अध्याय 114: धृतराष्ट्र का विलाप, कृतवर्मा पाण्डवों को रोकते हैं

एवं बहुगुणं सैन्यमेवं प्रविचितं बलम् ।
व्यूढमेवं यथान्यायमेवं बहु च सञ्जय

evaṃ bahuguṇaṃ sainyamevaṃ pravicitaṃ balam |
vyūḍhamevaṃ yathānyāyamevaṃ bahu ca sañjaya

नित्यं पूजितमस्माभिरभिकामं च नः सदा ।
प्रौढमत्यद्भुताकारं पुरस्ताद्दृष्टविक्रमम्

nityaṃ pūjitamasmābhirabhikāmaṃ ca naḥ sadā |
prauḍhamatyadbhutākāraṃ purastāddṛṣṭavikramam

नातिवृद्वमबालं च नाकृशं नातिपीवरम् ।
लघुवृत्तायतप्रायं सारगात्रमनामयम्

nātivṛdvamabālaṃ ca nākṛśaṃ nātipīvaram |
laghuvṛttāyataprāyaṃ sāragātramanāmayam

आत्तसन्नाहसञ्छन्नं बहुशस्त्रपरिच्छदम् ।
शस्त्रग्रहणविद्यासु बह्वीषु परिनिष्ठितम्

āttasannāhasañchannaṃ bahuśastraparicchadam |
śastragrahaṇavidyāsu bahvīṣu pariniṣṭhitam

आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते ।
सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्

ārohe paryavaskande saraṇe sāntaraplute |
samyakpraharaṇe yāne vyapayāne ca kovidam

नागेष्वश्वेषु बहुशो रथेषु च परीक्षितम् ।
चर्मनिस्त्रिंशयुद्धे च नियुद्धे च विशारदम् ।
परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्

nāgeṣvaśveṣu bahuśo ratheṣu ca parīkṣitam |
carmanistriṃśayuddhe ca niyuddhe ca viśāradam |
parīkṣya ca yathānyāyaṃ vetanenopapāditam

न गोष्ठ्या नोपकारेण न सम्बन्धनिमित्ततः ।
नानाहूतं नाप्यभृतं मम सैन्यं बभूव ह

na goṣṭhyā nopakāreṇa na sambandhanimittataḥ |
nānāhūtaṃ nāpyabhṛtaṃ mama sainyaṃ babhūva ha

कुलीनार्यजनोपेतं तुष्टपुष्टमनुद्धतम् ।
कृतमानोपचारं च यशस्वि च मनस्वि च

kulīnāryajanopetaṃ tuṣṭapuṣṭamanuddhatam |
kṛtamānopacāraṃ ca yaśasvi ca manasvi ca

सचिवैश्चापरैर्मुख्यैर्बहुभिः पुण्यकर्मभिः ।
लोकपालोपमैस्तात पालितं नरसत्तमैः

sacivaiścāparairmukhyairbahubhiḥ puṇyakarmabhiḥ |
lokapālopamaistāta pālitaṃ narasattamaiḥ

बहुभिः पार्थिवैर्गुप्तमस्मत्प्रियचिकीर्षुभिः ।
अस्मानभिसृतैः कामात्सबलैः सपदानुगैः

bahubhiḥ pārthivairguptamasmatpriyacikīrṣubhiḥ |
asmānabhisṛtaiḥ kāmātsabalaiḥ sapadānugaiḥ

महोदधिमिवापूर्णमापगाभिः समन्ततः ।
अपक्षैः पक्षिसङ्काशै रथैरश्वैश्च संवृतम्

mahodadhimivāpūrṇamāpagābhiḥ samantataḥ |
apakṣaiḥ pakṣisaṅkāśai rathairaśvaiśca saṃvṛtam

प्रभिन्नकरटैश्चैव द्विरदैरावृतं महत् ।
यदहन्यत मे सैन्यं किमन्यद्भागधेयतः

prabhinnakaraṭaiścaiva dviradairāvṛtaṃ mahat |
yadahanyata me sainyaṃ kimanyadbhāgadheyataḥ

