अध्याय 119: सात्यकि रक्त की नदी पार करते हैं

निर्जित्य कृतवर्माणं भारद्वाजं च संयुगे ।
स सात्यकिः सत्यधृतिर्महात्मा शिनिपुङ्गवः

nirjitya kṛtavarmāṇaṃ bhāradvājaṃ ca saṃyuge |
sa sātyakiḥ satyadhṛtirmahātmā śinipuṅgavaḥ

*दुर्योधनं च निर्जित्य शूरं चैव सुयोधनम् ।
जलसन्धं निहत्याजौ शूरसेनं च पार्थिवम्

*duryodhanaṃ ca nirjitya śūraṃ caiva suyodhanam |
jalasandhaṃ nihatyājau śūrasenaṃ ca pārthivam

म्लेच्छांश्च बहुधा राजन्काश्यपुत्रं च संयुगे ।
निषादांस्तङ्कणांश्चैव कलिङ्गान्मगधानपि

mlecchāṃśca bahudhā rājankāśyaputraṃ ca saṃyuge |
niṣādāṃstaṅkaṇāṃścaiva kaliṅgānmagadhānapi

केकयाञ्छूरसेनांश्च तथा पर्वतवासिनः ।
काम्भोजान्यवनांश्चैव वसातींश्च शिबीनपि

kekayāñchūrasenāṃśca tathā parvatavāsinaḥ |
kāmbhojānyavanāṃścaiva vasātīṃśca śibīnapi

कोसलान्मगधांश्चैव यातुधानान्सतित्तिरान् ।
एतांश्चान्यान्रणे हत्वाऽगच्छद्युद्धे स सात्यकिः

kosalānmagadhāṃścaiva yātudhānānsatittirān |
etāṃścānyānraṇe hatvā'gacchadyuddhe sa sātyakiḥ

रुधिरौघनदीं घोरां केशशैवालशाद्वलाम् ।
शक्तिग्राहसमाकीर्णां छत्रहंसोपशोभिताम्

rudhiraughanadīṃ ghorāṃ keśaśaivālaśādvalām |
śaktigrāhasamākīrṇāṃ chatrahaṃsopaśobhitām

दुस्तरां भीरुभिर्नित्यं शूरलोकप्रवाहिनीम् ।
प्रवर्त्य हृषितो राजन्पुनर्यन्तारमब्रवीत्

dustarāṃ bhīrubhirnityaṃ śūralokapravāhinīm |
pravartya hṛṣito rājanpunaryantāramabravīt

ध्वजनागाश्वकलिलं शरशक्त्यूर्मिमालिनम् ।
खङ्कमत्स्यं गदाग्राहं शूरायुधमहास्वनम्

dhvajanāgāśvakalilaṃ śaraśaktyūrmimālinam |
khaṅkamatsyaṃ gadāgrāhaṃ śūrāyudhamahāsvanam

प्राणापहारिणं रौद्रं वादित्रोद्धुष्टनादितम् ।
शूराणां सुखसंस्पर्शमस्पृश्यमथ भीरुणाम् ।
तीर्णाः स्म दुस्तरं तात द्रोणानीकमहार्णवम्

prāṇāpahāriṇaṃ raudraṃ vāditroddhuṣṭanāditam |
śūrāṇāṃ sukhasaṃsparśamaspṛśyamatha bhīruṇām |
tīrṇāḥ sma dustaraṃ tāta droṇānīkamahārṇavam

जलसन्धबलेनाजौ पुरुषादैरिवावृतम् ।
अतोऽन्यत्पृतनाशेषं मन्ये कुनदिकामिव

jalasandhabalenājau puruṣādairivāvṛtam |
ato'nyatpṛtanāśeṣaṃ manye kunadikāmiva

तर्तव्यामल्पसलिलां चोदयाश्वानसम्भ्रमम् ।
हस्तप्राप्तमहं मन्ये साम्प्रतं सव्यसाचिनम्

tartavyāmalpasalilāṃ codayāśvānasambhramam |
hastaprāptamahaṃ manye sāmprataṃ savyasācinam

निर्जित्य दुर्धरं द्रोणं सपदानुगमाहवे ।
हार्दिक्यं योधवर्यं च मन्ये प्राप्तं धनञ्जयम्

nirjitya durdharaṃ droṇaṃ sapadānugamāhave |
hārdikyaṃ yodhavaryaṃ ca manye prāptaṃ dhanañjayam

