अध्याय 117: सात्यकि और द्रोण का बराबरी का युद्ध

काल्यमानेषु सैन्येषु शैनेयेन ततस्ततः ।
भारद्वाजः शरव्रातैर्मर्मभिद्भिरवाकिरत्

kālyamāneṣu sainyeṣu śaineyena tatastataḥ |
bhāradvājaḥ śaravrātairmarmabhidbhiravākirat

स सम्प्रहारस्तुमुलो द्रोणसात्वतयोरभूत् ।
पश्यतां सर्वसैन्यानां बलिवासवयोरिव

sa samprahārastumulo droṇasātvatayorabhūt |
paśyatāṃ sarvasainyānāṃ balivāsavayoriva

ततो द्रोणः शिनेः पौत्रं चित्रैः सर्वायसैः शरैः ।
त्रिभिराशीविपाकारैर्ललाटे समविध्यत

tato droṇaḥ śineḥ pautraṃ citraiḥ sarvāyasaiḥ śaraiḥ |
tribhirāśīvipākārairlalāṭe samavidhyata

तैर्ललाटार्पितैर्बाणैर्युयुधानस्त्वजिह्मगैः ।
व्यरोचत महाराज त्रिशृङ्ग इव पर्वतः

tairlalāṭārpitairbāṇairyuyudhānastvajihmagaiḥ |
vyarocata mahārāja triśṛṅga iva parvataḥ

ततोऽस्य बाणानपरानिन्द्राशनिसमस्वनान् ।
भारद्वाजोऽन्तरप्रेक्षी प्रेषयामास संयुगे

tato'sya bāṇānaparānindrāśanisamasvanān |
bhāradvājo'ntaraprekṣī preṣayāmāsa saṃyuge

तान्द्रोणचापनिर्मुक्तान्दाशार्हः पततः शरान् ।
द्वाभ्यांद्वाभ्यां सुपुङ्खाभ्यां चिच्छेद परमास्त्रवित्

tāndroṇacāpanirmuktāndāśārhaḥ patataḥ śarān |
dvābhyāṃdvābhyāṃ supuṅkhābhyāṃ ciccheda paramāstravit

तामस्य लघुतां द्रोणः समवेक्ष्य विशाम्पते ।
प्रहस्य सहसाऽविध्यत्त्रिंशतां शिनिपुङ्गवम्

tāmasya laghutāṃ droṇaḥ samavekṣya viśāmpate |
prahasya sahasā'vidhyattriṃśatāṃ śinipuṅgavam

पुनः पञ्चशतेषूणां शितेन च समार्पयत् ।
लघुतां युयुधानस्य लाघवेन विशेषयन्

punaḥ pañcaśateṣūṇāṃ śitena ca samārpayat |
laghutāṃ yuyudhānasya lāghavena viśeṣayan

समुत्पतन्ति वल्मीकाद्यथा क्रुद्धा महोरगाः ।
तथा द्रोणरथाद्राजन्नापतन्ति तनुच्छिदः

samutpatanti valmīkādyathā kruddhā mahoragāḥ |
tathā droṇarathādrājannāpatanti tanucchidaḥ

तथैव युयुधानेन सृष्टाः सतसहस्रशः ।
अवाकिरन्द्रोणरथं शरा रुधिरभोजनाः

tathaiva yuyudhānena sṛṣṭāḥ satasahasraśaḥ |
avākirandroṇarathaṃ śarā rudhirabhojanāḥ

लाघवाद्दिजमुख्यस्य सात्वतस्य च मारिष ।
विशेषं नाध्यगच्छाम समावास्तां नरर्षभौ

lāghavāddijamukhyasya sātvatasya ca māriṣa |
viśeṣaṃ nādhyagacchāma samāvāstāṃ nararṣabhau

सात्यकिस्तु ततो द्रोणं नवभिर्नतपर्वभिः ।
आजघान भृशं क्रुद्धो ध्वजं च निशितैः शरैः

sātyakistu tato droṇaṃ navabhirnataparvabhiḥ |
ājaghāna bhṛśaṃ kruddho dhvajaṃ ca niśitaiḥ śaraiḥ

