अध्याय 111: सात्यकि का संकोच, युधिष्ठिर का आग्रह

प्रीतियुक्तं च हृद्यं च माननीयं च सर्वशः ।
कालयुक्तं च चित्रं च स्वधिया चाभिभाषितम्

prītiyuktaṃ ca hṛdyaṃ ca mānanīyaṃ ca sarvaśaḥ |
kālayuktaṃ ca citraṃ ca svadhiyā cābhibhāṣitam

धर्मराजस्य तद्वाक्यं निश्यम्य शिनिपुङ्गवः ।
सात्यकिर्भरतश्रेष्ठ प्रत्युवाच युधिष्ठिरम्

dharmarājasya tadvākyaṃ niśyamya śinipuṅgavaḥ |
sātyakirbharataśreṣṭha pratyuvāca yudhiṣṭhiram

श्रुतं ते गदतो वाक्यं सर्वमेतन्मयाऽच्युत ।
न्याययुक्तं च सत्यं च फल्गुनार्थे यशस्करम्

śrutaṃ te gadato vākyaṃ sarvametanmayā'cyuta |
nyāyayuktaṃ ca satyaṃ ca phalgunārthe yaśaskaram

एवंविधे तथा काले मादृशं प्रेक्ष्य सत्तम ।
वक्तुमर्हसि राजेन्द्र यथा पार्थं तथैव माम्

evaṃvidhe tathā kāle mādṛśaṃ prekṣya sattama |
vaktumarhasi rājendra yathā pārthaṃ tathaiva mām

न मे धनञ्जयस्यार्थे प्राणा रक्ष्याः कथञ्चन ।
त्वत्प्रयुक्तः पुनरहं किं नकुर्यां महाहवे

na me dhanañjayasyārthe prāṇā rakṣyāḥ kathañcana |
tvatprayuktaḥ punarahaṃ kiṃ nakuryāṃ mahāhave

लोकत्रयं योधयेयं सदेवासुरमानुषम् ।
त्वत्प्रयुक्तो नरेन्द्रेन्द्र किम्पुनस्तान्सुदुर्बलान्

lokatrayaṃ yodhayeyaṃ sadevāsuramānuṣam |
tvatprayukto narendrendra kimpunastānsudurbalān

सुयोधनबलं त्वद्य योधयिष्ये समन्ततः ।
विजेष्ये च रणे राजन्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

suyodhanabalaṃ tvadya yodhayiṣye samantataḥ |
vijeṣye ca raṇe rājansatyametadbravīmi te

कुशल्यहं कुंशलिनं समासाद्य धनञ्जयम् ।
हते जयद्रथे राजन्पुनरेष्यामि तेऽन्तिकम्

kuśalyahaṃ kuṃśalinaṃ samāsādya dhanañjayam |
hate jayadrathe rājanpunareṣyāmi te'ntikam

अवश्यं तु मया सर्वं विज्ञाप्यस्त्वं नराधिप ।
वासुदेवस्य यद्वाक्यं फल्गुनस्य च धीमतः

avaśyaṃ tu mayā sarvaṃ vijñāpyastvaṃ narādhipa |
vāsudevasya yadvākyaṃ phalgunasya ca dhīmataḥ

दृढं त्वभिहितश्चाहमर्जुनेन पुनःपुनः ।
मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य वासुदेवस्य शृण्वतः

dṛḍhaṃ tvabhihitaścāhamarjunena punaḥpunaḥ |
madhye sarvasya sainyasya vāsudevasya śṛṇvataḥ

अद्य माधव राजानमप्रमत्तोऽनुपालय ।
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा यावद्धन्मि जयद्रथम्

adya mādhava rājānamapramatto'nupālaya |
āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā yāvaddhanmi jayadratham

त्वयि चाहं महाबाहो प्रद्युम्ने वा महारथे ।
नृपं निक्षिप्य गच्छेयं निरपेक्षो जयद्रथम्

tvayi cāhaṃ mahābāho pradyumne vā mahārathe |
nṛpaṃ nikṣipya gaccheyaṃ nirapekṣo jayadratham

जानीषे हि रणे द्रोणं कुरुषु श्रेष्ठसम्मतम् ।
प्रतिज्ञा चापि ते नित्यं श्रुता द्रोणस्य माधव

jānīṣe hi raṇe droṇaṃ kuruṣu śreṣṭhasammatam |
pratijñā cāpi te nityaṃ śrutā droṇasya mādhava