न हि मे जायते त्रासो दृष्ट्वा सैन्यान्यनेकशः ।
वह्नेरिव प्रदीप्तस्य वने शुष्कतृणालयम्

na hi me jāyate trāso dṛṣṭvā sainyānyanekaśaḥ |
vahneriva pradīptasya vane śuṣkatṛṇālayam

पश्य पाण्डवमुख्येन यातां भूमिं किरीटिना ।
पत्त्यश्वरथनागौघैः पतितैर्विषमीकृताम्

paśya pāṇḍavamukhyena yātāṃ bhūmiṃ kirīṭinā |
pattyaśvarathanāgaughaiḥ patitairviṣamīkṛtām

द्रवते तद्यथा सैन्यं तेन भग्नं महात्मना ।
रथैर्विपरिधावद्भिर्गजैरश्वैश्च सारथे ।
कौशेयारुणसंकाशमेतदुद्वूयते रजः

dravate tadyathā sainyaṃ tena bhagnaṃ mahātmanā |
rathairviparidhāvadbhirgajairaśvaiśca sārathe |
kauśeyāruṇasaṃkāśametadudvūyate rajaḥ

अभ्याशस्थमहं मन्ये श्वेताश्वं कृष्णसारथिम्

abhyāśasthamahaṃ manye śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim

श्रूयते ह्येष निर्घोषो जलदस्येव गर्जतः ।
विष्फार्यमाणस्य रणे गाण्डीवस्यामितौजसः

śrūyate hyeṣa nirghoṣo jaladasyeva garjataḥ |
viṣphāryamāṇasya raṇe gāṇḍīvasyāmitaujasaḥ

अभ्याशस्थमहं मन्ये सैन्धवस्य किरीटिनम् ।
तादृशः श्रूयते शब्दः सैन्यानां सागरोपमः

abhyāśasthamahaṃ manye saindhavasya kirīṭinam |
tādṛśaḥ śrūyate śabdaḥ sainyānāṃ sāgaropamaḥ

यादृशानि निमित्तानि मम प्रादुर्भवन्ति वै ।
अनस्तंगत आदित्ये हन्ता सैन्धवमर्जुनः

yādṛśāni nimittāni mama prādurbhavanti vai |
anastaṃgata āditye hantā saindhavamarjunaḥ

शनैर्विस्रम्भयन्नश्वान्याहि यत्रारिवाहिनी

śanairvisrambhayannaśvānyāhi yatrārivāhinī

यत्रैते सतलत्रामाः सुयोधनपुरोगमाः ।
दंशिताः क्रूरकर्माणः काम्भोजा युद्धदुर्मदाः

yatraite satalatrāmāḥ suyodhanapurogamāḥ |
daṃśitāḥ krūrakarmāṇaḥ kāmbhojā yuddhadurmadāḥ

शरबाणासनधरा यवनाश्च प्रहारिणः ।
शकाः किराता दरदा बर्बरास्ताम्रलिप्तकाः

śarabāṇāsanadharā yavanāśca prahāriṇaḥ |
śakāḥ kirātā daradā barbarāstāmraliptakāḥ

अन्ये च बहवो म्लेच्छा विविधायुधपाणयः ।
मामेवाभिमुखाः सर्वे तिष्ठन्ति समरार्थिनः

anye ca bahavo mlecchā vividhāyudhapāṇayaḥ |
māmevābhimukhāḥ sarve tiṣṭhanti samarārthinaḥ

एतान्सरथनागाश्वान्निहत्याजौ सपत्तिनः ।
इदं दुर्गं महाघोरं तीर्णमेवोपधारय

etānsarathanāgāśvānnihatyājau sapattinaḥ |
idaṃ durgaṃ mahāghoraṃ tīrṇamevopadhāraya

न सम्भ्रमो मे वार्ष्णेय विद्यते सत्यविक्रम ।
यद्यपि स्यात्तव क्रुद्धो जामदग्न्योऽग्रतः स्थितः

na sambhramo me vārṣṇeya vidyate satyavikrama |
yadyapi syāttava kruddho jāmadagnyo'grataḥ sthitaḥ

द्रोणो वा रथिनां श्रेष्ठः कृपो मद्रेश्वरोऽपि वा ।
तथापि सम्भ्रामो न स्यात्त्वामाश्रित्य महाभुज

droṇo vā rathināṃ śreṣṭhaḥ kṛpo madreśvaro'pi vā |
tathāpi sambhrāmo na syāttvāmāśritya mahābhuja

त्वया सुबहवो युद्धे निर्जिताः शत्रुसूदन ।
दंशिताःक्रूरकर्माणः काम्भोजा युद्धदुर्मदाः

tvayā subahavo yuddhe nirjitāḥ śatrusūdana |
daṃśitāḥkrūrakarmāṇaḥ kāmbhojā yuddhadurmadāḥ