योधाक्षय्यजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम् ।
क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्रासझषाकुलम्

yodhākṣayyajalaṃ bhīmaṃ vāhanormitaraṅgiṇam |
kṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsajhaṣākulam

ध्वजभूषणसम्बाधरत्नोपलसुसञ्चितम् ।
वाहनैरभिधावद्भिर्वायुवेगविकम्पितम्

dhvajabhūṣaṇasambādharatnopalasusañcitam |
vāhanairabhidhāvadbhirvāyuvegavikampitam

द्रोणगम्भीरपातालं कृतवर्ममहाहदम् ।
जलसन्धमहाग्राहं कर्मचन्द्रोदयोद्धतम्

droṇagambhīrapātālaṃ kṛtavarmamahāhadam |
jalasandhamahāgrāhaṃ karmacandrodayoddhatam

गते सैन्यार्णवं भित्त्वा तरसा पाण्डवर्षभे ।
सञ्जयैकरथेनैव युयुधाने च मामकम्

gate sainyārṇavaṃ bhittvā tarasā pāṇḍavarṣabhe |
sañjayaikarathenaiva yuyudhāne ca māmakam

तत्र शेषं न पश्यामि प्रविष्टे सव्यसाचिनि ।
सात्वते च रथोदारे मम सैन्यस्य सञ्जय

tatra śeṣaṃ na paśyāmi praviṣṭe savyasācini |
sātvate ca rathodāre mama sainyasya sañjaya

तौ तत्र समतिक्रान्तौ दृष्ट्वाऽतीव तरस्विनौ ।
सिन्धुराजं तु सम्प्रेक्ष्य गाण्डीवस्य च गोचरम्

tau tatra samatikrāntau dṛṣṭvā'tīva tarasvinau |
sindhurājaṃ tu samprekṣya gāṇḍīvasya ca gocaram

किं नु वा कुरवः कृत्यं विदधुः कालचोदिताः ।
दारुणैकायनेऽकाले कथं वा प्रतिपेदिरे

kiṃ nu vā kuravaḥ kṛtyaṃ vidadhuḥ kālacoditāḥ |
dāruṇaikāyane'kāle kathaṃ vā pratipedire

ग्रस्तान्हि कौरवान्मन्ये मृत्युना तात सङ्गतान् ।
विक्रमोऽपि रणे तेषां न तथा दृश्यते हि वै

grastānhi kauravānmanye mṛtyunā tāta saṅgatān |
vikramo'pi raṇe teṣāṃ na tathā dṛśyate hi vai

अक्षतौ संयुगे तत्र प्रविष्टौ कृष्णपाण्डवौ ।
न च वारयिता कश्चित्तयोरस्तीह सञ्जय

akṣatau saṃyuge tatra praviṣṭau kṛṣṇapāṇḍavau |
na ca vārayitā kaścittayorastīha sañjaya

भृताश्च बहवो योधाः परीक्ष्यैव महारथाः ।
वेतनेन यथायोगं प्रियवादेन चापरे

bhṛtāśca bahavo yodhāḥ parīkṣyaiva mahārathāḥ |
vetanena yathāyogaṃ priyavādena cāpare

असत्कारभृतस्तात मम सैन्ये न विद्यते ।
कर्मणा ह्यनुरूपेण लभ्यते भक्तवेतनम्

asatkārabhṛtastāta mama sainye na vidyate |
karmaṇā hyanurūpeṇa labhyate bhaktavetanam

न च योधोऽभवत्कश्चिन्मम सैन्ये तु सञ्जय ।
अल्पदानभृतस्तात तथा चाभृतको नरः

na ca yodho'bhavatkaścinmama sainye tu sañjaya |
alpadānabhṛtastāta tathā cābhṛtako naraḥ

पूजितो हि यथाशक्त्या दानमानासनैर्मया ।
तथा पुत्रैश्च मे तात ज्ञातिभिश्च सबान्धवैः

pūjito hi yathāśaktyā dānamānāsanairmayā |
tathā putraiśca me tāta jñātibhiśca sabāndhavaiḥ

ते च प्राप्यैव सङ्ग्रामे निर्जिताः सव्यसाचिना ।
शैनेयेन परामृष्टाः किमन्यद्भागधेयतः

te ca prāpyaiva saṅgrāme nirjitāḥ savyasācinā |
śaineyena parāmṛṣṭāḥ kimanyadbhāgadheyataḥ

