaṃ sātyakiṃ satyavikramam

लोकापवादभीरुत्वात्सोऽहं पार्थं वृकोदरम् ।
पदवीं प्रेषयिष्यामि माधवस्य महात्मनः

lokāpavādabhīrutvātso'haṃ pārthaṃ vṛkodaram |
padavīṃ preṣayiṣyāmi mādhavasya mahātmanaḥ

यथैव च मम प्रीतिरर्जुने शत्रुमूदने ।
तथैव वृष्णिवीरेऽपि सात्वते युद्धदुर्मदे

yathaiva ca mama prītirarjune śatrumūdane |
tathaiva vṛṣṇivīre'pi sātvate yuddhadurmade

अतिभारे नियुक्तश्च मया शैनेयनन्दनः ।
स तु मित्रोपरोधेन गौरवात्तु महाबलः ।
प्रविष्टो भारतीं सेनां मकरः सागरं यथा

atibhāre niyuktaśca mayā śaineyanandanaḥ |
sa tu mitroparodhena gauravāttu mahābalaḥ |
praviṣṭo bhāratīṃ senāṃ makaraḥ sāgaraṃ yathā

असौ हि श्रूयते शब्दः शूराणामनिवर्तिनाम् ।
मिथः संयुध्यमानानं वृष्णिवीरेण धीमता

asau hi śrūyate śabdaḥ śūrāṇāmanivartinām |
mithaḥ saṃyudhyamānānaṃ vṛṣṇivīreṇa dhīmatā

प्राप्तकालं सुबलवन्निश्चितं बहुधा हि मे ।
तत्रैव पाण्डवेयस्य भीमसेनस्य धन्विनः ।
गमनं रोचते मह्यं यत्र यातौ महारथौ

prāptakālaṃ subalavanniścitaṃ bahudhā hi me |
tatraiva pāṇḍaveyasya bhīmasenasya dhanvinaḥ |
gamanaṃ rocate mahyaṃ yatra yātau mahārathau

न चाप्यसह्यं भीमस्य विद्यते भुवि किञ्चिन

na cāpyasahyaṃ bhīmasya vidyate bhuvi kiñcina

शक्तो ह्येष रणे यत्तः पृथिव्यां सर्वधन्विनाम् ।
स्वबाहुबलमास्थाय प्रतिव्यूहितुमञ्जसा

śakto hyeṣa raṇe yattaḥ pṛthivyāṃ sarvadhanvinām |
svabāhubalamāsthāya prativyūhitumañjasā

यस्य बाहुबलं सर्वे समाश्रित्य महात्मनः ।
वनवासान्निवृत्ताः स्म न च युद्धेषु निर्जिताः

yasya bāhubalaṃ sarve samāśritya mahātmanaḥ |
vanavāsānnivṛttāḥ sma na ca yuddheṣu nirjitāḥ

इतो गते भीमसेने सात्वतं प्रति पाण्‍डवे ।
सनाथौ भवितारौ हि युधि सात्वतफल्गुनौ

ito gate bhīmasene sātvataṃ prati pāṇ‍ḍave |
sanāthau bhavitārau hi yudhi sātvataphalgunau

कामं त्वशोचनीयौ तौ रणे सात्वतफल्गुनौ ।
रक्षितौ वासुदेवेन स्वयं शस्त्रविशारदौ

kāmaṃ tvaśocanīyau tau raṇe sātvataphalgunau |
rakṣitau vāsudevena svayaṃ śastraviśāradau

अवश्यं तु मया कार्यमात्मनः शोकनाशनम् ।
तस्माद्भीमं नियोक्ष्यामि सात्वतस्य पदानुगम्

avaśyaṃ tu mayā kāryamātmanaḥ śokanāśanam |
tasmādbhīmaṃ niyokṣyāmi sātvatasya padānugam

ततः प्रतिकृतं मन्ये विधानं सात्यकिं प्रति ॥
एवं निश्चित्य मनसा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।

tataḥ pratikṛtaṃ manye vidhānaṃ sātyakiṃ prati ||
evaṃ niścitya manasā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |

यन्तारमब्रवीद्राजा भीमं प्रति नयस्व माम्

yantāramabravīdrājā bhīmaṃ prati nayasva mām

धर्मराजवचः श्रुत्वा सारथिर्हयकोविदः ।
रथं हेमपरिष्कारं भीमान्तिकमुपानयत्

dharmarājavacaḥ śrutvā sārathirhayakovidaḥ |
rathaṃ hemapariṣkāraṃ bhīmāntikamupānayat