शरवाणासनधरा यवनाश्च प्रहारिणः ।
शकाः किराता दरदा बर्बरास्ताम्रलिप्तकाः ।
अन्ये च बहवो म्लेच्छा विविधायुधपाणयः

śaravāṇāsanadharā yavanāśca prahāriṇaḥ |
śakāḥ kirātā daradā barbarāstāmraliptakāḥ |
anye ca bahavo mlecchā vividhāyudhapāṇayaḥ

न च मे सम्भ्रमः कश्चिद्भूतपूर्वः कथञ्चन ।
किमुतैतत्समासाद्य धीरं संयुगगोष्पदम्

na ca me sambhramaḥ kaścidbhūtapūrvaḥ kathañcana |
kimutaitatsamāsādya dhīraṃ saṃyugagoṣpadam

आयुष्मन्कतरेण त्वां प्रापयामि धनञ्जयम् ।
केभ्यः क्रुद्धोऽसि वार्ष्णेय कान्स्विन्मृत्युरुपस्थितः

āyuṣmankatareṇa tvāṃ prāpayāmi dhanañjayam |
kebhyaḥ kruddho'si vārṣṇeya kānsvinmṛtyurupasthitaḥ

केषां सङ्घमनीकस्य हन्तुमुत्सहते मनः ।
केत्वां युधि पराक्रान्तं कालान्तकयमोपमम्

keṣāṃ saṅghamanīkasya hantumutsahate manaḥ |
ketvāṃ yudhi parākrāntaṃ kālāntakayamopamam

दृष्ट्वा विक्रमसम्पन्नं विद्रविष्यन्ति संयुगे ।
केषां वैवस्वतो राजा स्मरतेऽद्य महाभुज

dṛṣṭvā vikramasampannaṃ vidraviṣyanti saṃyuge |
keṣāṃ vaivasvato rājā smarate'dya mahābhuja

मुण्डानेतान्हनिष्यामि दानवानिव वासवः ।
प्रतिज्ञां पारयिष्यामि काम्भोजानेव मां वह

muṇḍānetānhaniṣyāmi dānavāniva vāsavaḥ |
pratijñāṃ pārayiṣyāmi kāmbhojāneva māṃ vaha

xxxxxकदनं कृत्वा क्षिप्रं यास्यामि पाण्डवम्

xxxxxkadanaṃ kṛtvā kṣipraṃ yāsyāmi pāṇḍavam

xxxxxयन्ति मे वीर्यं कौरवाः ससुयोधनाः ।
xxxxxxनाके हते सूत सर्वसैन्येषु चासकृत्

xxxxxyanti me vīryaṃ kauravāḥ sasuyodhanāḥ |
xxxxxxnāke hate sūta sarvasainyeṣu cāsakṛt

अद्य कौरवसैन्यस्य दीर्घमाणस्य संयुगे ।
श्रुत्वा विरावं बहुधा सन्तप्स्यति सुयोधनः

adya kauravasainyasya dīrghamāṇasya saṃyuge |
śrutvā virāvaṃ bahudhā santapsyati suyodhanaḥ

अद्य पाण्डवमुख्यस्य श्वेताश्वस्य महात्मनः ।
आचार्यककृतं मार्गं दर्शयिष्यामि संयुगे

adya pāṇḍavamukhyasya śvetāśvasya mahātmanaḥ |
ācāryakakṛtaṃ mārgaṃ darśayiṣyāmi saṃyuge

अद्य मद्बाणनिहतान्योधमुख्यान्सहस्रशः ।
दृष्ट्वा दुर्योधनो राजा पश्चात्तापं गमिष्यति

adya madbāṇanihatānyodhamukhyānsahasraśaḥ |
dṛṣṭvā duryodhano rājā paścāttāpaṃ gamiṣyati

अद्य मे क्षिप्रहस्तस्य क्षिपतः सायकोत्तमान् ।
अलातचक्रप्रतिमं धनुर्द्रक्ष्यन्ति कौरवाः

adya me kṣiprahastasya kṣipataḥ sāyakottamān |
alātacakrapratimaṃ dhanurdrakṣyanti kauravāḥ

मत्सायकचिताङ्गानां रुधिरं स्रवतां मुहुः ।
सैनिकानां वधं दृष्ट्वा सन्तप्स्यति सुयोधनः

matsāyakacitāṅgānāṃ rudhiraṃ sravatāṃ muhuḥ |
sainikānāṃ vadhaṃ dṛṣṭvā santapsyati suyodhanaḥ

