अध्याय 116: सात्यकि दुर्योधन को भगाकर कृतवर्मा को गिराते हैं

सात्वतस्य रणे कर्म दृष्ट्वा योद्धुं महारथाः ।
अमृष्यमाणाः संयत्ताः शैनेयं समुपाद्रवन्

sātvatasya raṇe karma dṛṣṭvā yoddhuṃ mahārathāḥ |
amṛṣyamāṇāḥ saṃyattāḥ śaineyaṃ samupādravan

ते किरन्तः शरव्रातान्सर्वे यत्ताः प्रहारिणः ।
त्वरमाणा महाराज युयुधानमयोधयन्

te kirantaḥ śaravrātānsarve yattāḥ prahāriṇaḥ |
tvaramāṇā mahārāja yuyudhānamayodhayan

तं द्रोणः सप्तसप्त्या जघान निशितैः शरैः ।
दुर्मर्षणो द्वादशभिर्दुःसहो दशभिः शरैः

taṃ droṇaḥ saptasaptyā jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ |
durmarṣaṇo dvādaśabhirduḥsaho daśabhiḥ śaraiḥ

विकर्णश्चापि निशितैस्त्रिंशद्भिः कङ्कपत्रिभिः ।
विव्याध मार्गणैस्तूर्णं वामपार्श्वे स्तनान्तरे

vikarṇaścāpi niśitaistriṃśadbhiḥ kaṅkapatribhiḥ |
vivyādha mārgaṇaistūrṇaṃ vāmapārśve stanāntare

दुर्मुखो दशभिर्बाणैस्तथा दुःशासनोऽष्टभिः ।
चित्रसेनश्च शैनेयं द्वाभ्यां विव्याध मारिष

durmukho daśabhirbāṇaistathā duḥśāsano'ṣṭabhiḥ |
citrasenaśca śaineyaṃ dvābhyāṃ vivyādha māriṣa

दुर्योधनश्च महता शरवर्षेण माधवम् ।
अपीडयद्रमे राजञ्शूराश्चान्ये महारथाः

duryodhanaśca mahatā śaravarṣeṇa mādhavam |
apīḍayadrame rājañśūrāścānye mahārathāḥ

सर्वतः प्रतिविद्धस्तु तव पुत्रैर्महारथैः ।
स तुद्यमानश्च तदा सर्वतः कुरुपुङ्गवैः

sarvataḥ pratividdhastu tava putrairmahārathaiḥ |
sa tudyamānaśca tadā sarvataḥ kurupuṅgavaiḥ

तान्प्रत्यविध्यद्वार्ष्णेयः पृथक्पृथगजिह्मगैः ।
सात्यकिः पुण्डरीकाक्षो ह्यस्त्रेषु परिनिष्ठितः

tānpratyavidhyadvārṣṇeyaḥ pṛthakpṛthagajihmagaiḥ |
sātyakiḥ puṇḍarīkākṣo hyastreṣu pariniṣṭhitaḥ

भारद्वाजं त्रिभिर्बाणैर्दुःसहं नवभिः शरैः ।
विकर्णं पञ्चविंशत्या चित्रसेनं च सप्तभिः

bhāradvājaṃ tribhirbāṇairduḥsahaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
vikarṇaṃ pañcaviṃśatyā citrasenaṃ ca saptabhiḥ

दुर्मर्षणं द्वादशभिरष्टाभिश्च विविंशतिम् ।
सत्यव्रतं च नवभिर्विजयं दशभिः शरैः

durmarṣaṇaṃ dvādaśabhiraṣṭābhiśca viviṃśatim |
satyavrataṃ ca navabhirvijayaṃ daśabhiḥ śaraiḥ

दुर्योधनं त्रिभिर्विद्ध्वा सुपुङ्खैस्तिग्मतेजनैः ।
ततो रुक्माङ्गदं चापं विधुन्वानो महारथः ।
अभ्ययात्सात्यकिस्तूर्णं पुत्रं तव महारथम्

duryodhanaṃ tribhirviddhvā supuṅkhaistigmatejanaiḥ |
tato rukmāṅgadaṃ cāpaṃ vidhunvāno mahārathaḥ |
abhyayātsātyakistūrṇaṃ putraṃ tava mahāratham

राजानं सर्वलोकस्य सर्वलोकमहारथम् ।
शरैरभ्यहनद्गाढं ततो युद्धमभूत्तयोः

rājānaṃ sarvalokasya sarvalokamahāratham |
śarairabhyahanadgāḍhaṃ tato yuddhamabhūttayoḥ

