अध्याय 120: सात्यकि दुर्योधन और उसके भाइयों को खदेड़ते हैं

जित्वा यवनकाम्भोजान्युयुधानस्ततोऽर्जुनम् ।
जगाम तव सैन्यस्य मध्येन रथिनां वरः

jitvā yavanakāmbhojānyuyudhānastato'rjunam |
jagāma tava sainyasya madhyena rathināṃ varaḥ

शरदंष्ट्रो नरव्याघ्रो विचित्रकवचच्छविः ।
मृगं व्याघ्र इवाजिघ्रंस्तव सैन्यमभीषयत्

śaradaṃṣṭro naravyāghro vicitrakavacacchaviḥ |
mṛgaṃ vyāghra ivājighraṃstava sainyamabhīṣayat

स रथेन चरन्मार्गान्धनुरुद्धामयद्भृशम् ।
रुक्मपृष्ठं महावेगं रुक्मचन्द्रकसङ्कुलम्

sa rathena caranmārgāndhanuruddhāmayadbhṛśam |
rukmapṛṣṭhaṃ mahāvegaṃ rukmacandrakasaṅkulam

रुक्माङ्गदशिरस्त्राणो रुक्मवर्मसमावृतः ।
रुक्मध्वजधनुः शूरो मेरुशृङ्गमिवाबभौ

rukmāṅgadaśirastrāṇo rukmavarmasamāvṛtaḥ |
rukmadhvajadhanuḥ śūro meruśṛṅgamivābabhau

सधनुर्मण्डलः सङ्ख्ये तेजोभासुररश्मिवान् ।
शरदीवोदितः सूर्यो नृसूर्यो विरराज ह

sadhanurmaṇḍalaḥ saṅkhye tejobhāsuraraśmivān |
śaradīvoditaḥ sūryo nṛsūryo virarāja ha

वृषभस्कन्धविक्रान्तो वृषभाक्षो नरर्षभः ।
तावकानां बभौ मध्ये गवां मध्ये यथा वृषः

vṛṣabhaskandhavikrānto vṛṣabhākṣo nararṣabhaḥ |
tāvakānāṃ babhau madhye gavāṃ madhye yathā vṛṣaḥ

मत्तद्विरदसङ्काशं मत्तद्विरदगामिनम् ।
प्रभिन्नमिव मातङ्गं यूथमध्ये व्यवस्थितम्

mattadviradasaṅkāśaṃ mattadviradagāminam |
prabhinnamiva mātaṅgaṃ yūthamadhye vyavasthitam

व्याधा इव जिघांसन्तस्त्वदीयाः समुपाद्रवन् ।
सात्यकिं समरे राजन्परिवव्रुस्तवात्मजाः

vyādhā iva jighāṃsantastvadīyāḥ samupādravan |
sātyakiṃ samare rājanparivavrustavātmajāḥ

द्रोणानीकमतिक्रान्तं भोजानीकं च दुस्तरम् ।
जलसन्धार्णवं तीर्त्वा काम्भोजानां च वाहिनीम्

droṇānīkamatikrāntaṃ bhojānīkaṃ ca dustaram |
jalasandhārṇavaṃ tīrtvā kāmbhojānāṃ ca vāhinīm

हार्दिक्यमकरान्मुक्तं तीर्णं वै सैन्यसागरम् ।
परिवव्रुः सुसङ्क्रुद्वास्त्वदीयाः सात्यकिं रथाः

hārdikyamakarānmuktaṃ tīrṇaṃ vai sainyasāgaram |
parivavruḥ susaṅkrudvāstvadīyāḥ sātyakiṃ rathāḥ

दुर्योधनश्चित्रसेनो दुःशासनविविंशती ।
शकुनिर्दुःसहश्चैव युवा दुर्धर्षणः क्रथः

duryodhanaścitraseno duḥśāsanaviviṃśatī |
śakunirduḥsahaścaiva yuvā durdharṣaṇaḥ krathaḥ

अन्ये च बहवः शूराः शस्त्रवन्तो दुरासदाः ।
पृष्ठतः सात्यकिं यान्तमन्वधावन्नमर्षिणः

anye ca bahavaḥ śūrāḥ śastravanto durāsadāḥ |
pṛṣṭhataḥ sātyakiṃ yāntamanvadhāvannamarṣiṇaḥ