ग्रहमे धर्मराजस्य भारद्वाजोऽपि गृध्यति ।
शक्तश्चापि रणे द्रोणो निग्रहीतुं युधिष्ठिरम्

grahame dharmarājasya bhāradvājo'pi gṛdhyati |
śaktaścāpi raṇe droṇo nigrahītuṃ yudhiṣṭhiram

एवं त्वयि समाघाय धर्मराजं नरोत्तमम् ।
अहमद्य गमिष्यामि सैन्धवस्य वधाय हि

evaṃ tvayi samāghāya dharmarājaṃ narottamam |
ahamadya gamiṣyāmi saindhavasya vadhāya hi

स त्वमद्य रणे यत्तो रक्ष माधव पाण्डवम् ।
रक्षेणे धर्मराजस्य ध्रुवो हि विजयो मम

sa tvamadya raṇe yatto rakṣa mādhava pāṇḍavam |
rakṣeṇe dharmarājasya dhruvo hi vijayo mama

जयद्रथं च हत्वाऽहं द्रुतमेष्यामि माधव ।
धर्मराजं न चेद्द्रोणो निगृह्णीयाद्रणे बलात्

jayadrathaṃ ca hatvā'haṃ drutameṣyāmi mādhava |
dharmarājaṃ na ceddroṇo nigṛhṇīyādraṇe balāt

निगृहीते नरश्रेष्ठे भारद्वाजेन माधव ।
सैन्धवस्य वधो न स्यान्ममाप्रीतिस्तथा भवेत्

nigṛhīte naraśreṣṭhe bhāradvājena mādhava |
saindhavasya vadho na syānmamāprītistathā bhavet

एवङ्गते नरश्रेष्ठे पाण्डवे सत्यवादिति ।
अस्माकं गमनं व्यक्तं वनं प्रति भवेत्पुनः

evaṅgate naraśreṣṭhe pāṇḍave satyavāditi |
asmākaṃ gamanaṃ vyaktaṃ vanaṃ prati bhavetpunaḥ

सोऽयं मम जयो व्यक्तं व्यर्थ एव भविष्यति ।
यदि द्रोणो रणे क्रुद्धो निगृह्णीयाद्युधिष्ठिरम्

so'yaṃ mama jayo vyaktaṃ vyartha eva bhaviṣyati |
yadi droṇo raṇe kruddho nigṛhṇīyādyudhiṣṭhiram

स त्वमद्य महाबाहो प्रियार्थं मम माधव ।
जयार्थं च यशोर्थं च रक्ष राजानमाहवे

sa tvamadya mahābāho priyārthaṃ mama mādhava |
jayārthaṃ ca yaśorthaṃ ca rakṣa rājānamāhave

स भवान्मयि निक्षेपो निक्षिप्तः सव्यसाचिना ।
भारद्वाजाद्भयं नित्यं मन्यमानेन वै प्रभो

sa bhavānmayi nikṣepo nikṣiptaḥ savyasācinā |
bhāradvājādbhayaṃ nityaṃ manyamānena vai prabho

तस्यापि च महाबाहो नित्यं पश्यामि संयुगे ।
नान्यं हि प्रतियोद्धारं रौक्मिणेयादृते प्रभो

tasyāpi ca mahābāho nityaṃ paśyāmi saṃyuge |
nānyaṃ hi pratiyoddhāraṃ raukmiṇeyādṛte prabho

मां चापि मन्यते युद्धे भारद्वाजस्य धीमतः ।
सोऽहं संभावनानं चैतामाचार्यवचनं च तत् ।
पृष्ठतो नोत्सहे कर्तुं त्वां वा त्यक्तुं महीपते

māṃ cāpi manyate yuddhe bhāradvājasya dhīmataḥ |
so'haṃ saṃbhāvanānaṃ caitāmācāryavacanaṃ ca tat |
pṛṣṭhato notsahe kartuṃ tvāṃ vā tyaktuṃ mahīpate

आचार्यो लघुहस्तत्वादभेद्यकवचावृतः ।
उपलभ्य रणे क्रीडेद्यथा शकुनिना शिशुः

ācāryo laghuhastatvādabhedyakavacāvṛtaḥ |
upalabhya raṇe krīḍedyathā śakuninā śiśuḥ

यदि कार्ष्णिर्धनुष्पाणिरिह स्यान्मकरध्वजः ।
तस्मै त्वां विसृजेयं वै स त्वां रक्षेद्यथाऽर्जुनः

yadi kārṣṇirdhanuṣpāṇiriha syānmakaradhvajaḥ |
tasmai tvāṃ visṛjeyaṃ vai sa tvāṃ rakṣedyathā'rjunaḥ