विमुञ्चतौ शरांस्तीक्ष्णान्सन्दधानौ च सायकान् ।
अदृश्यं समरेऽन्योन्यं चक्रतुस्तौ महारथौ

vimuñcatau śarāṃstīkṣṇānsandadhānau ca sāyakān |
adṛśyaṃ samare'nyonyaṃ cakratustau mahārathau

सात्यकिः कुरुराजेन निर्विद्धो बह्वशोभत ।
अस्रवद्रुधिरं भूरि स्वरसं चन्दनो यथा

sātyakiḥ kururājena nirviddho bahvaśobhata |
asravadrudhiraṃ bhūri svarasaṃ candano yathā

सात्वतेन च बाणौधैर्निर्विद्धस्तनयस्तव ।
शातकुम्भमयापीडो बभौ यूप इवोच्छ्रितः

sātvatena ca bāṇaudhairnirviddhastanayastava |
śātakumbhamayāpīḍo babhau yūpa ivocchritaḥ

माधवस्तु रमे राजन्कुरुराजस्य धन्विनः ।
धनुश्चिच्छेद समरे क्षुरप्रेण हसन्निव

mādhavastu rame rājankururājasya dhanvinaḥ |
dhanuściccheda samare kṣurapreṇa hasanniva

अथैनं छिन्नधन्वानं शरैर्बहुभिराचिनोत् ।
निर्भिन्नश्च शरैस्तेन द्विषता क्षिप्रकारिणा ।
नामृष्यत रणे राजा शत्रोर्विजयलक्षणम्

athainaṃ chinnadhanvānaṃ śarairbahubhirācinot |
nirbhinnaśca śaraistena dviṣatā kṣiprakāriṇā |
nāmṛṣyata raṇe rājā śatrorvijayalakṣaṇam

अथान्यद्धनुरादाय हेमपृष्ठं दुरासदम् ।
विव्याध सात्यकिं तूर्णं सायकानां शतेन ह

athānyaddhanurādāya hemapṛṣṭhaṃ durāsadam |
vivyādha sātyakiṃ tūrṇaṃ sāyakānāṃ śatena ha

सोऽतिविद्धो बलवता तव पुत्रेण धन्विना ।
अमर्षवशमापन्नस्तव पुत्रमपीडयत्

so'tividdho balavatā tava putreṇa dhanvinā |
amarṣavaśamāpannastava putramapīḍayat

पीडितं नृपतिं दृष्ट्वा तव पुत्रं महारथाः ।
सात्यकिं शरवर्षेण छादयामासुरोजसा

pīḍitaṃ nṛpatiṃ dṛṣṭvā tava putraṃ mahārathāḥ |
sātyakiṃ śaravarṣeṇa chādayāmāsurojasā

स च्छाद्यमानो बहुभिस्तव पुत्रैर्महारथैः ।
एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः ।
दुर्योधनं व त्वरितो विव्याधाष्टभिराशुगैः

sa cchādyamāno bahubhistava putrairmahārathaiḥ |
ekaikaṃ pañcabhirviddhvā punarvivyādha saptabhiḥ |
duryodhanaṃ va tvarito vivyādhāṣṭabhirāśugaiḥ

प्रहसंश्चास्य चिच्छेद कार्मुकं रिपुभीषणम् ।
नागं मणिमयं चैव शरैर्ध्वजमपातयत्

prahasaṃścāsya ciccheda kārmukaṃ ripubhīṣaṇam |
nāgaṃ maṇimayaṃ caiva śarairdhvajamapātayat

हत्वा तु चतुरो वाहांश्चतुर्भिर्निशितैः शरैः ।
सारथिं पातयामास क्षुरप्रेण महायशाः

hatvā tu caturo vāhāṃścaturbhirniśitaiḥ śaraiḥ |
sārathiṃ pātayāmāsa kṣurapreṇa mahāyaśāḥ

एतस्मिन्नन्तरे चैव कुरुराजं महारथम् ।
अवारिकच्छरैर्हृष्टो बहुभिर्मर्मभेदिभिः

etasminnantare caiva kururājaṃ mahāratham |
avārikaccharairhṛṣṭo bahubhirmarmabhedibhiḥ