सारथिं च शतेनैव भारद्वाजस्य पश्यतः ।
लाघवं युयुधानस्य दृष्ट्वा द्रोणो महारथः

sārathiṃ ca śatenaiva bhāradvājasya paśyataḥ |
lāghavaṃ yuyudhānasya dṛṣṭvā droṇo mahārathaḥ

सप्तत्या सारथिं विद्व्वा तुरङ्गांश्च त्रिभिस्त्रिभिः ।
ध्वजमेकेन चिच्छेद माधवस्य रथे स्थितम्

saptatyā sārathiṃ vidvvā turaṅgāṃśca tribhistribhiḥ |
dhvajamekena ciccheda mādhavasya rathe sthitam

अथापरेण भल्लेन हेमपुङ्खेन पत्रिणा ।
धनुश्चिच्छेद समरे माधवस्य महात्मनः

athāpareṇa bhallena hemapuṅkhena patriṇā |
dhanuściccheda samare mādhavasya mahātmanaḥ

सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो धनुस्त्यक्त्वा महारथः ।
गदां जग्राह महतीं भारद्वाजाय चाक्षिपत्

sātyakistu tataḥ kruddho dhanustyaktvā mahārathaḥ |
gadāṃ jagrāha mahatīṃ bhāradvājāya cākṣipat

तामापतन्तीं सहसा पट्टबद्धामयस्मयीम् ।
न्यवारयच्छरैर्द्रोणो बहुभिर्बहुरूपिभिः

tāmāpatantīṃ sahasā paṭṭabaddhāmayasmayīm |
nyavārayaccharairdroṇo bahubhirbahurūpibhiḥ

अथान्यद्धनुरादाय सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
विव्याध बहुभिर्वीरं भारद्वाजं शिलाशितैः

athānyaddhanurādāya sātyakiḥ satyavikramaḥ |
vivyādha bahubhirvīraṃ bhāradvājaṃ śilāśitaiḥ

स विद्‌वा समरे द्रोणं सिंहनादममुञ्चत ।
तं वै न मृमषे द्रोणः सिंहनादं महात्मनः

sa vid‌vā samare droṇaṃ siṃhanādamamuñcata |
taṃ vai na mṛmaṣe droṇaḥ siṃhanādaṃ mahātmanaḥ

ततः शक्तिं रणे द्रोणो रुक्मदण्डामयस्मयीम् ।
तरसा प्रेषयामास माधवस्य रथं प्रति

tataḥ śaktiṃ raṇe droṇo rukmadaṇḍāmayasmayīm |
tarasā preṣayāmāsa mādhavasya rathaṃ prati

अनासाद्य तु शैनेयं सा शक्तिः कालसन्निभा ।
भित्त्वा रथं जगामोग्ना धरणीं दारुणस्वना

anāsādya tu śaineyaṃ sā śaktiḥ kālasannibhā |
bhittvā rathaṃ jagāmognā dharaṇīṃ dāruṇasvanā

ततो द्रोणं शिनेः पौत्रो राजन्विव्याध पत्रिणा ।
दक्षिणं भुजमासाद्य पीडयन्भरतर्षभ

tato droṇaṃ śineḥ pautro rājanvivyādha patriṇā |
dakṣiṇaṃ bhujamāsādya pīḍayanbharatarṣabha

द्रोणोऽपि समरे राजन्माधवस्य महद्धनुः ।
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद रथशक्त्या च सारथिम्

droṇo'pi samare rājanmādhavasya mahaddhanuḥ |
ardhacandreṇa ciccheda rathaśaktyā ca sārathim

मुमोह सारथिस्तस्य रथशक्त्या समाहतः ।
स रथोपस्थमासाद्य मुहूर्तं सन्न्यषीदत

mumoha sārathistasya rathaśaktyā samāhataḥ |
sa rathopasthamāsādya muhūrtaṃ sannyaṣīdata