कुरु त्वमात्मनो गुप्तिं कस्ते गोप्ता गते मयि ।
यः प्रतीयाद्रमे द्रोणं यावद्गच्छामि पाण्डवम्

kuru tvamātmano guptiṃ kaste goptā gate mayi |
yaḥ pratīyādrame droṇaṃ yāvadgacchāmi pāṇḍavam

मा च ते भयमद्यास्तु राजन्नर्जुनसम्भवम् ।
न स जातु महाबाहुर्भारमुद्यम्य सीदति

mā ca te bhayamadyāstu rājannarjunasambhavam |
na sa jātu mahābāhurbhāramudyamya sīdati

ये च सौवीरका योधास्तथा सैन्धवपौरवाः ।
उदीच्या दाक्षिणात्याश्च ये चान्येऽपि महारथाः

ye ca sauvīrakā yodhāstathā saindhavapauravāḥ |
udīcyā dākṣiṇātyāśca ye cānye'pi mahārathāḥ

ये च कर्णमुखा राजन्रथोदाराः प्रकीर्तितः ।
एतेऽर्जुनस्य क्रुद्धस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

ye ca karṇamukhā rājanrathodārāḥ prakīrtitaḥ |
ete'rjunasya kruddhasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

उद्युक्ताः पृथिवीपाल ससुरासुरमानुषाः ।
सराक्षसगणा राजन्सकिन्नरमहोरगाः

udyuktāḥ pṛthivīpāla sasurāsuramānuṣāḥ |
sarākṣasagaṇā rājansakinnaramahoragāḥ

जङ्गमस्थावरैः सार्धं नालं पार्थस्य संयुगे ।
एवं ज्ञात्वा महाराज व्येतु ते भीर्धनञ्जये

jaṅgamasthāvaraiḥ sārdhaṃ nālaṃ pārthasya saṃyuge |
evaṃ jñātvā mahārāja vyetu te bhīrdhanañjaye

एवं वीरौ महेष्वासौ कृष्णौ सत्यपराक्रमौ ।
न तत्र कर्मणो व्यापत्कथंचिदपि विद्यते ।

evaṃ vīrau maheṣvāsau kṛṣṇau satyaparākramau |
na tatra karmaṇo vyāpatkathaṃcidapi vidyate |

दैवं कृतास्त्रतां योगममर्षं शौर्यमाहवे ।
कृतज्ञतां दयां चैव भ्रातुस्त्वमनुचिन्तय

daivaṃ kṛtāstratāṃ yogamamarṣaṃ śauryamāhave |
kṛtajñatāṃ dayāṃ caiva bhrātustvamanucintaya

मयि चापि सहाये ते गच्छमानेऽर्जुनं प्रति ।
द्रोणे चित्रास्त्रतां सह्ख्ये राजंस्त्वमनुचिन्तय

mayi cāpi sahāye te gacchamāne'rjunaṃ prati |
droṇe citrāstratāṃ sahkhye rājaṃstvamanucintaya

आचार्यो हि भृशं राजन्निग्रहे तव गृध्यति ।
प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन्सत्यां कर्तुं च भारत

ācāryo hi bhṛśaṃ rājannigrahe tava gṛdhyati |
pratijñāmātmano rakṣansatyāṃ kartuṃ ca bhārata

कुरुष्वाद्यात्मनो गुप्तिं कस्ते गोप्ता गते मयि ।
यस्याहं प्रत्ययात्पार्थं गच्छेयं फल्गुनं प्रति

kuruṣvādyātmano guptiṃ kaste goptā gate mayi |
yasyāhaṃ pratyayātpārthaṃ gaccheyaṃ phalgunaṃ prati

न ह्यहं त्वां महाराज अनिक्षिप्य महाहवे ।
क्वचिद्यास्यामि कौरव्य सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

na hyahaṃ tvāṃ mahārāja anikṣipya mahāhave |
kvacidyāsyāmi kauravya satyametadbravīmi te

न पश्यामि रथं कञ्चिद्यस्ते गोप्ता भवेदिह ।
शक्तं यं मन्यसे राजन्गोप्तारं प्रति पाण्डव

na paśyāmi rathaṃ kañcidyaste goptā bhavediha |
śaktaṃ yaṃ manyase rājangoptāraṃ prati pāṇḍava

एतद्विचार्य बहुशो बुद्ध्या बुद्धिमतां वर ।
दृष्ट्वा श्रेयः परं बुद्ध्या ततो राजन्प्रशाधि माम्

etadvicārya bahuśo buddhyā buddhimatāṃ vara |
dṛṣṭvā śreyaḥ paraṃ buddhyā tato rājanpraśādhi mām