अद्य मे क्रुद्धरूपस्य निघ्नतश्च वरान्वरान् ।
द्विफल्गुनामिमं लोकं मंस्यतेऽद्य सुयोधनः

adya me kruddharūpasya nighnataśca varānvarān |
dviphalgunāmimaṃ lokaṃ maṃsyate'dya suyodhanaḥ

अद्य राजसहस्राणि निहतानि मया रणे ।
दृष्ट्वा दुर्योधनो राजा सन्तप्स्यति महामृधे

adya rājasahasrāṇi nihatāni mayā raṇe |
dṛṣṭvā duryodhano rājā santapsyati mahāmṛdhe

अद्य स्नेहं च भक्तिं च पाण्डवेषु महात्मसु ।
हत्वा राजसहस्राणि दर्शयिष्यामि राजसु

adya snehaṃ ca bhaktiṃ ca pāṇḍaveṣu mahātmasu |
hatvā rājasahasrāṇi darśayiṣyāmi rājasu

बलं वीर्यं कृतज्ञत्वं मम ज्ञास्यन्ति कौरवाः

balaṃ vīryaṃ kṛtajñatvaṃ mama jñāsyanti kauravāḥ

एवमुक्तस्तदा सूतः शिक्षितान्साधुवाहिनः ।
शशाङ्कसन्निकाशान्वै वाजिनो व्यनुदद्भृशम्

evamuktastadā sūtaḥ śikṣitānsādhuvāhinaḥ |
śaśāṅkasannikāśānvai vājino vyanudadbhṛśam

ते पिबन्त इवाकाशं युयुधानं हयोत्तमाः ।
प्रापयन्यवनाञ्शनीघ्रं मनः पवनरंहसः

te pibanta ivākāśaṃ yuyudhānaṃ hayottamāḥ |
prāpayanyavanāñśanīghraṃ manaḥ pavanaraṃhasaḥ

सात्यकिं ते समासाद्य पृतनास्वनिवर्तिनम् ।
बहवो लघुहस्ताश्च शरवर्षैरवाकिरन्

sātyakiṃ te samāsādya pṛtanāsvanivartinam |
bahavo laghuhastāśca śaravarṣairavākiran

तेषामिषूनथास्त्राणि वेगवान्नतपर्वभिः ।
अच्छिनत्सात्यकी राजन्नैनं ते प्राप्नुवञ्शराः

teṣāmiṣūnathāstrāṇi vegavānnataparvabhiḥ |
acchinatsātyakī rājannainaṃ te prāpnuvañśarāḥ

रुक्मपुङ्खैः सुनिशितैर्गार्ध्रपत्रैरजिह्मगैः ।
उच्चकर्त शिरांस्युग्रो यवनानां भुजानपि

rukmapuṅkhaiḥ suniśitairgārdhrapatrairajihmagaiḥ |
uccakarta śirāṃsyugro yavanānāṃ bhujānapi

शैक्यायसानि वर्माणि कांस्यानि च समन्ततः ।
भित्त्वा देहांस्तथा तेषां शरा जग्मुर्महीतलम्

śaikyāyasāni varmāṇi kāṃsyāni ca samantataḥ |
bhittvā dehāṃstathā teṣāṃ śarā jagmurmahītalam

ते हन्यमाना वीरेण म्लेच्छाः सात्यकिना रणे ।
शतशोऽभ्यपतंस्तत्र व्यसवो वसुधातले

te hanyamānā vīreṇa mlecchāḥ sātyakinā raṇe |
śataśo'bhyapataṃstatra vyasavo vasudhātale

सुपूर्णायतमुक्तैस्तानव्यवच्छिन्नपिण्डितैः ।
पञ्च षट् सप्त चाष्टौ च भिभेद यवनाञ्शरैः

supūrṇāyatamuktaistānavyavacchinnapiṇḍitaiḥ |
pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau ca bhibheda yavanāñśaraiḥ

काम्भोजानां सहस्रैश्च शकानां च विशाम्पते ।
शबराणां किरातानां बर्बराणां तथैव च

kāmbhojānāṃ sahasraiśca śakānāṃ ca viśāmpate |
śabarāṇāṃ kirātānāṃ barbarāṇāṃ tathaiva ca

अगम्यरूपां पृथिवीं मांसशोणितकर्दमाम् ।
कृतवांस्तत्र शैनेयः क्षपयंस्तावकं बलम्

agamyarūpāṃ pṛthivīṃ māṃsaśoṇitakardamām |
kṛtavāṃstatra śaineyaḥ kṣapayaṃstāvakaṃ balam