स विध्यमानः समरे शैनेयस्य शरोत्तमैः ।
प्राद्रवत्सहसा राजन्पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
आप्लुतश्च ततो यानं चित्रसेनस्य धन्विनः

sa vidhyamānaḥ samare śaineyasya śarottamaiḥ |
prādravatsahasā rājanputro duryodhanastava |
āplutaśca tato yānaṃ citrasenasya dhanvinaḥ

हाहाभूतं जगच्चासीद्दृष्ट्वा राजानमाहवे ।
ग्रस्यमानं सात्यकिना खे मोममिव राहुणा

hāhābhūtaṃ jagaccāsīddṛṣṭvā rājānamāhave |
grasyamānaṃ sātyakinā khe momamiva rāhuṇā

तं तु शब्दमथ श्रुत्वा कृतवार्मा महारथः ।
अभ्ययात्सहसा तत्र यत्रास्ते माधवः प्रभुः

taṃ tu śabdamatha śrutvā kṛtavārmā mahārathaḥ |
abhyayātsahasā tatra yatrāste mādhavaḥ prabhuḥ

विधुन्वानो धनुः श्रेष्ठं चोदयंश्चैव वाजिनः ।
भर्त्सयन्सारथिं चाग्रे याहियाहीति सत्वरम्

vidhunvāno dhanuḥ śreṣṭhaṃ codayaṃścaiva vājinaḥ |
bhartsayansārathiṃ cāgre yāhiyāhīti satvaram

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य व्यादितास्यमिवान्तकम् ।
युयुधानो महाराज यन्तारमिदमब्रवीत्

tamāpatantaṃ samprekṣya vyāditāsyamivāntakam |
yuyudhāno mahārāja yantāramidamabravīt

कृतवर्मा रथेनैष द्रुतमापतते शरी ।
प्रत्युद्याहि रथेनैनं प्रवरं सर्वधन्विनाम्

kṛtavarmā rathenaiṣa drutamāpatate śarī |
pratyudyāhi rathenainaṃ pravaraṃ sarvadhanvinām

प्रयाहि सत्वरं सूत रथेन रथसत्तमम् ।
निहनिष्यामि तं सङ्ख्ये वृष्णिवीरमरिन्दमम्

prayāhi satvaraṃ sūta rathena rathasattamam |
nihaniṣyāmi taṃ saṅkhye vṛṣṇivīramarindamam

ततः प्रजविताश्वेन रथेन रथिनांवरः ।
आससाद रणे भोजं प्रतिमानं धनुष्मताम्

tataḥ prajavitāśvena rathena rathināṃvaraḥ |
āsasāda raṇe bhojaṃ pratimānaṃ dhanuṣmatām

ततो गभस्तिमत्प्रख्यौ ज्वलिताविव पावकौ ।
समेयातां नरव्याघ्रौ व्याघ्राविव तरस्विनौ

tato gabhastimatprakhyau jvalitāviva pāvakau |
sameyātāṃ naravyāghrau vyāghrāviva tarasvinau

कृतवर्मा तु शैनेयं षड्विंशत्या समार्पयत् ।
निशितैः सायकैस्तीक्ष्णैर्यन्तारं चास्य पञ्चभिः

kṛtavarmā tu śaineyaṃ ṣaḍviṃśatyā samārpayat |
niśitaiḥ sāyakaistīkṣṇairyantāraṃ cāsya pañcabhiḥ

चतुरश्चतुरो वाहांश्चतुर्भिः परमेषुभिः ।
अविध्यत्साधुदान्तान्वै सैन्धवान्सात्वतस्य हि

caturaścaturo vāhāṃścaturbhiḥ parameṣubhiḥ |
avidhyatsādhudāntānvai saindhavānsātvatasya hi

रुक्मध्वजो रुक्मपृष्ठं महद्विष्फार्य कार्मुकम् ।
रुक्माङ्गदी रुक्मवर्मा रुक्मपुङ्खैरवारयत्

rukmadhvajo rukmapṛṣṭhaṃ mahadviṣphārya kārmukam |
rukmāṅgadī rukmavarmā rukmapuṅkhairavārayat

ततोऽशीतिं शिनेः पौत्रः सायकान्कृतवर्मणे ।
प्राहिणोत्त्वरया युक्तो द्रष्टुकामो धनञ्जयम्

tato'śītiṃ śineḥ pautraḥ sāyakānkṛtavarmaṇe |
prāhiṇottvarayā yukto draṣṭukāmo dhanañjayam

सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुतापनः ।
समकम्पतः दुर्धर्षः क्षितिकम्पे यथाऽचलः

so'tividdho balavatā śatruṇā śatrutāpanaḥ |
samakampataḥ durdharṣaḥ kṣitikampe yathā'calaḥ

त्रिषष्ट्या चतुरोऽस्याश्वान्सप्तभिः सारथिं तथा ।
विव्याध निशितैस्तूर्णं सात्यकिः सत्यविक्रमः

triṣaṣṭyā caturo'syāśvānsaptabhiḥ sārathiṃ tathā |
vivyādha niśitaistūrṇaṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ

हताश्वसूते तु रथे स्थिताय शिनिपुङ्गवः ।
सुवर्णपुङ्खं विशिखं समादाय च सात्यकिः ।
व्यसृजत्तं महाज्वालं सङ्क्रुद्धमिव पन्नगम्

hatāśvasūte tu rathe sthitāya śinipuṅgavaḥ |
suvarṇapuṅkhaṃ viśikhaṃ samādāya ca sātyakiḥ |
vyasṛjattaṃ mahājvālaṃ saṅkruddhamiva pannagam

सोऽविध्यत्कृतवर्माणं यमदण्डोपमः शरः ।
जाम्बूनदविचित्रं च वर्म निर्भिद्य भानुमत् ।
अभ्यगाद्धरणीमुग्रो रुधिरेण समुक्षितः

so'vidhyatkṛtavarmāṇaṃ yamadaṇḍopamaḥ śaraḥ |
jāmbūnadavicitraṃ ca varma nirbhidya bhānumat |
abhyagāddharaṇīmugro rudhireṇa samukṣitaḥ

सञ्जातरुधिरश्चाजौ सात्वतेषुभिरर्दितः ।
सशरं धनुरुत्सृज्य न्यपतत्स्यन्दनोत्तमात्

sañjātarudhiraścājau sātvateṣubhirarditaḥ |
saśaraṃ dhanurutsṛjya nyapatatsyandanottamāt

स सिंहदंष्ट्रो जानुभ्यां पतितोऽमितविक्रमः ।
शरार्दितः सात्यकिना रथोपस्थे नरर्षभः

sa siṃhadaṃṣṭro jānubhyāṃ patito'mitavikramaḥ |
śarārditaḥ sātyakinā rathopasthe nararṣabhaḥ

सहस्रबाहुसदृशमक्षोभ्यमिव सागरम् ।
निवार्य कृतवर्माणं सात्यकिः प्रययौ ततः

sahasrabāhusadṛśamakṣobhyamiva sāgaram |
nivārya kṛtavarmāṇaṃ sātyakiḥ prayayau tataḥ

न हि तस्य शरोऽपार्थः कथञ्चिदपि पार्थिव ।
दिदृक्षुः स हि वेगेन प्रायाद्यत्र धनञ्जयः

na hi tasya śaro'pārthaḥ kathañcidapi pārthiva |
didṛkṣuḥ sa hi vegena prāyādyatra dhanañjayaḥ

स शक्त्या क्षत्रियैस्तत्र निरुद्धो बलवत्तरः ।
युयुधे सात्वतो राजन्दिदृक्षुः पाण्डुनन्दनम्

sa śaktyā kṣatriyaistatra niruddho balavattaraḥ |
yuyudhe sātvato rājandidṛkṣuḥ pāṇḍunandanam

खङ्गशक्तिधनुःकीर्णां गजाश्वरथसङ्कुलाम् ।
प्रवर्तितोग्ररुधिरां शतशः क्षत्रियर्षभैः

khaṅgaśaktidhanuḥkīrṇāṃ gajāśvarathasaṅkulām |
pravartitograrudhirāṃ śataśaḥ kṣatriyarṣabhaiḥ

प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां मध्येन शिनिपुङ्गवः ।
अभ्यगाद्वाहिनीं हित्वा वृत्रहेवासुरीं चमूम्

prekṣatāṃ sarvasainyānāṃ madhyena śinipuṅgavaḥ |
abhyagādvāhinīṃ hitvā vṛtrahevāsurīṃ camūm

समाश्वस्य च हार्दिक्यो गृह्य चान्यन्महद्धनुः ।
तस्थौ स तत्र बलवान्वारयन्युधि पाण्डवान्

samāśvasya ca hārdikyo gṛhya cānyanmahaddhanuḥ |
tasthau sa tatra balavānvārayanyudhi pāṇḍavān