अथ शब्दो महानासीत्तव सैन्यस्य मारिष ।
मारुतोद्धूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि

atha śabdo mahānāsīttava sainyasya māriṣa |
mārutoddhūtavegasya sāgarasyeva parvaṇi

तानभिद्रवतः सर्वान्समीक्ष्य शिनिपुङ्गवः ।
शनैर्याहीति यन्तारमब्रवीत्प्रहसन्निव

tānabhidravataḥ sarvānsamīkṣya śinipuṅgavaḥ |
śanairyāhīti yantāramabravītprahasanniva

इदमेति समुद्धूतं धार्तराष्ट्रबलं महत् ।
मामेवाभिमुखं तूर्णं गजाश्वरथपत्तिमत् ।
नादयद्वै दिशः सर्वा रथघोषेण सारथे

idameti samuddhūtaṃ dhārtarāṣṭrabalaṃ mahat |
māmevābhimukhaṃ tūrṇaṃ gajāśvarathapattimat |
nādayadvai diśaḥ sarvā rathaghoṣeṇa sārathe

पृथिवीं चान्तरिक्षं च कम्पयन्सागरानपि ।
एतद्बलार्णवं सूत वारयिष्ये महारणे ।
पौर्णमास्यामिवोद्धूतं वेलेव मकरालयम्

pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca kampayansāgarānapi |
etadbalārṇavaṃ sūta vārayiṣye mahāraṇe |
paurṇamāsyāmivoddhūtaṃ veleva makarālayam

पश्य मे सूत विक्रान्तमिन्द्रस्येव महामृधे ।
एष सैन्यानि शत्रूणां विधमामि शितैः शरैः

paśya me sūta vikrāntamindrasyeva mahāmṛdhe |
eṣa sainyāni śatrūṇāṃ vidhamāmi śitaiḥ śaraiḥ

निहतानाहवे पश्य पदात्यश्वरथद्विपान् ।
मच्छरैरग्निसङ्काशैर्विद्धदेहान्सहस्रशः

nihatānāhave paśya padātyaśvarathadvipān |
maccharairagnisaṅkāśairviddhadehānsahasraśaḥ

इत्येवं ब्रुवतस्तस्य सात्यकेरमितौजसः ।
समीपे सैनिकास्ते तु शीघ्रमीयुर्युयुत्सवः ।
जह्याद्रवस्व तिष्ठेति पश्यपश्येति वादिनः

ityevaṃ bruvatastasya sātyakeramitaujasaḥ |
samīpe sainikāste tu śīghramīyuryuyutsavaḥ |
jahyādravasva tiṣṭheti paśyapaśyeti vādinaḥ

तानेवं ब्रुवतो वीरान्सात्यकिर्निशितैः शरैः ।
जघानं त्रिशतानश्वान्कुञ्जरांश्च चतुःशतान् ।
लध्वस्त्रश्चित्रयोधी च प्रहरञ्शिनिपुङ्गवः

tānevaṃ bruvato vīrānsātyakirniśitaiḥ śaraiḥ |
jaghānaṃ triśatānaśvānkuñjarāṃśca catuḥśatān |
ladhvastraścitrayodhī ca praharañśinipuṅgavaḥ

स सम्प्रहारस्तुमुलस्तस्य तेषां च धन्विनाम् ।
देवासुररणप्रख्यः प्रावर्तत जनक्षयः

sa samprahārastumulastasya teṣāṃ ca dhanvinām |
devāsuraraṇaprakhyaḥ prāvartata janakṣayaḥ

मेघजालनिभं सैन्यं तव पुत्रस्य मारिष ।
प्रत्यगृह्णाच्छिनेः पौत्रः शरैराशीविषोपमैः

meghajālanibhaṃ sainyaṃ tava putrasya māriṣa |
pratyagṛhṇācchineḥ pautraḥ śarairāśīviṣopamaiḥ

