अध्याय 110: युधिष्ठिर सात्यकि को अर्जुन की सहायता को भेजते हैं

भारद्वाजं कथं युद्धे युयुधानो न्यवारयत् ।
सञ्जयाचक्ष्व तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे

bhāradvājaṃ kathaṃ yuddhe yuyudhāno nyavārayat |
sañjayācakṣva tattvena paraṃ kautūhalaṃ hi me

शृणु राजन्महाप्राज्ञ सङ्ग्रामं रोमहर्षणम् ।
द्रोणस्य पाण्डवैः सार्धं युयुधानपुरोगमैः

śṛṇu rājanmahāprājña saṅgrāmaṃ romaharṣaṇam |
droṇasya pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yuyudhānapurogamaiḥ

वध्यमानं बलं दृष्ट्वा युयुधानेन मारिष ।
अभ्यद्रवत्स्वयं द्रोणः सात्यकिं सत्यविक्रमम्

vadhyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā yuyudhānena māriṣa |
abhyadravatsvayaṃ droṇaḥ sātyakiṃ satyavikramam

तमापतन्तं सहसा भारद्वाजं महारथम् ।
सात्यकिः पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्

tamāpatantaṃ sahasā bhāradvājaṃ mahāratham |
sātyakiḥ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat

द्रोणोऽपि युधि विक्रान्तो युयुधानं समाहितः ।
अविध्यत्पञ्चभिस्तूर्णं हेमपुङ्खैः शरैः शितैः

droṇo'pi yudhi vikrānto yuyudhānaṃ samāhitaḥ |
avidhyatpañcabhistūrṇaṃ hemapuṅkhaiḥ śaraiḥ śitaiḥ

ते वर्म भित्त्वा सुदृढं द्विषत्पिशितभोजनाः ।
अभ्ययुर्धरणीं राजन्वल्मीकमिव पन्नगाः

te varma bhittvā sudṛḍhaṃ dviṣatpiśitabhojanāḥ |
abhyayurdharaṇīṃ rājanvalmīkamiva pannagāḥ

दीर्घबाहुरभिक्रुद्धस्तोत्रार्दित इव द्विपः ।
द्रोणं पञ्चाशताऽविध्यन्नाराचैरग्निसन्निभैः

dīrghabāhurabhikruddhastotrārdita iva dvipaḥ |
droṇaṃ pañcāśatā'vidhyannārācairagnisannibhaiḥ

भारद्वाजो रणे विद्धो युयुधानेन सत्वरम् ।
सात्यकिं बहुभिर्बाणैर्यतमानमविध्यत

bhāradvājo raṇe viddho yuyudhānena satvaram |
sātyakiṃ bahubhirbāṇairyatamānamavidhyata

ततः क्रुद्धो महेष्वासो भूय एव महाबलः ।
सात्वतं पीडयामास व्रातेन नतपर्वणाम्

tataḥ kruddho maheṣvāso bhūya eva mahābalaḥ |
sātvataṃ pīḍayāmāsa vrātena nataparvaṇām

स वध्यमानः समरे भारद्वाजेन सात्यकिः ।
नान्वपद्यत कर्तव्यं किञ्चिदेव विशाम्पते

sa vadhyamānaḥ samare bhāradvājena sātyakiḥ |
nānvapadyata kartavyaṃ kiñcideva viśāmpate

विषण्णवदनश्चापि युयुधानोऽभवन्नृप ।
भारद्वाजं रणे दृष्ट्वा विसृजन्तं शिताञ्शरान्

viṣaṇṇavadanaścāpi yuyudhāno'bhavannṛpa |
bhāradvājaṃ raṇe dṛṣṭvā visṛjantaṃ śitāñśarān

तं तु सम्प्रेक्ष्य ते पुत्राः सैनिकाश्च विशाम्पते ।
प्रहृष्टमनसो भूत्वा सिंहवद्व्यनदन्मुहुः

taṃ tu samprekṣya te putrāḥ sainikāśca viśāmpate |
prahṛṣṭamanaso bhūtvā siṃhavadvyanadanmuhuḥ

तं श्रुत्वा निनदं घोरं पीड्यमानं च माधवम् ।
युधिष्ठिरोऽब्रवीद्राजा सर्वसैन्यानि भारत

taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ pīḍyamānaṃ ca mādhavam |
yudhiṣṭhiro'bravīdrājā sarvasainyāni bhārata

