अध्याय 115: सात्यकि मगध के जलसन्ध का वध करते हैं

शृणुष्वैकमना राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
द्राव्यमाणे बले तस्मिन्हार्दिक्येन महात्मना

śṛṇuṣvaikamanā rājanyanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
drāvyamāṇe bale tasminhārdikyena mahātmanā

लज्जयावनते चापि परिहृष्टे च तावके ।
द्वीपो य आसीत्पाण्डूनामगाधे गाधमिच्छताम्

lajjayāvanate cāpi parihṛṣṭe ca tāvake |
dvīpo ya āsītpāṇḍūnāmagādhe gādhamicchatām

श्रुत्वा स निनदं भीमं तावकानां महाहवे ।
शैनेयस्त्वरितो राजन्कृतवर्माणमभ्ययात्

śrutvā sa ninadaṃ bhīmaṃ tāvakānāṃ mahāhave |
śaineyastvarito rājankṛtavarmāṇamabhyayāt

उवाच सारथिं तत्र क्रोधामर्षसमन्वितः ।
हार्दिक्याभिमुखं सूत कुरु मे रथमुत्तमम्

uvāca sārathiṃ tatra krodhāmarṣasamanvitaḥ |
hārdikyābhimukhaṃ sūta kuru me rathamuttamam

कुरुते कदनं पश्य पाण्डुसैन्ये ह्यमर्षितः ।
एनं जित्वा पुनः सूत यास्यामि विजयं प्रति

kurute kadanaṃ paśya pāṇḍusainye hyamarṣitaḥ |
enaṃ jitvā punaḥ sūta yāsyāmi vijayaṃ prati

एवमुक्ते तु वचने सूतस्तस्य महामते ।
निमेषान्तरमात्रेण कृतवर्माणमभ्ययात्

evamukte tu vacane sūtastasya mahāmate |
nimeṣāntaramātreṇa kṛtavarmāṇamabhyayāt

कृतवर्मा तु हार्दिक्यः शैनेयं निशितैः शरैः ।
अवाकिरत्सुसंक्रुद्धस्ततोऽक्रुद्ध्यत्स सात्यकिः

kṛtavarmā tu hārdikyaḥ śaineyaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
avākiratsusaṃkruddhastato'kruddhyatsa sātyakiḥ

अथाशु निशितं भल्लुं शैनेयः कृतवर्मणः ।
प्रेषयामास समरे शरांश्च चतुरोऽपरान्

athāśu niśitaṃ bhalluṃ śaineyaḥ kṛtavarmaṇaḥ |
preṣayāmāsa samare śarāṃśca caturo'parān

ते तस्य जघ्निरे वाहान्भल्लेनास्याच्छिनद्धनुः ।
पृष्ठरक्षं तथा सूतमविध्यन्निशितैः शरैः

te tasya jaghnire vāhānbhallenāsyācchinaddhanuḥ |
pṛṣṭharakṣaṃ tathā sūtamavidhyanniśitaiḥ śaraiḥ

ततस्तं विरथं कृत्वा सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
सेनामस्यार्दयामास शरैः सन्नतपर्वभिः

tatastaṃ virathaṃ kṛtvā sātyakiḥ satyavikramaḥ |
senāmasyārdayāmāsa śaraiḥ sannataparvabhiḥ

अभज्यताथ पृतना शैनेयशरपीडिता ।
पलायनकृतोत्साहा भ्रमन्ती तत्रतत्र ह ।
ततः प्रायात्स त्वरितः सात्यकिः सत्यविक्रमः

abhajyatātha pṛtanā śaineyaśarapīḍitā |
palāyanakṛtotsāhā bhramantī tatratatra ha |
tataḥ prāyātsa tvaritaḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ

शृणु राजन्यदकरोत्तव सैन्येषु वीर्यवान् ।
अतीत्य स महाराज द्रोणानीकमहार्णवम्

śṛṇu rājanyadakarottava sainyeṣu vīryavān |
atītya sa mahārāja droṇānīkamahārṇavam

पराजित्य तु संहृष्टः कृतवर्माणमाहवे ।
यन्तारमब्रवीच्छूरः शनैर्याहीत्यसम्भ्रमम्

parājitya tu saṃhṛṣṭaḥ kṛtavarmāṇamāhave |
yantāramabravīcchūraḥ śanairyāhītyasambhramam

