अध्याय 121: सात्यकि पत्थर फेंकने वाले पर्वतीय योद्धाओं को तोड़ते हैं

सम्प्रद्य महत्सैन्यं यान्तं शैनेयमर्जुनम् ।
निर्हीका मम ते पुत्राः किमकुर्वत सञ्जय

sampradya mahatsainyaṃ yāntaṃ śaineyamarjunam |
nirhīkā mama te putrāḥ kimakurvata sañjaya

कथं वैषां तदा युद्धे धृतिरासीन्मुमूर्षताम् ।
शैनेयचरितं दृष्ट्वा यादृशं सव्यसाचिनः

kathaṃ vaiṣāṃ tadā yuddhe dhṛtirāsīnmumūrṣatām |
śaineyacaritaṃ dṛṣṭvā yādṛśaṃ savyasācinaḥ

किं नु वक्ष्यन्ति ते क्षात्रं सैन्यमध्ये पराजिताः ।
कथं नु सात्यकिर्युद्धे व्यतिक्रान्तो महायशाः

kiṃ nu vakṣyanti te kṣātraṃ sainyamadhye parājitāḥ |
kathaṃ nu sātyakiryuddhe vyatikrānto mahāyaśāḥ

कथं च मम पुत्राणां जीवतां तत्र सञ्जय ।
शैनेयोऽभिययौ युद्धे तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

kathaṃ ca mama putrāṇāṃ jīvatāṃ tatra sañjaya |
śaineyo'bhiyayau yuddhe tanmamācakṣva sañjaya

अत्यद्भुतमिदं तात त्वत्सकाशाच्छृणोम्यहम् ।
एकस्य बहुभिः सार्धं शत्रुभिस्तैर्महारथैः

atyadbhutamidaṃ tāta tvatsakāśācchṛṇomyaham |
ekasya bahubhiḥ sārdhaṃ śatrubhistairmahārathaiḥ

विपरीतमहं मन्ये मन्दभाग्यं सुतं प्रति ।
यत्रावध्यन्त समरे सात्वतेन महारथाः

viparītamahaṃ manye mandabhāgyaṃ sutaṃ prati |
yatrāvadhyanta samare sātvatena mahārathāḥ

एकस्य हि न पर्याप्तं यत्सैन्यं तस्य सञ्जय ।
क्रुद्धस्य युयुधानस्य सर्वे तिष्ठन्तु पाण्‍डवाः

ekasya hi na paryāptaṃ yatsainyaṃ tasya sañjaya |
kruddhasya yuyudhānasya sarve tiṣṭhantu pāṇ‍ḍavāḥ

निर्जित्य समरे द्रोणं कृतिनं चित्रयोधिनम् ।
यथा पशुगणान्सिंहस्तद्वद्धन्ता सुतान्मम

nirjitya samare droṇaṃ kṛtinaṃ citrayodhinam |
yathā paśugaṇānsiṃhastadvaddhantā sutānmama

कृतवर्मादिभिः शूरैर्यत्तैर्बहुभिराहवे ।
युयुधानो न शकितो हन्तुं यत्पुरुषर्षभः

kṛtavarmādibhiḥ śūrairyattairbahubhirāhave |
yuyudhāno na śakito hantuṃ yatpuruṣarṣabhaḥ

नैतदीदृशकं युद्धं कृतवांस्तत्र फल्गुनः ।
यादृशं कृतवान्युद्धं शिनेर्नप्ता महायशाः

naitadīdṛśakaṃ yuddhaṃ kṛtavāṃstatra phalgunaḥ |
yādṛśaṃ kṛtavānyuddhaṃ śinernaptā mahāyaśāḥ

तव दुर्मन्त्रिते राजन्दुर्योधनकृतेन च ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा यत्ते वक्ष्यामि भारत

tava durmantrite rājanduryodhanakṛtena ca |
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yatte vakṣyāmi bhārata

ते पुनः सन्न्यवर्तन्त कृत्वा संशपथान्मिथः ।
परां युद्धे मतिं क्रूरां तव पुत्रस्य शासनात्

te punaḥ sannyavartanta kṛtvā saṃśapathānmithaḥ |
parāṃ yuddhe matiṃ krūrāṃ tava putrasya śāsanāt