एष वृष्णिवरो वीरः सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
ग्रस्यते युधि वीरेण भानुमानिव राहुणा ।
अभिद्रवत गच्छध्वं सात्यकिर्यत्र युध्यते

eṣa vṛṣṇivaro vīraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ |
grasyate yudhi vīreṇa bhānumāniva rāhuṇā |
abhidravata gacchadhvaṃ sātyakiryatra yudhyate

अभिद्रवत गच्छद्वं सात्यकिर्यत्र युध्यते ॥
धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यमिदमाह जनाधिपः ।
द्रोणं वारय सुक्षित्रं सात्यकिं मावधीद्द्विजः

abhidravata gacchadvaṃ sātyakiryatra yudhyate ||
dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyamidamāha janādhipaḥ |
droṇaṃ vāraya sukṣitraṃ sātyakiṃ māvadhīddvijaḥ

अभिद्रव द्रुतं द्रोणं किमु तिष्ठसि पार्पत ।
न पश्यसि भयं द्रोणाद्धोरं नः समुपस्थितम्

abhidrava drutaṃ droṇaṃ kimu tiṣṭhasi pārpata |
na paśyasi bhayaṃ droṇāddhoraṃ naḥ samupasthitam

असौ द्रोणो महेष्वासो युयुधानेन संयुगे ।
क्रीडते सूत्रबद्धेन पक्षिणा बालको यथा

asau droṇo maheṣvāso yuyudhānena saṃyuge |
krīḍate sūtrabaddhena pakṣiṇā bālako yathā

तत्रैव सर्वे गच्छन्तु भीमसेनपुरोगमाः ।
त्वयैव सहिताः सर्वे युयुधानरथं प्रति

tatraiva sarve gacchantu bhīmasenapurogamāḥ |
tvayaiva sahitāḥ sarve yuyudhānarathaṃ prati

पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि त्वामहं सहसैनिकः ।
सात्यकिं मोक्षयस्वाद्य यमदंष्ट्रान्तरं गतम् ॥
सञ्जय उवाच ।

pṛṣṭhato'nugamiṣyāmi tvāmahaṃ sahasainikaḥ |
sātyakiṃ mokṣayasvādya yamadaṃṣṭrāntaraṃ gatam ||
sañjaya uvāca |

एवमुक्त्वा ततो राजा सर्वसैन्येन भारत ।
अभ्यद्रवद्रणे द्रोणं युयुधानस्य कारणात्

evamuktvā tato rājā sarvasainyena bhārata |
abhyadravadraṇe droṇaṃ yuyudhānasya kāraṇāt

तत्रारावो महानासीद्द्रोणमेकं युयुत्सताम् ।
पाण्डवानां च भद्रं ते सृञ्जयानां च सर्वशः

tatrārāvo mahānāsīddroṇamekaṃ yuyutsatām |
pāṇḍavānāṃ ca bhadraṃ te sṛñjayānāṃ ca sarvaśaḥ

ते समेत्य नरव्याघ्रा भारद्वाजं महारथम् ।
अभ्यवर्षञ्शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कबर्हिणवाजितैः

te sametya naravyāghrā bhāradvājaṃ mahāratham |
abhyavarṣañśaraistīkṣṇaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ

स्मयन्नेव तु तान्वीरान्द्रोणः प्रत्यग्रहीत्स्वयम् ।
अतिथीनागतान्यद्वत्सलिलेनासनेन च

smayanneva tu tānvīrāndroṇaḥ pratyagrahītsvayam |
atithīnāgatānyadvatsalilenāsanena ca

तर्पितास्ते शरैस्तस्य भारद्वाजस्य धन्विनः ।
आतिथेयं गृहं प्राप्य तर्प्यन्तेऽतिथयो यथा

tarpitāste śaraistasya bhāradvājasya dhanvinaḥ |
ātitheyaṃ gṛhaṃ prāpya tarpyante'tithayo yathā

भारद्वाजं च ते सर्वे न शेकुः प्रतिवीक्षितुम् ।
मध्यन्दिनमनुप्राप्तं सहस्रांशुमिव प्रभो

bhāradvājaṃ ca te sarve na śekuḥ prativīkṣitum |
madhyandinamanuprāptaṃ sahasrāṃśumiva prabho