दृष्ट्वा तु तव तत्सैन्यं रथाश्वद्वि पसङ्कुलम् ।
पदातिजनसम्पूर्णमब्रवीत्सारथिं पुनः

dṛṣṭvā tu tava tatsainyaṃ rathāśvadvi pasaṅkulam |
padātijanasampūrṇamabravītsārathiṃ punaḥ

यदेतन्मेघसङ्काशं द्रोणानीकस्य सव्यतः ।
सुमहत्कुञ्जरानीकं यस्य रुक्मरथो मुखम्

yadetanmeghasaṅkāśaṃ droṇānīkasya savyataḥ |
sumahatkuñjarānīkaṃ yasya rukmaratho mukham

एते हि बहवः सूत दुर्निवार्याश्च संयुगे ।
दुर्योधनसमादिष्टा मदर्थे त्यक्तजीविताः

ete hi bahavaḥ sūta durnivāryāśca saṃyuge |
duryodhanasamādiṣṭā madarthe tyaktajīvitāḥ

राजपुत्रा महेष्वासाः सर्वे विक्रान्तयोधिनः ।
न चाजित्वा रणे ह्येताञ्शक्यः प्राप्तुं जयद्रथः

rājaputrā maheṣvāsāḥ sarve vikrāntayodhinaḥ |
na cājitvā raṇe hyetāñśakyaḥ prāptuṃ jayadrathaḥ

नापि सूत मया पार्थः शक्यः प्राप्तुं कथञ्चन ।
एते तिष्ठन्ति सहिताः सर्वविद्यासु निष्ठिताः

nāpi sūta mayā pārthaḥ śakyaḥ prāptuṃ kathañcana |
ete tiṣṭhanti sahitāḥ sarvavidyāsu niṣṭhitāḥ

त्रिगर्तानां रथोदाराः सुवर्णविकृतध्वजाः ।
मामेवाभिमुखा वीरा योत्स्यमाना व्यवस्थिताः

trigartānāṃ rathodārāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ |
māmevābhimukhā vīrā yotsyamānā vyavasthitāḥ

अत्र मां प्रापय क्षिप्रमश्वांश्चोदय सारथे ।
त्रिगर्तैः सह योत्स्यामि भारद्वाजस्य पश्यतः

atra māṃ prāpaya kṣipramaśvāṃścodaya sārathe |
trigartaiḥ saha yotsyāmi bhāradvājasya paśyataḥ

ततः प्रायाच्छनैः सूतः सात्वतस्य मते स्थितः ।
रथेनादित्यवर्णेन भास्वरेण पताकिना

tataḥ prāyācchanaiḥ sūtaḥ sātvatasya mate sthitaḥ |
rathenādityavarṇena bhāsvareṇa patākinā

तमूहुः सारथेर्वश्या वल्गमाना हयोत्तमाः ।
वायुवेगसमाः सङ्ख्ये कुन्देन्दुरजतप्रभाः

tamūhuḥ sārathervaśyā valgamānā hayottamāḥ |
vāyuvegasamāḥ saṅkhye kundendurajataprabhāḥ

आपतन्तं रणे तं तु शङ्खवर्णैर्हयोत्तमैः ।
परिववुस्ततः शूरा गजानीकेन सर्वतः ।
किरन्तो विविधांस्तीक्ष्णान्सायकाँल्लघुवेधिनः

āpatantaṃ raṇe taṃ tu śaṅkhavarṇairhayottamaiḥ |
parivavustataḥ śūrā gajānīkena sarvataḥ |
kiranto vividhāṃstīkṣṇānsāyakām̐llaghuvedhinaḥ

सात्वतोऽपि शितैर्बाणैर्गजानीकमयोधयत् ।
पर्वतानिव वर्षेण तपान्ते जलदो महान्

sātvato'pi śitairbāṇairgajānīkamayodhayat |
parvatāniva varṣeṇa tapānte jalado mahān

वज्राशनिसमस्पर्शैर्वध्यमानाः शरैर्गजाः ।
प्राद्रवन्रणमुत्सृज्य शिनिवीरसमीरितैः

vajrāśanisamasparśairvadhyamānāḥ śarairgajāḥ |
prādravanraṇamutsṛjya śinivīrasamīritaiḥ