त्रीणि सादिसहस्राणि दुर्योधनपुरोगमाः ।
शककाम्भोजबालह्लीका यवनाः पारदास्तथा

trīṇi sādisahasrāṇi duryodhanapurogamāḥ |
śakakāmbhojabālahlīkā yavanāḥ pāradāstathā

कुलिन्दास्तङ्कणाम्बष्ठाः पैशाचाश्च सबर्बराः ।
पार्वतीयाश्च राजेन्द्र क्रुद्धाः पाषाणपाणयः ।
अभ्यद्रवन्त शैनेयं शलभाः पावकं यथा

kulindāstaṅkaṇāmbaṣṭhāḥ paiśācāśca sabarbarāḥ |
pārvatīyāśca rājendra kruddhāḥ pāṣāṇapāṇayaḥ |
abhyadravanta śaineyaṃ śalabhāḥ pāvakaṃ yathā

युक्ताश्च पार्वतीयानां रथाः पाषाणयोधिनाम् ।
शूराः पञ्चशतं राजञ्शैनेयं समुपाद्रवन्

yuktāśca pārvatīyānāṃ rathāḥ pāṣāṇayodhinām |
śūrāḥ pañcaśataṃ rājañśaineyaṃ samupādravan

ततो रथसहस्रेण महारथशतेन च ।
द्विरदानां सहस्रेण द्विसाहस्रैश्च वाजिभिः

tato rathasahasreṇa mahārathaśatena ca |
dviradānāṃ sahasreṇa dvisāhasraiśca vājibhiḥ

शरवर्षाणि मुञ्चन्तो विविधानि महारथाः ।
अभ्यद्रवन्त शैनेयमसङ्ख्येयाश्च पत्तयः

śaravarṣāṇi muñcanto vividhāni mahārathāḥ |
abhyadravanta śaineyamasaṅkhyeyāśca pattayaḥ

तांश्च सञ्चोदयन्सर्वान्घ्नतैनमिति भारत ।
दुःशासनो महाराज सात्यकिं पर्यवारयत्

tāṃśca sañcodayansarvānghnatainamiti bhārata |
duḥśāsano mahārāja sātyakiṃ paryavārayat

तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयचरितं महत् ।
यदेको बहुभिः सार्धमसम्भ्रान्तमयुध्यत

tatrādbhutamapaśyāma śaineyacaritaṃ mahat |
yadeko bahubhiḥ sārdhamasambhrāntamayudhyata

अवधीच्च रथानीकं द्विरदानां च तद्बलम् ।
सादिनश्चैव तान्सर्वान्दस्यूनपि च सर्वशः

avadhīcca rathānīkaṃ dviradānāṃ ca tadbalam |
sādinaścaiva tānsarvāndasyūnapi ca sarvaśaḥ

तत्र चक्रैर्विमथितैर्भग्नैश्च परमायुधैः ।
अक्षैश्च बहुधा भग्नैरीषादण्डकबन्धुरैः

tatra cakrairvimathitairbhagnaiśca paramāyudhaiḥ |
akṣaiśca bahudhā bhagnairīṣādaṇḍakabandhuraiḥ

कुञ्जरैर्मथितैश्चापि ध्वजैश्च विनिपातितैः ।
वर्मभिश्च तथाऽनीकैर्व्यवकीर्णा वसुन्धरा

kuñjarairmathitaiścāpi dhvajaiśca vinipātitaiḥ |
varmabhiśca tathā'nīkairvyavakīrṇā vasundharā

स्रग्भिराभरणैर्वस्त्रैरनुकर्षैश्च मारिष ।
सञ्छन्ना वसुधा तत्र द्यौर्ग्रहैरिव भारत

sragbhirābharaṇairvastrairanukarṣaiśca māriṣa |
sañchannā vasudhā tatra dyaurgrahairiva bhārata

गिरिरूपधरैश्चापि पतितैश्च महागजैः ।
म्लेच्छस्थितैर्महाराज भिन्नाञ्जनचयोपमैः

girirūpadharaiścāpi patitaiśca mahāgajaiḥ |
mlecchasthitairmahārāja bhinnāñjanacayopamaiḥ

मृगैर्मन्द्रैश्च भद्रैश्च मृगमन्द्रैस्तथाऽपरैः ।
भद्रैर्मन्द्रमृगैश्चैव मृगभद्रैस्तथैव च

mṛgairmandraiśca bhadraiśca mṛgamandraistathā'paraiḥ |
bhadrairmandramṛgaiścaiva mṛgabhadraistathaiva ca