रक्ष्यते यश्च सङ्ग्रामे ये च सञ्जय रक्षिणः ।
एकः साधारणः पन्थार रक्ष्यस्य सह रक्षिभिः

rakṣyate yaśca saṅgrāme ye ca sañjaya rakṣiṇaḥ |
ekaḥ sādhāraṇaḥ panthāra rakṣyasya saha rakṣibhiḥ

अर्जुनं समरे दृष्ट्वा सैन्धवस्याग्रतः स्थितम् ।
पुत्रो मम भृशं मूढः किं कार्यं प्रत्यपद्यत

arjunaṃ samare dṛṣṭvā saindhavasyāgrataḥ sthitam |
putro mama bhṛśaṃ mūḍhaḥ kiṃ kāryaṃ pratyapadyata

सात्यकिं च रणे दृष्ट्वा प्रविशन्तमभीतवत् ।
किं नु दुर्योधनः कृत्यं प्राप्तकालममन्यत

sātyakiṃ ca raṇe dṛṣṭvā praviśantamabhītavat |
kiṃ nu duryodhanaḥ kṛtyaṃ prāptakālamamanyata

सर्वशस्त्रातिगौ सेनां प्रविष्टौ रथिसत्तमौ ।
दृष्ट्वा कां वै धृतिं युद्धे प्रत्यपद्यन्त मामकाः

sarvaśastrātigau senāṃ praviṣṭau rathisattamau |
dṛṣṭvā kāṃ vai dhṛtiṃ yuddhe pratyapadyanta māmakāḥ

दृष्ट्वा कृष्णं तु दाशार्हमर्जुनार्थे व्यवस्थितम् ।
शिनीनामृषभं चैव मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ tu dāśārhamarjunārthe vyavasthitam |
śinīnāmṛṣabhaṃ caiva manye śocanti putrakāḥ

दृष्टा सेनां व्यतिक्रान्तां सात्वतेनार्जुनेन च ।
पलायमानांश्च कुरून्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

dṛṣṭā senāṃ vyatikrāntāṃ sātvatenārjunena ca |
palāyamānāṃśca kurūnmanye śocanti putrakāḥ

विद्रुतान्रथिनो दृष्ट्वा निरुत्साहान्द्विषज्जये ।
पलायनकृतोत्साहान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

vidrutānrathino dṛṣṭvā nirutsāhāndviṣajjaye |
palāyanakṛtotsāhānmanye śocanti putrakāḥ

शून्यान्कृतान्रथोपस्थान्सात्वतेनार्जुनेन च ।
हतांश्च योधान्संदृश्य मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

śūnyānkṛtānrathopasthānsātvatenārjunena ca |
hatāṃśca yodhānsaṃdṛśya manye śocanti putrakāḥ

व्यश्वनागरथान्दृष्ट्वा तत्र वीरान्सहृस्रशः ।
धावमानान्रणे व्यग्रामन्यन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

vyaśvanāgarathāndṛṣṭvā tatra vīrānsahṛsraśaḥ |
dhāvamānānraṇe vyagrāmanyanye śocanti putrakāḥ

महानागान्विद्रवतो दृष्ट्वाऽर्जुनशराहतान् ।
पतितान्पततश्चान्यान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

mahānāgānvidravato dṛṣṭvā'rjunaśarāhatān |
patitānpatataścānyānmanye śocanti putrakāḥ

विहीनांश्च कृतानश्वान्विरथांश्च कृतान्नरान् ।
तत्र सात्यकिपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

vihīnāṃśca kṛtānaśvānvirathāṃśca kṛtānnarān |
tatra sātyakipārthābhyāṃ manye śocanti putrakāḥ

हयौघान्निहतान्दृष्ट्वा द्रवमाणांस्ततस्ततः ।
रणे माधवपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

hayaughānnihatāndṛṣṭvā dravamāṇāṃstatastataḥ |
raṇe mādhavapārthābhyāṃ manye śocanti putrakāḥ