चकार सात्यकी राजंस्तत्र कर्मातिमानुषम् ।
अयोधयच्च यद्द्रोणं रश्मीञ्जग्राह च स्वयम्

cakāra sātyakī rājaṃstatra karmātimānuṣam |
ayodhayacca yaddroṇaṃ raśmīñjagrāha ca svayam

ततः शरशतेनैव युयुधानो महारथः ।
अविध्यद्ब्राह्मणं सङ्ख्ये हृष्टरूपो विशाम्पते

tataḥ śaraśatenaiva yuyudhāno mahārathaḥ |
avidhyadbrāhmaṇaṃ saṅkhye hṛṣṭarūpo viśāmpate

तस्य द्रोणः शरान्पञ्च प्रेषयामास भारत ।
ते घोराः कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे

tasya droṇaḥ śarānpañca preṣayāmāsa bhārata |
te ghorāḥ kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitamāhave

निर्विद्धस्तु शरैर्घोरैरक्रुद्ध्यत्सात्यकिर्भृशम् ।
सायकान्व्यसृजच्चापि वीरो रुक्मरथं प्रति

nirviddhastu śarairghorairakruddhyatsātyakirbhṛśam |
sāyakānvyasṛjaccāpi vīro rukmarathaṃ prati

ततो द्रोणस्य यन्तारं निपात्यैकेषुणा भुवि ।
अश्वान्व्यद्रावयद्बाणैर्हतसूतांस्ततस्ततः

tato droṇasya yantāraṃ nipātyaikeṣuṇā bhuvi |
aśvānvyadrāvayadbāṇairhatasūtāṃstatastataḥ

स रथः प्रद्रुतः सङ्ख्ये मण्डलानि सहस्रशः ।
चकार राजतो राजन्भ्राजमान इवांशुमान्

sa rathaḥ pradrutaḥ saṅkhye maṇḍalāni sahasraśaḥ |
cakāra rājato rājanbhrājamāna ivāṃśumān

अभिद्रवत गृह्णीत हयान्द्रोणस्य धावत ।
इति स्म चुक्रुशुः सर्वे राजपुत्राः सराजकाः

abhidravata gṛhṇīta hayāndroṇasya dhāvata |
iti sma cukruśuḥ sarve rājaputrāḥ sarājakāḥ

ते सात्यकिमपास्याशु राजन्युधि महारथाः ।
यतो द्रोणस्ततः सर्वे सहसा समुपाद्रवन्

te sātyakimapāsyāśu rājanyudhi mahārathāḥ |
yato droṇastataḥ sarve sahasā samupādravan

तान्दृष्ट्वा प्रद्रुतान्सङ्ख्ये सात्वतेन शरार्दितान् ।
प्रभग्नं पुनरेवासीत्तव सैन्यं समाकुलम्

tāndṛṣṭvā pradrutānsaṅkhye sātvatena śarārditān |
prabhagnaṃ punarevāsīttava sainyaṃ samākulam

व्यूहस्यैव पुनर्द्वारं गत्वा द्रोणो व्यवस्थितः ।
वातायमानैस्तैरश्वैर्नीतो वृष्णिशरार्दितैः

vyūhasyaiva punardvāraṃ gatvā droṇo vyavasthitaḥ |
vātāyamānaistairaśvairnīto vṛṣṇiśarārditaiḥ

पाण्डुपाञ्चालसम्भिन्नं व्यूहमालोक्य वीर्यवान् ।
शैनेये नाकरोद्यत्नं व्यूहमेवाभ्यरक्षत

pāṇḍupāñcālasambhinnaṃ vyūhamālokya vīryavān |
śaineye nākarodyatnaṃ vyūhamevābhyarakṣata

निवार्य पाण्‍डुपाञ्चालान्द्रोणाग्निः प्रदहन्निव ।
तस्थौ क्रोधेध्मसन्दीप्तः कालसूर्य इवोद्यतः

nivārya pāṇ‍ḍupāñcālāndroṇāgniḥ pradahanniva |
tasthau krodhedhmasandīptaḥ kālasūrya ivodyataḥ