तांस्तु सर्वान्महेष्वासान्द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ।
अतापयच्छरव्रातैर्गभस्तिभिरिवांशुमान्

tāṃstu sarvānmaheṣvāsāndroṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
atāpayaccharavrātairgabhastibhirivāṃśumān

वध्यमाना महाराज पाण्डवाः सृञ्जयास्तथा ।
त्रातारं नाध्यगच्छन्त पङ्कमग्ना इव द्विपाः

vadhyamānā mahārāja pāṇḍavāḥ sṛñjayāstathā |
trātāraṃ nādhyagacchanta paṅkamagnā iva dvipāḥ

द्रोणस्य च व्यदृश्यन्त विसर्पन्तो महाशराः ।
गभस्तय इवार्कस्य प्रतपन्तः समन्ततः

droṇasya ca vyadṛśyanta visarpanto mahāśarāḥ |
gabhastaya ivārkasya pratapantaḥ samantataḥ

तस्मिन्द्रोणेन निहताः पाञ्चालाः पञ्चविंशतिः ।
महारथाः समाख्याता धृष्टद्युम्नस्य सम्मताः

tasmindroṇena nihatāḥ pāñcālāḥ pañcaviṃśatiḥ |
mahārathāḥ samākhyātā dhṛṣṭadyumnasya sammatāḥ

पाण्डूनां सर्वसैन्येषु पाञ्चालानां तथैव च ।
द्रोणं स्म ददृशुः शूरं विनिघ्नन्तं वरान्वरान्

pāṇḍūnāṃ sarvasainyeṣu pāñcālānāṃ tathaiva ca |
droṇaṃ sma dadṛśuḥ śūraṃ vinighnantaṃ varānvarān

केकयानां शतं हत्वा विद्राव्य च समन्ततः ।
द्रोणस्तस्थौ महाराज व्यादितास्य इवान्तकः

kekayānāṃ śataṃ hatvā vidrāvya ca samantataḥ |
droṇastasthau mahārāja vyāditāsya ivāntakaḥ

पाञ्चालान्सृञ्जयान्मत्स्यान्केकयांश्च नराधिप ।
द्रोणोऽजयन्महाबाहुः शतशोऽथ सहस्रशः

pāñcālānsṛñjayānmatsyānkekayāṃśca narādhipa |
droṇo'jayanmahābāhuḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

तेषां समभवच्छब्दो विद्धानां द्रोणसायकैः ।
वनौकसामिवारण्ये व्याप्तानां धृमकेतुना

teṣāṃ samabhavacchabdo viddhānāṃ droṇasāyakaiḥ |
vanaukasāmivāraṇye vyāptānāṃ dhṛmaketunā

तत्र देवाः सगन्धर्वाः पितरश्चाब्रुवन्नृप ।
एते द्रवन्ति पाञ्चालाः पाण्डवाश्च ससैनिकाः

tatra devāḥ sagandharvāḥ pitaraścābruvannṛpa |
ete dravanti pāñcālāḥ pāṇḍavāśca sasainikāḥ

तं तथा समरे द्रोणं निघ्नन्तं सौमकान्रणे ।
न चाप्यभिययुः केचिदपरे नैव विव्यधुः

taṃ tathā samare droṇaṃ nighnantaṃ saumakānraṇe |
na cāpyabhiyayuḥ kecidapare naiva vivyadhuḥ

वर्तमाने तथा रौद्रे तस्मिन्वीरवरक्षये ।
अशृणोत्सहसा पार्थः पाञ्चजन्यस्य निःस्वनम्

vartamāne tathā raudre tasminvīravarakṣaye |
aśṛṇotsahasā pārthaḥ pāñcajanyasya niḥsvanam

पूरिते वासुदेवेन शङ्खराजे महात्मना ।
युध्यमानेषु वीरेषु सैन्धवस्याभिरक्षिषु

pūrite vāsudevena śaṅkharāje mahātmanā |
yudhyamāneṣu vīreṣu saindhavasyābhirakṣiṣu

नदत्सु धार्तराष्ट्रेषु विजयस्य रथं प्रति ।
गाण्डीवस्य च निर्घोषे विप्रनष्टे समन्ततः

nadatsu dhārtarāṣṭreṣu vijayasya rathaṃ prati |
gāṇḍīvasya ca nirghoṣe vipranaṣṭe samantataḥ