भद्रमन्द्रैश्चैव तथा तथा भद्रमृगैरपि ।
तत्रतत्र धरा कीर्णा शयानैः पर्वतोपमैः

bhadramandraiścaiva tathā tathā bhadramṛgairapi |
tatratatra dharā kīrṇā śayānaiḥ parvatopamaiḥ

अञ्जनस्य कुले जाता वामनस्य च भारत ।
सुप्रतीककुले जाता महापद्मकुले तथा

añjanasya kule jātā vāmanasya ca bhārata |
supratīkakule jātā mahāpadmakule tathā

ऐरावतकुले चैव तथाऽन्येषु कुलेषु च ।
जाता दन्तिवरा राजञ्शेरते बहवो हताः

airāvatakule caiva tathā'nyeṣu kuleṣu ca |
jātā dantivarā rājañśerate bahavo hatāḥ

वनायुजान्पार्वतीयान्काम्भोजान्बाह्लिकानपि ।
तथा हयवरान्राजन्निजघ्ने तत्र सात्यकिः

vanāyujānpārvatīyānkāmbhojānbāhlikānapi |
tathā hayavarānrājannijaghne tatra sātyakiḥ

नानादेशसमुत्थांश्च नानाजातींश्च दन्तिनः ।
निजघ्ने तत्र शैनेयः शतशोऽथ सहस्रशः

nānādeśasamutthāṃśca nānājātīṃśca dantinaḥ |
nijaghne tatra śaineyaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

तेषु प्रकाल्यमानेषु दस्यून्दुःशासनोऽब्रवीत् ।
निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः

teṣu prakālyamāneṣu dasyūnduḥśāsano'bravīt |
nivartadhvamadharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ

तांश्चातिभग्नासन्सम्प्रेक्ष्य पुत्रो दुःशासनस्तव ।
पाषाणयोधिनः शूरान्पार्वतीयानचोदयत्

tāṃścātibhagnāsansamprekṣya putro duḥśāsanastava |
pāṣāṇayodhinaḥ śūrānpārvatīyānacodayat

अश्मयुद्धेषु कुशला नैतञ्जानापि सात्यकिः ।
अश्मयुद्धमजानन्तं हतैनं युद्धकामुकम्

aśmayuddheṣu kuśalā naitañjānāpi sātyakiḥ |
aśmayuddhamajānantaṃ hatainaṃ yuddhakāmukam

तथैव कुरवः सर्वे नाश्मयुद्धविशारदाः ।
अभिद्रवत माभैष्ट न वः प्राप्स्यति सात्यकिः

tathaiva kuravaḥ sarve nāśmayuddhaviśāradāḥ |
abhidravata mābhaiṣṭa na vaḥ prāpsyati sātyakiḥ

ते पार्वतीया राजानः सर्वे पाषाणयोधिनः ।
अभ्यद्रवन्त शैनेयं राजानमिव मन्त्रिणः

te pārvatīyā rājānaḥ sarve pāṣāṇayodhinaḥ |
abhyadravanta śaineyaṃ rājānamiva mantriṇaḥ

ततो गजशिरःप्रख्यैरुपलैः शैलवासिनः ।
उद्यतैर्युयुधानस्य पुरतस्तस्थुराहवे

tato gajaśiraḥprakhyairupalaiḥ śailavāsinaḥ |
udyatairyuyudhānasya puratastasthurāhave

क्षेरणीयैस्तथाप्यन्ये सात्वतस्य वधैषिणः ।
चोदितास्तव पुत्रेण सर्वतो रुरुधुर्दिशः

kṣeraṇīyaistathāpyanye sātvatasya vadhaiṣiṇaḥ |
coditāstava putreṇa sarvato rurudhurdiśaḥ

तेषामापततामेव शिलायुद्धं चिकीर्षताम् ।
सात्यकिः प्रतिसन्धाय निशितान्प्राहिणोच्छरान्

teṣāmāpatatāmeva śilāyuddhaṃ cikīrṣatām |
sātyakiḥ pratisandhāya niśitānprāhiṇoccharān