पत्तिसङ्घान्रणे दृष्ट्वा धावमानांश्च सर्वशः ।
निराशा विजये सर्वे मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

pattisaṅghānraṇe dṛṣṭvā dhāvamānāṃśca sarvaśaḥ |
nirāśā vijaye sarve manye śocanti putrakāḥ

द्रोणस्य समतिक्रान्तावनीकमपराजितौ ।
क्षणेन दृष्ट्वा तौ वीरौ मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

droṇasya samatikrāntāvanīkamaparājitau |
kṣaṇena dṛṣṭvā tau vīrau manye śocanti putrakāḥ

सम्मूढोऽस्मि भृशं तात श्रुत्वा कृष्णधनञ्जयौ ।
प्रविष्टौ मामकं सैन्यं सात्वतेन सहाच्युतौ

sammūḍho'smi bhṛśaṃ tāta śrutvā kṛṣṇadhanañjayau |
praviṣṭau māmakaṃ sainyaṃ sātvatena sahācyutau

तस्मिन्प्रविष्टे पृतनां शिनीनां प्रवरे रथे ।
भोजानीकं व्यतिक्रान्ते किमकुर्वत कौरवाः

tasminpraviṣṭe pṛtanāṃ śinīnāṃ pravare rathe |
bhojānīkaṃ vyatikrānte kimakurvata kauravāḥ

तथा द्रोणेन समरे निगृहीतेषु पाण्डुषु ।
कथं युद्धमभूत्तत्र तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

tathā droṇena samare nigṛhīteṣu pāṇḍuṣu |
kathaṃ yuddhamabhūttatra tanmamācakṣva sañjaya

द्रोणो हि बलवान्श्रेष्ठः कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः ।
पाञ्चालास्तं महेष्वासं प्रत्ययुध्यन्कथं रणे

droṇo hi balavānśreṣṭhaḥ kṛtāstro yuddhadurmadaḥ |
pāñcālāstaṃ maheṣvāsaṃ pratyayudhyankathaṃ raṇe

बद्धवैरास्ततो द्रोणे धनञ्जयजयैषिणः ।
भारद्वाजसुतस्तेषु दृढवैरो महारथः

baddhavairāstato droṇe dhanañjayajayaiṣiṇaḥ |
bhāradvājasutasteṣu dṛḍhavairo mahārathaḥ

अर्जुनश्चापि यच्चक्रे सिन्धुराजवधं प्रति ।
तन्मे सर्वं समाचक्ष्व कुशलो ह्यसि सञ्जय

arjunaścāpi yaccakre sindhurājavadhaṃ prati |
tanme sarvaṃ samācakṣva kuśalo hyasi sañjaya

आत्मापराधात्सम्भूतं व्यसनं भरतर्षभ ।
प्राप्य प्राकृतवद्वीर न त्वं शोचितुमर्हसि

ātmāparādhātsambhūtaṃ vyasanaṃ bharatarṣabha |
prāpya prākṛtavadvīra na tvaṃ śocitumarhasi

पुरा यदुच्यसे प्राज्ञैः सुहृद्भिर्विदुरादिभिः ।
मा हार्षीः पाण्डवान्राजन्निति तन्न त्वया श्रुतम्

purā yaducyase prājñaiḥ suhṛdbhirvidurādibhiḥ |
mā hārṣīḥ pāṇḍavānrājanniti tanna tvayā śrutam

सुहृदां हितकामानां वाक्यं यो न शृणोति ह ।
स महद्व्यसनं प्राप्य शोचते वै यथा भवान्

suhṛdāṃ hitakāmānāṃ vākyaṃ yo na śṛṇoti ha |
sa mahadvyasanaṃ prāpya śocate vai yathā bhavān

याचितोऽसि पुरा राजन्दाशार्हेण शमं प्रति ।
न च तं लब्धवान्कामं त्वत्तः कृष्णो महायशाः

yācito'si purā rājandāśārheṇa śamaṃ prati |
na ca taṃ labdhavānkāmaṃ tvattaḥ kṛṣṇo mahāyaśāḥ