प्रच्छाद्यमानः समरे शरजालैः स वीर्यवान् ।
असम्भ्रमन्महाराज तावकानवधीद्बहून्

pracchādyamānaḥ samare śarajālaiḥ sa vīryavān |
asambhramanmahārāja tāvakānavadhīdbahūn

आश्चर्यं तत्र राजेन्द्र सुमहद्दृष्टवानहम् ।
न मोघः सायकः कश्चित्सात्यकेरभवत्प्रभो

āścaryaṃ tatra rājendra sumahaddṛṣṭavānaham |
na moghaḥ sāyakaḥ kaścitsātyakerabhavatprabho

रथनागाश्वकलिलः पदात्यूर्मिसमाकुलः ।
शैनेयवेलामासाद्य स्थितः सैन्यमहार्णवः

rathanāgāśvakalilaḥ padātyūrmisamākulaḥ |
śaineyavelāmāsādya sthitaḥ sainyamahārṇavaḥ

सम्भ्रान्तनरनागाश्वमावर्तत मुहुर्मुहुः ।
तत्सैन्यमिषुभिस्तेन वध्यमानं समन्ततः ।
बभ्राम तत्रतत्रैव गावः शीतार्दिता इव

sambhrāntanaranāgāśvamāvartata muhurmuhuḥ |
tatsainyamiṣubhistena vadhyamānaṃ samantataḥ |
babhrāma tatratatraiva gāvaḥ śītārditā iva

पदातिनं रथं नागं सादिनं तुरगं तथा ।
अविद्वं तत्र नाद्राक्षं युयुधानस्य सायकैः

padātinaṃ rathaṃ nāgaṃ sādinaṃ turagaṃ tathā |
avidvaṃ tatra nādrākṣaṃ yuyudhānasya sāyakaiḥ

न तादृक्कदनं राजन्कृतवांस्तत्र फल्गुनः ।
यादृक्क्षयमनीकानामकरोत्सात्यकिर्नृप

na tādṛkkadanaṃ rājankṛtavāṃstatra phalgunaḥ |
yādṛkkṣayamanīkānāmakarotsātyakirnṛpa

अत्यर्जुनं शिनेः पौत्रो युध्यते पुरुषर्षभः ।
वीतभीर्लाघवोपेतः कृतित्वं सम्प्रदर्शयन्

atyarjunaṃ śineḥ pautro yudhyate puruṣarṣabhaḥ |
vītabhīrlāghavopetaḥ kṛtitvaṃ sampradarśayan

ततो दुर्योधनो राजा सात्वतस्य त्रिभिः शरैः ।
विव्याध सूतं निशितैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान्

tato duryodhano rājā sātvatasya tribhiḥ śaraiḥ |
vivyādha sūtaṃ niśitaiścaturbhiścaturo hayān

सात्यकिं च त्रिभिर्विद्व्वा पुनरष्टाभिरेव च ।
दुःशासनः षोडशभिर्विव्याध शिनिपुङ्गवम्

sātyakiṃ ca tribhirvidvvā punaraṣṭābhireva ca |
duḥśāsanaḥ ṣoḍaśabhirvivyādha śinipuṅgavam

शकुनिः पञ्चविंशत्या चित्रसेनश्च पञ्चभिः ।
दुःसहः पञ्चदशभिर्विव्याधोरसि सात्यकिम्

śakuniḥ pañcaviṃśatyā citrasenaśca pañcabhiḥ |
duḥsahaḥ pañcadaśabhirvivyādhorasi sātyakim

उत्स्मयन्वृष्णिशार्दूलस्तथा बाणैः समाहतः ।
तानविध्यन्महाराज सर्वानेव त्रिभिस्त्रिभिः

utsmayanvṛṣṇiśārdūlastathā bāṇaiḥ samāhataḥ |
tānavidhyanmahārāja sarvāneva tribhistribhiḥ

गाढविद्धानरीन्कृत्वा मार्गणैः सोऽतितेजनैः ।
शैनेयः श्येनवत्सङ्ख्ये व्यचरल्लघुविक्रमः

gāḍhaviddhānarīnkṛtvā mārgaṇaiḥ so'titejanaiḥ |
śaineyaḥ śyenavatsaṅkhye vyacarallaghuvikramaḥ