शीर्णदन्ता विरुधिरा भिन्नमस्तकपिण्डिकाः ।
विशीर्णकर्णास्यकरा विनियन्तृपताकिनः

śīrṇadantā virudhirā bhinnamastakapiṇḍikāḥ |
viśīrṇakarṇāsyakarā viniyantṛpatākinaḥ

सम्भिन्नवर्मघण्टाश्च विनिकृत्तमहाध्वजाः ।
हतारोहा दिशो राजन्भेजिरे भ्रष्टकम्बलाः

sambhinnavarmaghaṇṭāśca vinikṛttamahādhvajāḥ |
hatārohā diśo rājanbhejire bhraṣṭakambalāḥ

रुवन्तो विविधान्नादाञ्जलदोपमनिःस्वनाः ।
नारचैर्वत्सदन्तैश्च भल्लैरञ्जलिकैस्तथा

ruvanto vividhānnādāñjaladopamaniḥsvanāḥ |
nāracairvatsadantaiśca bhallairañjalikaistathā

क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च सात्वतेन विदारिताः ।
क्षरन्तोऽसृक्तथा मूत्रं पुरीषं च प्रदुद्रुवुः ।
बभ्रुमुश्चस्खलुश्चान्ये पेतुर्मम्लुस्तथाऽपरे

kṣuraprairardhacandraiśca sātvatena vidāritāḥ |
kṣaranto'sṛktathā mūtraṃ purīṣaṃ ca pradudruvuḥ |
babhrumuścaskhaluścānye peturmamlustathā'pare

एवं तत्कुञ्जरानीकं युयुधानेन पीडितम् ।
शरैरग्न्यर्कसङ्काशैः प्रदुद्राव समन्ततः

evaṃ tatkuñjarānīkaṃ yuyudhānena pīḍitam |
śarairagnyarkasaṅkāśaiḥ pradudrāva samantataḥ

तस्मिन्हते गजानीके जलसन्धो महाबलः ।
यत्तः सम्प्रापयन्नागं रजताश्वरथं प्रति

tasminhate gajānīke jalasandho mahābalaḥ |
yattaḥ samprāpayannāgaṃ rajatāśvarathaṃ prati

रुक्मवर्मधरः शूरस्तपनीयाङ्गदः शुचिः ।
कुण्डली मकुटी खङ्गी रक्तचन्दनरूषितः

rukmavarmadharaḥ śūrastapanīyāṅgadaḥ śuciḥ |
kuṇḍalī makuṭī khaṅgī raktacandanarūṣitaḥ

शिरसा धारयन्दीप्तां तपनीयमयीं स्रजम् ।
उरसा धारयन्निष्कं कण्ठसूत्रं च भास्वरम्

śirasā dhārayandīptāṃ tapanīyamayīṃ srajam |
urasā dhārayanniṣkaṃ kaṇṭhasūtraṃ ca bhāsvaram

चापं च रुक्मविकृतं विधुन्वन्गजमूर्धनि ।
अशोभत महाराज सविद्युदिव तोयदः

cāpaṃ ca rukmavikṛtaṃ vidhunvangajamūrdhani |
aśobhata mahārāja savidyudiva toyadaḥ

तमापतन्तं सहसा मागधस्य गजोत्तमम् ।
सात्यकिर्वारयामास वेलेव मकरालयम्

tamāpatantaṃ sahasā māgadhasya gajottamam |
sātyakirvārayāmāsa veleva makarālayam

नागं निवारितं दृष्ट्वा शैनेयस्य शरोत्तमैः ।
अक्रुध्यत रणे राजञ्जलसन्धो महाबलः

nāgaṃ nivāritaṃ dṛṣṭvā śaineyasya śarottamaiḥ |
akrudhyata raṇe rājañjalasandho mahābalaḥ

ततः क्रुद्धो महाराज मार्गणैर्भारसाधनैः ।
अविध्यत शिनेः पौत्रं जलसन्धो महोरसि

tataḥ kruddho mahārāja mārgaṇairbhārasādhanaiḥ |
avidhyata śineḥ pautraṃ jalasandho mahorasi

ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च ।
अस्यतो वृष्णिवीरस्य निचकर्त शरासनम्

tato'pareṇa bhallena pītena niśitena ca |
asyato vṛṣṇivīrasya nicakarta śarāsanam

सात्यकिं छिन्नधन्वानां प्रहसन्निव भारत ।
अविध्यन्मागधो वीरः पञ्चभिर्निशितैः शरैः

sātyakiṃ chinnadhanvānāṃ prahasanniva bhārata |
avidhyanmāgadho vīraḥ pañcabhirniśitaiḥ śaraiḥ

स विद्धो बहुभिर्बाणैर्जलसन्धेन वीर्यवान् ।
नाकम्पत महाबाहुस्तदद्भुतमिवाभवत्

sa viddho bahubhirbāṇairjalasandhena vīryavān |
nākampata mahābāhustadadbhutamivābhavat

अचिन्तयन्वै स शरान्नात्यर्थं सम्भ्रमाद्बली ।
धनुरन्यत्समादाय तिष्ठतिष्ठेत्युवाच ह

acintayanvai sa śarānnātyarthaṃ sambhramādbalī |
dhanuranyatsamādāya tiṣṭhatiṣṭhetyuvāca ha

एतावदुक्त्वा शैनेयो जलसन्धं महोरसि ।
विव्याध षष्ट्या सुभृशं शराणां प्रहसन्निव

etāvaduktvā śaineyo jalasandhaṃ mahorasi |
vivyādha ṣaṣṭyā subhṛśaṃ śarāṇāṃ prahasanniva

क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन मुष्टिदेशे महद्धनुः ।
जलसन्धस्य चिच्छेद विव्याध च त्रिभिः शरैः

kṣurapreṇa sutīkṣṇena muṣṭideśe mahaddhanuḥ |
jalasandhasya ciccheda vivyādha ca tribhiḥ śaraiḥ

जलसन्धस्तु तत्त्यक्त्वा सशरं वै शरासनम् ।
तोमरं व्यसृजत्तूर्णं सात्यकिं प्रति मारिष

jalasandhastu tattyaktvā saśaraṃ vai śarāsanam |
tomaraṃ vyasṛjattūrṇaṃ sātyakiṃ prati māriṣa

स निर्भिद्य भुजं सव्यं माधवस्य महारणे ।
अभ्यगाद्धरणीं घोरः श्वसन्निव महोरगः

sa nirbhidya bhujaṃ savyaṃ mādhavasya mahāraṇe |
abhyagāddharaṇīṃ ghoraḥ śvasanniva mahoragaḥ

निर्भिन्ने तु भुजे सव्ये सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
त्रिंशद्भिर्विशिखैस्तीक्ष्णैर्जलसन्धमताडयत्

nirbhinne tu bhuje savye sātyakiḥ satyavikramaḥ |
triṃśadbhirviśikhaistīkṣṇairjalasandhamatāḍayat

प्रगृह्य तु ततः खङ्गं जलसन्धो महाबलः ।
आर्षभं चर्म च महच्छतचन्द्रकसङ्कुलम् ।
आविध्य च ततः खङ्गं सात्वतायोत्ससर्ज ह

pragṛhya tu tataḥ khaṅgaṃ jalasandho mahābalaḥ |
ārṣabhaṃ carma ca mahacchatacandrakasaṅkulam |
āvidhya ca tataḥ khaṅgaṃ sātvatāyotsasarja ha

शैनेयस्य धनुश्छित्त्वा स खङ्गो न्यपतन्महीम् ।
अलातचक्रवच्चैव व्यरोचत महीं गतः

śaineyasya dhanuśchittvā sa khaṅgo nyapatanmahīm |
alātacakravaccaiva vyarocata mahīṃ gataḥ

अथान्यद्धनुरादाय सर्वकायावदारणम् ।
जलसन्धमभिप्रेक्ष्य उत्स्मयित्वा च माधवः

athānyaddhanurādāya sarvakāyāvadāraṇam |
jalasandhamabhiprekṣya utsmayitvā ca mādhavaḥ

शालस्कन्धप्रतीकाशमिन्द्राशनिसमस्वनम् ।
विष्फार्य विव्यधे क्रुद्धो जलसन्धं शरेण ह

śālaskandhapratīkāśamindrāśanisamasvanam |
viṣphārya vivyadhe kruddho jalasandhaṃ śareṇa ha