तव निर्गुणतां ज्ञात्वा पक्षपातं सुतेषु च ।
द्वैधीभावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम् ॥
तव जिह्ममभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान्प्रति ।
आर्तप्रलापांश्च बहून्मनुजाधिप सत्तम

tava nirguṇatāṃ jñātvā pakṣapātaṃ suteṣu ca |
dvaidhībhāvaṃ tathā dharme pāṇḍaveṣu ca matsaram ||
tava jihmamabhiprāyaṃ viditvā pāṇḍavānprati |
ārtapralāpāṃśca bahūnmanujādhipa sattama

सर्वलोकस्य तत्त्वज्ञः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः ।
वासुदेवस्ततो युद्धं कुरूणामकरोन्महत्

sarvalokasya tattvajñaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ |
vāsudevastato yuddhaṃ kurūṇāmakaronmahat

आत्मापराधात्सुमहान्प्राप्तस्ते विपुलः क्षयः ।
नैनं दुर्योधने दोषं कर्तुमर्हसि मानद

ātmāparādhātsumahānprāptaste vipulaḥ kṣayaḥ |
nainaṃ duryodhane doṣaṃ kartumarhasi mānada

न हि तै सुकृतं किञ्चिदादौ मध्ये च भारत ।
दृश्यते पृष्ठतश्चैव त्वन्मूलो हि पराजयः

na hi tai sukṛtaṃ kiñcidādau madhye ca bhārata |
dṛśyate pṛṣṭhataścaiva tvanmūlo hi parājayaḥ

तस्मादद्य स्थिरो भूत्वा ज्ञात्वा लोकस्य निर्णयम् ।
शृणु युद्धं यथावृत्तं घोरं देवासुरोपमम्

tasmādadya sthiro bhūtvā jñātvā lokasya nirṇayam |
śṛṇu yuddhaṃ yathāvṛttaṃ ghoraṃ devāsuropamam

प्रविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमे ।
भीमसेनमुखाः पार्थाः प्रतीयुर्वाहिनीं तव

praviṣṭe tava sainyaṃ tu śaineye satyavikrame |
bhīmasenamukhāḥ pārthāḥ pratīyurvāhinīṃ tava

आगच्छतस्तान्सहसा क्रुद्धरूपान्सहानुगान् ।
दधारैको रणे पाण्डून्कृतवर्मा महारथः

āgacchatastānsahasā kruddharūpānsahānugān |
dadhāraiko raṇe pāṇḍūnkṛtavarmā mahārathaḥ

यथोद्वृत्तं वारयते वेला वै सलिलार्णवम् ।
पाण्डुसैन्यं तथा सङ्ख्ये हार्दिक्यः समवारयत्

yathodvṛttaṃ vārayate velā vai salilārṇavam |
pāṇḍusainyaṃ tathā saṅkhye hārdikyaḥ samavārayat

तत्राद्भुतमपश्याम हार्दिक्यस्य पराक्रमम् ।
यदेनं सहिताः पार्था नातिचक्रमुराहवे

tatrādbhutamapaśyāma hārdikyasya parākramam |
yadenaṃ sahitāḥ pārthā nāticakramurāhave

ततो भीमस्त्रिभिर्विद्ध्वा कृतवर्माणमाशुगैः ।
शङ्खं दध्मौ महाबाहुर्हर्षुयन्सर्वपाण्डवान्

tato bhīmastribhirviddhvā kṛtavarmāṇamāśugaiḥ |
śaṅkhaṃ dadhmau mahābāhurharṣuyansarvapāṇḍavān

सहदेवस्तु विंशत्या धर्मराजश्च पञ्चभिः ।
शतेन नकुलश्चापि हार्दिक्यं समविध्यत

sahadevastu viṃśatyā dharmarājaśca pañcabhiḥ |
śatena nakulaścāpi hārdikyaṃ samavidhyata

द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या सप्तभिश्च घटोत्कचः ।
धृष्टद्युम्नस्त्रिभिश्चापि कृतवर्माणमार्दयत्

draupadeyāstrisaptatyā saptabhiśca ghaṭotkacaḥ |
dhṛṣṭadyumnastribhiścāpi kṛtavarmāṇamārdayat