दस्यूनां सशिरस्त्राणैः शिरोभिर्लूनमूर्धदौः ।
दीर्घकूर्चैर्मही कीर्णा विबर्हैरण्डजैरिव

dasyūnāṃ saśirastrāṇaiḥ śirobhirlūnamūrdhadauḥ |
dīrghakūrcairmahī kīrṇā vibarhairaṇḍajairiva

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गैस्तैस्तदायोधनं बभौ ।
कबन्धैः संवृतं सर्वं ताम्राभ्रैः खमिवावृतम्

rudhirokṣitasarvāṅgaistaistadāyodhanaṃ babhau |
kabandhaiḥ saṃvṛtaṃ sarvaṃ tāmrābhraiḥ khamivāvṛtam

वज्राशनिसमस्पर्शैः सुपर्वभिरजिह्मगैः ।
ते सात्वतेन निहताः समावव्रुर्वसुन्धराम्

vajrāśanisamasparśaiḥ suparvabhirajihmagaiḥ |
te sātvatena nihatāḥ samāvavrurvasundharām

तेषामस्त्राणि बाणांश्च शैनेयो नतपर्वभिः ।
निचकर्त महाराज यवनानां शिरोधराः

teṣāmastrāṇi bāṇāṃśca śaineyo nataparvabhiḥ |
nicakarta mahārāja yavanānāṃ śirodharāḥ

ते शरा नतपर्वाणो युयुधानप्रचोदिताः ।
हित्वा देहांस्तथा तेषां पतन्ति स्म महीतले

te śarā nataparvāṇo yuyudhānapracoditāḥ |
hitvā dehāṃstathā teṣāṃ patanti sma mahītale

ते हन्यमाना वीरास्तु वृष्णिवीरेण संयुगे ।
शस्त्राहताः पतन्त्युर्व्यां काम्भोजाः सपदानुगाः

te hanyamānā vīrāstu vṛṣṇivīreṇa saṃyuge |
śastrāhatāḥ patantyurvyāṃ kāmbhojāḥ sapadānugāḥ

काम्भोजानां भुजैश्छिन्नैर्यवनानां च भारत ।
तत्रतत्र मही भाति पञ्चास्यैरिव पन्नगैः

kāmbhojānāṃ bhujaiśchinnairyavanānāṃ ca bhārata |
tatratatra mahī bhāti pañcāsyairiva pannagaiḥ

अल्पावशिष्टाः सम्भग्नाः कृच्छ्रप्राणा विचेतसः ।
जिताः सङ्ख्ये महाराज युयुधानेन दंशिताः

alpāvaśiṣṭāḥ sambhagnāḥ kṛcchraprāṇā vicetasaḥ |
jitāḥ saṅkhye mahārāja yuyudhānena daṃśitāḥ

पार्ष्णिभिश्च कशाभिश्च ताडयन्तस्तुरङ्गमान् ।
जवमुत्तममास्थाय सर्वतः प्राद्रवन्भयात्

pārṣṇibhiśca kaśābhiśca tāḍayantasturaṅgamān |
javamuttamamāsthāya sarvataḥ prādravanbhayāt

काम्भोजसैन्यं विद्राव्य दुर्जयं युधि भारत ।
यवनानां च तत्सैन्यं शकानां च महद्बलम्

kāmbhojasainyaṃ vidrāvya durjayaṃ yudhi bhārata |
yavanānāṃ ca tatsainyaṃ śakānāṃ ca mahadbalam

ततः स पुरुषव्याघ्रः सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
प्रहृष्टस्तावकाञ्जित्वा सूतं याहीत्यचोदयत्

tataḥ sa puruṣavyāghraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ |
prahṛṣṭastāvakāñjitvā sūtaṃ yāhītyacodayat

तत्तस्य समरे कर्म दृष्ट्वाऽन्यैरकृतं पुरा ।
चारणाः सहगन्धर्वाः पूजयाञ्चक्रिरे भृशम्

tattasya samare karma dṛṣṭvā'nyairakṛtaṃ purā |
cāraṇāḥ sahagandharvāḥ pūjayāñcakrire bhṛśam

तं यान्तं पृष्ठगोप्तारमर्जुनस्य विशाम्पते ।
चारणाः प्रेक्ष्य संहृष्टास्त्वदीयाश्चाभ्यपूजयन्

taṃ yāntaṃ pṛṣṭhagoptāramarjunasya viśāmpate |
cāraṇāḥ prekṣya saṃhṛṣṭāstvadīyāścābhyapūjayan