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव ।
न तु मे शुद्ध्यते भावः श्वेताश्वं प्रति मारिष

evametanmahābāho yathā vadasi mādhava |
na tu me śuddhyate bhāvaḥ śvetāśvaṃ prati māriṣa

करिष्ये परमं यत्नमात्मनो रक्षणे ह्यहम् ।
गच्छ त्वं समनुज्ञातो यत्र यातो धनञ्जयः

kariṣye paramaṃ yatnamātmano rakṣaṇe hyaham |
gaccha tvaṃ samanujñāto yatra yāto dhanañjayaḥ

आत्मसंरक्षणं सङ्ख्ये गमनं चार्जुनं प्रति ।
विचार्यैतत्स्वयं बुद्ध्या गमनं तत्र रोचये

ātmasaṃrakṣaṇaṃ saṅkhye gamanaṃ cārjunaṃ prati |
vicāryaitatsvayaṃ buddhyā gamanaṃ tatra rocaye

स त्वमातिष्ठ यानाय यत्र यातो धनञ्जयः ।
ममापि रक्षणं भीमः करिष्यति महाबलः

sa tvamātiṣṭha yānāya yatra yāto dhanañjayaḥ |
mamāpi rakṣaṇaṃ bhīmaḥ kariṣyati mahābalaḥ

पार्षतश्च ससोदर्यः पार्थिवाश्च मबाहलाः ।
द्रौपदेयाश्च मां तात रक्षिष्यन्ति न संशयः

pārṣataśca sasodaryaḥ pārthivāśca mabāhalāḥ |
draupadeyāśca māṃ tāta rakṣiṣyanti na saṃśayaḥ

केकया भ्रातरः पञ्च राक्षसश्च घटोत्कचः ।
विराटो द्रुपदश्चैव शिखण्डी च महारथः

kekayā bhrātaraḥ pañca rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ |
virāṭo drupadaścaiva śikhaṇḍī ca mahārathaḥ

धृष्टकेतुश्च बलवान्कुन्तिभोजश्च मातुलः ।
नकुलः सहदेवश्च पाञ्चालाः सृञ्जयास्तथा ।
एते समाहितास्तात रक्षिष्यन्ति न संशयः

dhṛṣṭaketuśca balavānkuntibhojaśca mātulaḥ |
nakulaḥ sahadevaśca pāñcālāḥ sṛñjayāstathā |
ete samāhitāstāta rakṣiṣyanti na saṃśayaḥ

न द्रोणः सह सैन्येन कृतवर्मा च संयुगे ।
समासादयितुं शक्तो न च मां धर्षयिष्यति

na droṇaḥ saha sainyena kṛtavarmā ca saṃyuge |
samāsādayituṃ śakto na ca māṃ dharṣayiṣyati

धृष्टद्युम्नश्च समरे द्रोणं क्रुद्धं परन्तपः ।
वारयिष्यति विक्रम्य वेलेव मकरालयम्

dhṛṣṭadyumnaśca samare droṇaṃ kruddhaṃ parantapaḥ |
vārayiṣyati vikramya veleva makarālayam

यत्र स्थास्यति सङ्ग्रामे पार्षतः परवीरहा ।
न द्रोणस्य बलं तात क्रमेत्तत्र कथञ्चन

yatra sthāsyati saṅgrāme pārṣataḥ paravīrahā |
na droṇasya balaṃ tāta kramettatra kathañcana

एष द्रोणविनाशाय समुत्पन्नो हुताशनात् ।
कवची स शरी खङ्गी धन्वी च वरभूषणः

eṣa droṇavināśāya samutpanno hutāśanāt |
kavacī sa śarī khaṅgī dhanvī ca varabhūṣaṇaḥ

एष द्रोणं रणे क्रुद्धं वारयेत स वै प्रभो ।
पाञ्चालः सहितैः सर्वैः पाण्डवानां च धन्विभिः

eṣa droṇaṃ raṇe kruddhaṃ vārayeta sa vai prabho |
pāñcālaḥ sahitaiḥ sarvaiḥ pāṇḍavānāṃ ca dhanvibhiḥ

विक्रुधं गच्छ शैनेय मा कार्षीर्मयि सम्भ्रमम् ।
धृष्टद्युम्नो रणे क्रुद्धं द्रोणमावारयिष्यति

vikrudhaṃ gaccha śaineya mā kārṣīrmayi sambhramam |
dhṛṣṭadyumno raṇe kruddhaṃ droṇamāvārayiṣyati