विराटो द्रुपदश्चैव याज्ञसेनिश्च पञ्चभिः ।
शिखण्डी चैव हार्दिक्यं विद्ध्वा पञ्चभिराशुगैः

virāṭo drupadaścaiva yājñaseniśca pañcabhiḥ |
śikhaṇḍī caiva hārdikyaṃ viddhvā pañcabhirāśugaiḥ

पुनर्विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्निव ।
कृतवर्मा ततो राजन्सर्वतस्तान्महारथान्

punarvivyādha viṃśatyā sāyakānāṃ hasanniva |
kṛtavarmā tato rājansarvatastānmahārathān

एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा भीमं विव्याध सप्तभिः ।
धनुर्ध्वजं चास्य तदा रथाद्भूमावपातयत्

ekaikaṃ pañcabhirviddhvā bhīmaṃ vivyādha saptabhiḥ |
dhanurdhvajaṃ cāsya tadā rathādbhūmāvapātayat

अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथः ।
आजघानोरसि क्रुद्धः सप्तत्या निशितैः शरैः

athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahārathaḥ |
ājaghānorasi kruddhaḥ saptatyā niśitaiḥ śaraiḥ

स गाढविद्धो बलवान्हार्दिक्यस्य शरोत्तमैः ।
चचाल रथमध्यस्थः क्षितिकम्पे यथाऽचलः

sa gāḍhaviddho balavānhārdikyasya śarottamaiḥ |
cacāla rathamadhyasthaḥ kṣitikampe yathā'calaḥ

भीमसेनं तथा दृष्ट्वा धर्मराजपुरोगमाः ।
विसृजन्तः शरान्राजन्कृतवर्माणमार्दयन्

bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā dharmarājapurogamāḥ |
visṛjantaḥ śarānrājankṛtavarmāṇamārdayan

तं तथा कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष ।
विव्यधुः सायकैर्हृष्टा रक्षार्थं मारुतेर्मृधे

taṃ tathā koṣṭhakīkṛtya rathavaṃśena māriṣa |
vivyadhuḥ sāyakairhṛṣṭā rakṣārthaṃ mārutermṛdhe

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनो महाबलः ।
शक्तिं जग्राह समरे हेमदण्डामयस्मायीम्

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ bhīmaseno mahābalaḥ |
śaktiṃ jagrāha samare hemadaṇḍāmayasmāyīm

चिक्षेप च रथात्तूर्णं कृतवर्मरथं प्रति ।
सा भीमभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसन्निभा

cikṣepa ca rathāttūrṇaṃ kṛtavarmarathaṃ prati |
sā bhīmabhujanirmuktā nirmuktoragasannibhā

कृतवर्माणमभितः प्रजज्वाल सुदारुणा ।
तामापतन्तीं सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम्

kṛtavarmāṇamabhitaḥ prajajvāla sudāruṇā |
tāmāpatantīṃ sahasā yugāntāgnisamaprabhām

द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यो निजघान द्विधा तदा ।
सा छिन्ना पतिता भूमौ शक्तिः कनकभूषणा

dvābhyāṃ śarābhyāṃ hārdikyo nijaghāna dvidhā tadā |
sā chinnā patitā bhūmau śaktiḥ kanakabhūṣaṇā

द्योतयन्ती दिशो राजन्महोल्केव नभश्च्युता ।
शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा भीमश्चुक्रोध वै भृशम्

dyotayantī diśo rājanmaholkeva nabhaścyutā |
śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā bhīmaścukrodha vai bhṛśam

ततोऽन्यद्धनुरादाय वेगवत्सुमहास्वनम् ।
भीमसेनो रणे क्रुद्धो हार्दिक्यं समवारयत्

tato'nyaddhanurādāya vegavatsumahāsvanam |
bhīmaseno raṇe kruddho hārdikyaṃ samavārayat

अथैनं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे ।
भीमो भीमबलो राजंस्तव दुर्मन्त्रितेन च

athainaṃ pañcabhirbāṇairājaghāna stanāntare |
bhīmo bhīmabalo rājaṃstava durmantritena ca

भोजस्तु क्षतसर्वाङ्गो भीमसेनेन मारिष ।
रक्ताशोक इवोत्फुल्लो व्यभ्राजत रणाजिरे

bhojastu kṣatasarvāṅgo bhīmasenena māriṣa |
raktāśoka ivotphullo vyabhrājata raṇājire