सौबलस्य धनुश्छित्त्वा हस्तावापं निकृत्य च ।
दुर्योधनं त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत्स्तनान्तरे

saubalasya dhanuśchittvā hastāvāpaṃ nikṛtya ca |
duryodhanaṃ tribhirbāṇairabhyavidhyatstanāntare

चित्रसेनं शतेनैव दशभिर्दुःसहं तथा ।
दुःशासनं तु विंशत्या विव्याध शिनिपुङ्गवः

citrasenaṃ śatenaiva daśabhirduḥsahaṃ tathā |
duḥśāsanaṃ tu viṃśatyā vivyādha śinipuṅgavaḥ

अथान्यद्धनुरादाय श्यालस्तव विशाम्पते ।
अष्टाभिः सात्यकिं विद्व्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः

athānyaddhanurādāya śyālastava viśāmpate |
aṣṭābhiḥ sātyakiṃ vidvvā punarvivyādha pañcabhiḥ

दुःशासनश्च दशभिर्दुःसहश्च त्रिभिः शरैः ।
दुर्मुखश्च द्वादशभी राजन्विव्याध सात्यकिम्

duḥśāsanaśca daśabhirduḥsahaśca tribhiḥ śaraiḥ |
durmukhaśca dvādaśabhī rājanvivyādha sātyakim

दुर्योधनस्त्रिसप्तत्या किद्व्वा भारत माधवम् ।
ततोस्य निशितैर्बाणैस्त्रिभिर्विव्याध सारथिम्

duryodhanastrisaptatyā kidvvā bhārata mādhavam |
tatosya niśitairbāṇaistribhirvivyādha sārathim

तान्सर्वान्सहिताञ्शूरान्यतमानान्महारथान् ।
पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैः पुनर्विव्याध सात्यकिः

tānsarvānsahitāñśūrānyatamānānmahārathān |
pañcabhiḥ pañcabhirbāṇaiḥ punarvivyādha sātyakiḥ

ततः स रथिनां श्रेष्ठस्तव पुत्रस्य सारथिम् ।
आजघानाशु भल्लेन स हतो न्यपतद्भुवि

tataḥ sa rathināṃ śreṣṭhastava putrasya sārathim |
ājaghānāśu bhallena sa hato nyapatadbhuvi

पतिते सारथौ तस्मिंस्तव पुत्ररथः प्रभो ।
वातायमानैस्तैरश्वैरपानीयत सङ्गरात्

patite sārathau tasmiṃstava putrarathaḥ prabho |
vātāyamānaistairaśvairapānīyata saṅgarāt

ततस्तव सुतो राजन्सैनिकाश्च विशाम्पते ।
राज्ञो रथमभिप्रेक्ष्य विद्रुताः शतशोऽभवन्

tatastava suto rājansainikāśca viśāmpate |
rājño rathamabhiprekṣya vidrutāḥ śataśo'bhavan

विद्रुतं तत्र तत्सैन्यं दृष्ट्वा भारत सात्यकिः ।
अवाकिरच्छरैस्तीक्ष्णै रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः

vidrutaṃ tatra tatsainyaṃ dṛṣṭvā bhārata sātyakiḥ |
avākiraccharaistīkṣṇai rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ

विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि सहस्रशः ।
प्रययौ सात्यकी राजञ्श्वेताश्वस्य रथं प्रति

vidrāvya sarvasainyāni tāvakāni sahasraśaḥ |
prayayau sātyakī rājañśvetāśvasya rathaṃ prati

तं प्रयान्तं महाबाहुं तावकाः प्रेक्ष्य मारिष ।
दृष्टं चादृष्टवत्कृत्वा क्रियामन्यामयोजयन्

taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ tāvakāḥ prekṣya māriṣa |
dṛṣṭaṃ cādṛṣṭavatkṛtvā kriyāmanyāmayojayan

तं शरानाददानं च रक्षमाणं च सारथिम् ।
आत्मानं पालयानं च तावकाः समपूजयन्

taṃ śarānādadānaṃ ca rakṣamāṇaṃ ca sārathim |
ātmānaṃ pālayānaṃ ca tāvakāḥ samapūjayan