भीमसेनमनुज्ञाप्य प्राप्तकालमचिन्तयत् ।
कश्मलं प्राविशद्राजा बहु तत्र समादिशत्

bhīmasenamanujñāpya prāptakālamacintayat |
kaśmalaṃ prāviśadrājā bahu tatra samādiśat

स कश्मलसमाविष्टो भीममाहूय पार्थिवः ।
अब्रवीद्वचनं राजन्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।

sa kaśmalasamāviṣṭo bhīmamāhūya pārthivaḥ |
abravīdvacanaṃ rājankuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |

अब्रवीद्वचनं राजन्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥
यः सदेवान्सगन्धर्वान्दैत्यांश्चैकरथोऽजयत् ।

abravīdvacanaṃ rājankuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ||
yaḥ sadevānsagandharvāndaityāṃścaikaratho'jayat |

तस्य लक्ष्म न पश्यामि भीमसेनानुजस्य ते
(सञ्जय उवाच)
ततोऽब्रवीद्धर्मराजं भीमसेनस्तथागतम् ।
नैवाद्राक्षं नचाश्रौषं तव कश्मलमीदृशम्

tasya lakṣma na paśyāmi bhīmasenānujasya te
(sañjaya uvāca)
tato'bravīddharmarājaṃ bhīmasenastathāgatam |
naivādrākṣaṃ nacāśrauṣaṃ tava kaśmalamīdṛśam

पुरातिदुःखदीर्णानां भवान्गतिरभूद्धि नः ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र शाधि किं करवाणि ते

purātiduḥkhadīrṇānāṃ bhavāngatirabhūddhi naḥ |
uttiṣṭhottiṣṭha rājendra śādhi kiṃ karavāṇi te

न ह्यसाध्यमकार्यं वा विद्यते मम मानद ।
आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः

na hyasādhyamakāryaṃ vā vidyate mama mānada |
ājñāpaya kuruśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ

तमब्रवीदश्रुपूर्णः कृष्णसर्प इव श्वसन् ।
भीमसेनमिदं वाक्यं प्रम्लानवदनो नृपः

tamabravīdaśrupūrṇaḥ kṛṣṇasarpa iva śvasan |
bhīmasenamidaṃ vākyaṃ pramlānavadano nṛpaḥ

श्रूयते पाञ्चजन्यस्य यथा शङ्खस्य निस्वनः ।
पूरितो वासुदेवेन संरब्धेन यशस्विना

śrūyate pāñcajanyasya yathā śaṅkhasya nisvanaḥ |
pūrito vāsudevena saṃrabdhena yaśasvinā

नूनमद्य हतः शेते तव भ्राता धनञ्जयः ।
तस्मिन्विनिहते नूनं युध्यतेऽसौ जनार्दनः

nūnamadya hataḥ śete tava bhrātā dhanañjayaḥ |
tasminvinihate nūnaṃ yudhyate'sau janārdanaḥ

यस्य सत्ववतो वीर्यं ह्युपजीवन्ति पाण्डवाः ।
यं भयेष्वभिगच्छन्ति सहस्राक्षमिवामराः

yasya satvavato vīryaṃ hyupajīvanti pāṇḍavāḥ |
yaṃ bhayeṣvabhigacchanti sahasrākṣamivāmarāḥ

स शूरः सैन्धवप्रेप्सुरन्वयाद्भारतीं चमूम् ।
तस्य वै गमनं विद्मो भीम नावर्तनं पुनः

sa śūraḥ saindhavaprepsuranvayādbhāratīṃ camūm |
tasya vai gamanaṃ vidmo bhīma nāvartanaṃ punaḥ

श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयो महारथः ।
व्यूढोरस्को महाबाहुर्मत्तद्विरदविक्रमः

śyāmo yuvā guḍākeśo darśanīyo mahārathaḥ |
vyūḍhorasko mahābāhurmattadviradavikramaḥ

चकोरनेत्रस्ताम्रास्यो द्विषतां भयवर्धनः ।
मम प्रियहितार्थं च शक्रलोकादिहागतः

cakoranetrastāmrāsyo dviṣatāṃ bhayavardhanaḥ |
mama priyahitārthaṃ ca śakralokādihāgataḥ

वृद्धोपसेवी धृतिमान्कृतज्ञः सत्यसङ्गरः ।
प्रविष्टो महतीं सेनामपर्यन्तां धनञ्जयः

vṛddhopasevī dhṛtimānkṛtajñaḥ satyasaṅgaraḥ |
praviṣṭo mahatīṃ senāmaparyantāṃ dhanañjayaḥ