ततः क्रुद्धस्त्रिभिर्बाणैर्भीमसेनं हसन्निव ।
अभिहत्य दृढं युद्धे तान्सर्वान्प्रत्यविध्यत

tataḥ kruddhastribhirbāṇairbhīmasenaṃ hasanniva |
abhihatya dṛḍhaṃ yuddhe tānsarvānpratyavidhyata

त्रिभिस्त्रिभिर्महेष्वासो यतमानान्महारथान् ।
तेऽपि तं प्रत्यविध्यन्त सप्तभिः सप्तभिः शरैः

tribhistribhirmaheṣvāso yatamānānmahārathān |
te'pi taṃ pratyavidhyanta saptabhiḥ saptabhiḥ śaraiḥ

शिखण्डिनस्ततः क्रुद्धः क्षुरप्रेण महारथः ।
धनुश्चिच्छेद सामरे प्रहसन्निव सात्वतः

śikhaṇḍinastataḥ kruddhaḥ kṣurapreṇa mahārathaḥ |
dhanuściccheda sāmare prahasanniva sātvataḥ

शिखण्डी तु ततः क्रुद्धश्छिन्ने धनुषि सत्वरः ।
असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भास्वरम्

śikhaṇḍī tu tataḥ kruddhaśchinne dhanuṣi satvaraḥ |
asiṃ jagrāha samare śatacandraṃ ca bhāsvaram

भ्रामयित्वा महच्चर्म चामीकरविभूषितम् ।
तमसिं प्रेषयामात कृतवर्मरथं प्रति

bhrāmayitvā mahaccarma cāmīkaravibhūṣitam |
tamasiṃ preṣayāmāta kṛtavarmarathaṃ prati

स तस्य सशरं चापं छित्त्वा राजन्महानसिः ।
अभ्यगाद्धरणीं राजंश्च्युतं ज्योतिरिवाम्बरात्

sa tasya saśaraṃ cāpaṃ chittvā rājanmahānasiḥ |
abhyagāddharaṇīṃ rājaṃścyutaṃ jyotirivāmbarāt

एतस्मिन्नेव काले तु त्वरमाणं महारथाः ।
विव्यधुः सायकैर्गाढं कृतवर्माणमाहवे

etasminneva kāle tu tvaramāṇaṃ mahārathāḥ |
vivyadhuḥ sāyakairgāḍhaṃ kṛtavarmāṇamāhave

अथान्यद्धनुरादाय त्यक्त्वा तच्च महद्धनुः ।
विशीर्णं भरतश्रेष्ठ हार्दिक्यः परवीरहा

athānyaddhanurādāya tyaktvā tacca mahaddhanuḥ |
viśīrṇaṃ bharataśreṣṭha hārdikyaḥ paravīrahā

विव्याध पाण्डवान्युद्धे त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ।
शिखण्डिनं च विव्याध त्रिभिः पञ्चभिरेव च

vivyādha pāṇḍavānyuddhe tribhistribhirajihmagaiḥ |
śikhaṇḍinaṃ ca vivyādha tribhiḥ pañcabhireva ca

धनुरन्यत्समादाय शिखण्डी तु महायशाः ।
अवारयत्कूर्मनखैराशुगैर्हृदिकात्मजम्

dhanuranyatsamādāya śikhaṇḍī tu mahāyaśāḥ |
avārayatkūrmanakhairāśugairhṛdikātmajam

ततः क्रुद्धो रणे राजन्हृदिकस्यात्मसम्भवः ।
अभिदुद्राव वेगेन याज्ञसेनिं महारथम्

tataḥ kruddho raṇe rājanhṛdikasyātmasambhavaḥ |
abhidudrāva vegena yājñaseniṃ mahāratham

भीष्मस्य समरे राजन्मृत्योर्हेतुं महात्मनः ।
विदर्शयन्बलं शूरः शार्दूल इव कुञ्जरम्

bhīṣmasya samare rājanmṛtyorhetuṃ mahātmanaḥ |
vidarśayanbalaṃ śūraḥ śārdūla iva kuñjaram