तामश्मवृष्टिं तुमुलां पार्वतीयैः समीरिताम् ।
चिच्छेदोरगसंकाशैर्नाराचैः शिनिपुङ्गवः

tāmaśmavṛṣṭiṃ tumulāṃ pārvatīyaiḥ samīritām |
cicchedoragasaṃkāśairnārācaiḥ śinipuṅgavaḥ

तैरश्मचूर्णैर्दीप्यद्भिः खद्योतानामिव व्रजैः ।
प्रायः सैन्यान्यहन्यन्त हाहाभूतानि मारिष

tairaśmacūrṇairdīpyadbhiḥ khadyotānāmiva vrajaiḥ |
prāyaḥ sainyānyahanyanta hāhābhūtāni māriṣa

ततः पञ्चशतं शूराः समुद्यतमहाशिलाः ।
निकृत्तबाहवो राजन्निपेतुर्धरणीतले

tataḥ pañcaśataṃ śūrāḥ samudyatamahāśilāḥ |
nikṛttabāhavo rājannipeturdharaṇītale

सात्वतस्य च भल्लेन निष्पिष्टैस्तैस्तथाऽद्रिभिः ।
न्यपतन्निहता म्लेच्छास्तत्रतत्र गतासवः

sātvatasya ca bhallena niṣpiṣṭaistaistathā'dribhiḥ |
nyapatannihatā mlecchāstatratatra gatāsavaḥ

ते हन्यमानाः समरे सात्वतेन महात्मना ।
अश्मवृष्टिं महाघोरां पातयन्ति स्म सात्वते

te hanyamānāḥ samare sātvatena mahātmanā |
aśmavṛṣṭiṃ mahāghorāṃ pātayanti sma sātvate

पाषाणयोधिनः शूरान्यतमानानवस्थितान् ।
न्यवधीद्बहुसाहस्रांस्तदद्भुतमिवाभवत्

pāṣāṇayodhinaḥ śūrānyatamānānavasthitān |
nyavadhīdbahusāhasrāṃstadadbhutamivābhavat

ततः पुनर्बस्तमुखैरश्मवृष्टीः समन्ततः ।
अधोबस्तैः स्थूलबस्तैर्दरदैः खसतङ्कणैः

tataḥ punarbastamukhairaśmavṛṣṭīḥ samantataḥ |
adhobastaiḥ sthūlabastairdaradaiḥ khasataṅkaṇaiḥ

लम्बकैश्च कुणिन्दैश्च क्षिप्ताः क्षिप्ताश्च सात्यकिः ।
नाराचैः प्रतिचिच्छेद प्रतिपत्तिविशारदः

lambakaiśca kuṇindaiśca kṣiptāḥ kṣiptāśca sātyakiḥ |
nārācaiḥ praticiccheda pratipattiviśāradaḥ

अद्रीणां भिद्यमानानामन्तरिक्षे शितैः शरैः ।
शब्देन प्राद्रवन्सङ्ख्ये रथाश्वगजपत्तयः

adrīṇāṃ bhidyamānānāmantarikṣe śitaiḥ śaraiḥ |
śabdena prādravansaṅkhye rathāśvagajapattayaḥ

अश्मचूर्णैरवाकीर्णा मनुष्यगजवाजिनः ।
नाशक्नुवन्नवस्थातुं भ्रमरैरिव दंशिताः

aśmacūrṇairavākīrṇā manuṣyagajavājinaḥ |
nāśaknuvannavasthātuṃ bhramarairiva daṃśitāḥ

हतशिष्टाः सरुधिरा भिन्नमस्तकपिण्‍डिकाः ।
विभिन्नशिरसो राजन्दन्तैश्छिन्नैश्च दन्तिनः ।
निर्धूतैश्च करैर्नागा व्यङ्गाश्च शतशः कृताः

hataśiṣṭāḥ sarudhirā bhinnamastakapiṇ‍ḍikāḥ |
vibhinnaśiraso rājandantaiśchinnaiśca dantinaḥ |
nirdhūtaiśca karairnāgā vyaṅgāśca śataśaḥ kṛtāḥ

हत्वा पञ्चशतं योधांस्तत्क्षणेनैव मारिष ।
व्यचरत्पृतनामध्ये शैनेयः कृतहस्तवत्

hatvā pañcaśataṃ yodhāṃstatkṣaṇenaiva māriṣa |
vyacaratpṛtanāmadhye śaineyaḥ kṛtahastavat