प्रविष्टे च चमूं घोरामर्जुने शत्रुनाशने ।
प्रेषितः सात्वतो वीरः फल्गुनस्य पदानुगः

praviṣṭe ca camūṃ ghorāmarjune śatrunāśane |
preṣitaḥ sātvato vīraḥ phalgunasya padānugaḥ

तस्याभिगमनं जाने भीम नावर्तनं पुनः ।
तदिदं मम भद्रं ते शोकस्थानमरिन्दम

tasyābhigamanaṃ jāne bhīma nāvartanaṃ punaḥ |
tadidaṃ mama bhadraṃ te śokasthānamarindama

अर्जुनार्थे महाबाहो सात्वतस्य च कारणात् ।
वर्धते हविषेवाग्निरिध्यमानः पुनः पुनः

arjunārthe mahābāho sātvatasya ca kāraṇāt |
vardhate haviṣevāgniridhyamānaḥ punaḥ punaḥ

तस्य लक्ष्म न पश्यामि तेन विन्दामि कश्मलम् ।
तं विद्धि पुरुषव्याघ्रं सात्वतं च महारथम्

tasya lakṣma na paśyāmi tena vindāmi kaśmalam |
taṃ viddhi puruṣavyāghraṃ sātvataṃ ca mahāratham

स तं महारथं पश्चादनुयातस्तवानुजम् ।
तमपश्यन्महाबाहुमदं विन्दामि कश्मलम्

sa taṃ mahārathaṃ paścādanuyātastavānujam |
tamapaśyanmahābāhumadaṃ vindāmi kaśmalam

अथैनं पुनराचक्ष्व लोहिताक्षं सकेशवम् ।
दृष्ट्वा कुशलिनं पार्थं सैन्धवान्ते ससात्यकिम्

athainaṃ punarācakṣva lohitākṣaṃ sakeśavam |
dṛṣṭvā kuśalinaṃ pārthaṃ saindhavānte sasātyakim

संविदं मम कुर्यास्त्वं सिंहनादेन पाण्डव

saṃvidaṃ mama kuryāstvaṃ siṃhanādena pāṇḍava

नूनं विनिहतः शूरः सव्यासाची परन्तप ।
पार्थे तस्मिन्हते चैव युध्यते गरुडध्वजः

nūnaṃ vinihataḥ śūraḥ savyāsācī parantapa |
pārthe tasminhate caiva yudhyate garuḍadhvajaḥ

सहयो नास्य वै कश्चित्तेन विन्दामि कश्मलम् ।
तस्मात्कृष्णो रणे नूनं युध्यते युद्धकोविदः

sahayo nāsya vai kaścittena vindāmi kaśmalam |
tasmātkṛṣṇo raṇe nūnaṃ yudhyate yuddhakovidaḥ

न हि मे शुध्यते भावस्तयोरेव परन्तप ।
स तत्र गच्छ कौन्तेय यत्र यातो धनञ्जयः

na hi me śudhyate bhāvastayoreva parantapa |
sa tatra gaccha kaunteya yatra yāto dhanañjayaḥ

सात्यकिश्च महावीर्यः कर्तव्यं यदि मन्यसे ।
वचनं मम धर्मज्ञ भ्राता ज्येष्ठो भवामि ते

sātyakiśca mahāvīryaḥ kartavyaṃ yadi manyase |
vacanaṃ mama dharmajña bhrātā jyeṣṭho bhavāmi te

न मेऽर्जुनस्तथा ज्ञेयो ज्ञातव्यः सात्यकिर्यथा

na me'rjunastathā jñeyo jñātavyaḥ sātyakiryathā

चिकीर्षुर्मत्प्रियं पार्थ स यातः सव्यसाचिनः ।
पदवीं दुर्गमां घोरामगम्यामकृतात्मभिः

cikīrṣurmatpriyaṃ pārtha sa yātaḥ savyasācinaḥ |
padavīṃ durgamāṃ ghorāmagamyāmakṛtātmabhiḥ

दृष्ट्वा कुशलिनौ कृष्णौ सात्वतं चैव सात्यकिम् ।
संविदं चैव कुर्यास्त्वं सिंहनादेन पाण्‍डव

dṛṣṭvā kuśalinau kṛṣṇau sātvataṃ caiva sātyakim |
saṃvidaṃ caiva kuryāstvaṃ siṃhanādena pāṇ‍ḍava