तौ दिशागजसङ्काशौ ज्वलिताविव पावकौ ।
समापेततुरन्योन्यं शरसङ्घैररिन्दमौ

tau diśāgajasaṅkāśau jvalitāviva pāvakau |
samāpetaturanyonyaṃ śarasaṅghairarindamau

विधुन्वानौ धनुःश्रेष्ठे सन्दधानौ च सायकान् ।
विसृजन्तौ च शतशो गभस्तीनिव भास्करौ

vidhunvānau dhanuḥśreṣṭhe sandadhānau ca sāyakān |
visṛjantau ca śataśo gabhastīniva bhāskarau

तापयन्तौ शरैस्तीक्ष्णैरन्योन्यं तौ महारथौ ।
युगान्तप्रतिमौ वीरौ रेजतुर्भास्कराविव

tāpayantau śaraistīkṣṇairanyonyaṃ tau mahārathau |
yugāntapratimau vīrau rejaturbhāskarāviva

कृतवर्मा च समरे याज्ञसेनिं महारथम् ।
विद्ध्वेषुभिस्त्रिसप्तत्या पुनर्विव्याध सप्तभिः

kṛtavarmā ca samare yājñaseniṃ mahāratham |
viddhveṣubhistrisaptatyā punarvivyādha saptabhiḥ

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं मूर्च्छयाऽभिपरिप्लुतः

sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat |
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ mūrcchayā'bhipariplutaḥ

तं विषण्णं रणे दृष्ट्वा तावकाः पुरुषर्षभ ।
हार्दिक्यं पूजयामासुर्वासांस्यादुधुवुश्च ह

taṃ viṣaṇṇaṃ raṇe dṛṣṭvā tāvakāḥ puruṣarṣabha |
hārdikyaṃ pūjayāmāsurvāsāṃsyādudhuvuśca ha

शिखण्डिनं तथा ज्ञात्वा हार्दिक्यशरपीडितम् ।
अपोवाह रणाद्यन्ता त्वरमाणो महारथम्

śikhaṇḍinaṃ tathā jñātvā hārdikyaśarapīḍitam |
apovāha raṇādyantā tvaramāṇo mahāratham

सादितं तु रथोपस्थे दृष्ट्वा पार्थाः शिखण्डिनम् ।
परिवव्रू रथैस्तूर्णं कृतवर्माणमाहवे

sāditaṃ tu rathopasthe dṛṣṭvā pārthāḥ śikhaṇḍinam |
parivavrū rathaistūrṇaṃ kṛtavarmāṇamāhave

तत्राद्भुतं परं चक्रे कृतवर्मा महारथः ।
यदेकः समरे पार्थान्वारयामास सानुगान्

tatrādbhutaṃ paraṃ cakre kṛtavarmā mahārathaḥ |
yadekaḥ samare pārthānvārayāmāsa sānugān

पार्थाञ्जित्वाऽजयच्चेदीन्पाञ्चालान्सृञ्जयानपि ।
केकयांश्च महावीर्यान्कृतवर्मा महारथः

pārthāñjitvā'jayaccedīnpāñcālānsṛñjayānapi |
kekayāṃśca mahāvīryānkṛtavarmā mahārathaḥ

ते वध्यमानाः समरे हार्दिक्येन स्म पाण्डवाः ।
इतश्चेतश्च धावन्तो नैव चक्रुर्धृतिं रणे

te vadhyamānāḥ samare hārdikyena sma pāṇḍavāḥ |
itaścetaśca dhāvanto naiva cakrurdhṛtiṃ raṇe

जित्वा पाण्डुसुतान्युद्धे भीमसेनपुरोगमान् ।
हार्दिक्यः समरेऽतिष्ठद्विधूम इव पावकः

jitvā pāṇḍusutānyuddhe bhīmasenapurogamān |
hārdikyaḥ samare'tiṣṭhadvidhūma iva pāvakaḥ

ते द्राव्यमाणाः समरे हार्दिक्येन महारथाः ।
विमुखाः समपद्यन्त शरवृष्टिभिरार्दिताः

te drāvyamāṇāḥ samare hārdikyena mahārathāḥ |
vimukhāḥ samapadyanta śaravṛṣṭibhirārditāḥ