कुञ्जराः सन्न्यवर्तन्त युयुधानेन मोहिताः

kuñjarāḥ sannyavartanta yuyudhānena mohitāḥ

अश्मनां भिद्यमानानां सायकैः श्रूयते ध्वनिः ।
पद्मपत्रेषुधाराणां पतन्तीनामिव ध्वनिः

aśmanāṃ bhidyamānānāṃ sāyakaiḥ śrūyate dhvaniḥ |
padmapatreṣudhārāṇāṃ patantīnāmiva dhvaniḥ

ततः शब्दः समभवत्तव सैन्यस्य मारिष ।
माधवेनार्द्यमानस्य सागरस्येव पर्वणि

tataḥ śabdaḥ samabhavattava sainyasya māriṣa |
mādhavenārdyamānasya sāgarasyeva parvaṇi

तं शब्दं तुमुलं श्रुत्वा द्रोणो यन्तारमब्रवीत् ।
एष सूत रणे क्रुद्धः सात्वतानां महारथः

taṃ śabdaṃ tumulaṃ śrutvā droṇo yantāramabravīt |
eṣa sūta raṇe kruddhaḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ

दारयन्बहुधा सैन्यं रणे चरति कालवत् ।
यत्रैष शब्दस्तुमुलस्तत्र सूत रथं नय

dārayanbahudhā sainyaṃ raṇe carati kālavat |
yatraiṣa śabdastumulastatra sūta rathaṃ naya

पाषाणयोधिभिर्नूनं युयुधानः समागतः ।
तथाहि रथिनः सर्वे हियन्ते विद्रुतैर्हयैः

pāṣāṇayodhibhirnūnaṃ yuyudhānaḥ samāgataḥ |
tathāhi rathinaḥ sarve hiyante vidrutairhayaiḥ

विशस्त्रकवचा रुग्णास्तत्रतत्र पतन्ति च ।
न शक्नुवन्ति यन्तारः संयन्तुं तुमुले हयान्

viśastrakavacā rugṇāstatratatra patanti ca |
na śaknuvanti yantāraḥ saṃyantuṃ tumule hayān

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा भारद्वाजस्य सारथिः ।
प्रत्युवाच ततो द्रोणं सर्वशस्त्रभृतां वरम्

ityetadvacanaṃ śrutvā bhāradvājasya sārathiḥ |
pratyuvāca tato droṇaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam

सैन्यं द्रवति चायुष्मन्कौरवेयं समन्ततः ।
पश्य योधान्रणे भग्नान्धावतो वै ततस्ततः

sainyaṃ dravati cāyuṣmankauraveyaṃ samantataḥ |
paśya yodhānraṇe bhagnāndhāvato vai tatastataḥ

इमे च संहताः शूराः पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ।
त्वामेव हि जिघांसन्त आद्रवन्ति समन्ततः

ime ca saṃhatāḥ śūrāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha |
tvāmeva hi jighāṃsanta ādravanti samantataḥ

अत्र कार्यं समाधत्स्व प्राप्तकालमरिन्दम ।
स्वाने वा गमने वापि दूरं यातश्च सात्यकिः

atra kāryaṃ samādhatsva prāptakālamarindama |
svāne vā gamane vāpi dūraṃ yātaśca sātyakiḥ

तथैवं वदतस्तस्य भारद्वाजस्य सारथेः ।
प्रत्यदृश्यत शैनेयो निघ्नन्बहुविधान्रथान्

tathaivaṃ vadatastasya bhāradvājasya sāratheḥ |
pratyadṛśyata śaineyo nighnanbahuvidhānrathān

ते वध्यमानाः समरे युयुधानेन तावकाः ।
युयुधानरथं त्यक्त्वा द्रोणानीकाय दुद्रुवुः

te vadhyamānāḥ samare yuyudhānena tāvakāḥ |
yuyudhānarathaṃ tyaktvā droṇānīkāya dudruvuḥ

यैस्तु दुःशासनः सार्धं रथैः पूर्वं न्यवर्तत ।
ते भीतास्त्वभ्यधावन्त सर्वे द्रोणरथं प्रति

yaistu duḥśāsanaḥ sārdhaṃ rathaiḥ pūrvaṃ nyavartata |
te bhītāstvabhyadhāvanta sarve droṇarathaṃ prati