ततः साभरणौ बाहू क्षुराभ्यां माधवोत्तमः ।
साङ्गदौ जलसन्धस्य चिच्छेद प्रहसन्निव

tataḥ sābharaṇau bāhū kṣurābhyāṃ mādhavottamaḥ |
sāṅgadau jalasandhasya ciccheda prahasanniva

तौ बाहू परिघप्रख्यौ पेततुर्गजसत्तमात् ।
वसुन्धराधराद्धष्टौ पञ्चशीर्षाविवोरगौ

tau bāhū parighaprakhyau petaturgajasattamāt |
vasundharādharāddhaṣṭau pañcaśīrṣāvivoragau

ततः सुदंष्ट्रं सुहनु चारुकुण्डलमण्डितम् ।
क्षुरेणास्य तृतीयेन शिरश्चिच्छेद सात्यकिः

tataḥ sudaṃṣṭraṃ suhanu cārukuṇḍalamaṇḍitam |
kṣureṇāsya tṛtīyena śiraściccheda sātyakiḥ

तत्पातितशिरोबाहुकबन्धं भीमदर्शनम् ।
द्विरदं जलसन्धस्य रुधिरेणाभ्यषिञ्चत

tatpātitaśirobāhukabandhaṃ bhīmadarśanam |
dviradaṃ jalasandhasya rudhireṇābhyaṣiñcata

जलसन्धं निहत्याजौ त्वरमाणस्तु सात्वतः ।
विमानं पातयामास गजस्कन्धाद्विशांपते

jalasandhaṃ nihatyājau tvaramāṇastu sātvataḥ |
vimānaṃ pātayāmāsa gajaskandhādviśāṃpate

रुधिरेणावसिक्ताङ्गौ जलसन्धस्य कुञ्जरः ।
विलम्बमानमवहत्संश्लिष्टं परमासनम्

rudhireṇāvasiktāṅgau jalasandhasya kuñjaraḥ |
vilambamānamavahatsaṃśliṣṭaṃ paramāsanam

शरार्दितः सात्वतेन मर्दमानः स्ववाहिनीम् ।
घोरमार्तस्वरं कृत्वा विदुद्राव महागजः

śarārditaḥ sātvatena mardamānaḥ svavāhinīm |
ghoramārtasvaraṃ kṛtvā vidudrāva mahāgajaḥ

हाहाकारो महानासीत्तव सैन्यस्य मारिष ।
जलसन्धं हतं दृष्ट्वा वृष्णीनामृपभेण तु

hāhākāro mahānāsīttava sainyasya māriṣa |
jalasandhaṃ hataṃ dṛṣṭvā vṛṣṇīnāmṛpabheṇa tu

विमुखाश्चाभ्यधावन्त तव योधाः समन्ततः ।
पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषञ्जये

vimukhāścābhyadhāvanta tava yodhāḥ samantataḥ |
palāyanakṛtotsāhā nirutsāhā dviṣañjaye

एतस्मिन्नन्तरे राजन्द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ।
सन्न्यस्य भारं सुमहत्कृतवर्मणि भारत

etasminnantare rājandroṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
sannyasya bhāraṃ sumahatkṛtavarmaṇi bhārata

अभ्ययाज्जवनैरश्वैर्युयुधानं महारथम् ।
स हि पार्थान्रणे यत्तान्दधारैको महाबलः

abhyayājjavanairaśvairyuyudhānaṃ mahāratham |
sa hi pārthānraṇe yattāndadhāraiko mahābalaḥ

तमुदीर्णं तथा दृष्ट्वा शैनेयं कुरुपुङ्गवाः ।
द्रोणेनैव सह क्रुद्धा सात्यकिं समुपाद्रवन्

tamudīrṇaṃ tathā dṛṣṭvā śaineyaṃ kurupuṅgavāḥ |
droṇenaiva saha kruddhā sātyakiṃ samupādravan

ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां सात्वतस्य च ।
द्रोणस्य च रणे राजन्घोरं देवासुरोपमम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ sātvatasya ca |
droṇasya ca raṇe rājanghoraṃ devāsuropamam