कश्मलाभिहतो राजा चिन्तयामास पाण्डवः ।
न नूनं स्वस्ति पार्थाय यथा नदति शङ्खराट्

kaśmalābhihato rājā cintayāmāsa pāṇḍavaḥ |
na nūnaṃ svasti pārthāya yathā nadati śaṅkharāṭ

कौरवाश्च यथा हृष्टा विनदन्ति मुहुर्मुहुः ।
व्यक्तमद्य विनश्यन्ति सर्वलोकमहारथाः

kauravāśca yathā hṛṣṭā vinadanti muhurmuhuḥ |
vyaktamadya vinaśyanti sarvalokamahārathāḥ

एवं सञ्चिन्तयित्वा तु व्याकुलेनान्तरात्मना ।
अजताशत्रुः कौन्तेयः सात्वतं प्रत्यभाषत

evaṃ sañcintayitvā tu vyākulenāntarātmanā |
ajatāśatruḥ kaunteyaḥ sātvataṃ pratyabhāṣata

बाष्पगद्गदया वाचा मुह्यमानो मुहुर्मुहुः ।
कृत्यस्यानन्तरापेक्षी शैनेयं शिनिपुङ्गवम्

bāṣpagadgadayā vācā muhyamāno muhurmuhuḥ |
kṛtyasyānantarāpekṣī śaineyaṃ śinipuṅgavam

यः स धर्मः पुरा दृष्टः सद्भिः शैनेय शाश्वतः ।
साम्पराये सुहृत्कृत्ये तस्य कालोऽयमागतः

yaḥ sa dharmaḥ purā dṛṣṭaḥ sadbhiḥ śaineya śāśvataḥ |
sāmparāye suhṛtkṛtye tasya kālo'yamāgataḥ

सर्वेष्वपि च योधेषु चिन्तयञ्शिनिपुङ्गव ।
त्वत्तः सुहृत्तमं कञ्चिन्नाभिजानामि सात्यके

sarveṣvapi ca yodheṣu cintayañśinipuṅgava |
tvattaḥ suhṛttamaṃ kañcinnābhijānāmi sātyake

यो हि प्रीतमना नित्यं यश्च नित्यमनुव्रतः ।
स कार्ये साम्पराये तु नियोज्य इति मे मतिः

yo hi prītamanā nityaṃ yaśca nityamanuvrataḥ |
sa kārye sāmparāye tu niyojya iti me matiḥ

यथा च केशवो नित्यं पाण्डवानानं परायणम् ।
तथा त्वमपि वार्ष्णेय कृष्णतुल्यपराक्रमः

yathā ca keśavo nityaṃ pāṇḍavānānaṃ parāyaṇam |
tathā tvamapi vārṣṇeya kṛṣṇatulyaparākramaḥ

सोऽहं भारं समाधास्ये त्वयि तं वोढुमर्हसि ।
अभिप्रायं च मे नित्यं न वृथा कर्तुमर्हसि

so'haṃ bhāraṃ samādhāsye tvayi taṃ voḍhumarhasi |
abhiprāyaṃ ca me nityaṃ na vṛthā kartumarhasi

स त्वं भ्रातुर्वयस्यस्य गुरोरपि च संयुगे ।
कुरु कृच्छ्रे सहायार्थमर्जुनस्य नरर्षभ

sa tvaṃ bhrāturvayasyasya gurorapi ca saṃyuge |
kuru kṛcchre sahāyārthamarjunasya nararṣabha

त्वं हि सत्यव्रतः शूरो मित्राणामभयङ्करः ।
लोके विख्यायसे वीर कर्मभिः सत्यवागिति

tvaṃ hi satyavrataḥ śūro mitrāṇāmabhayaṅkaraḥ |
loke vikhyāyase vīra karmabhiḥ satyavāgiti

यो हि शैनेय मित्रार्थे युध्यमानस्त्यजेत्तनुम् ।
पृथिवीं च द्विजातिभ्यो यो दद्यात्स समो भवेत्

yo hi śaineya mitrārthe yudhyamānastyajettanum |
pṛthivīṃ ca dvijātibhyo yo dadyātsa samo bhavet

श्रुताश्च बहवोऽस्माभी राजानो ये दिवं गताः ।
दत्त्वेमां पृथिवीं कृत्स्नां ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि

śrutāśca bahavo'smābhī rājāno ye divaṃ gatāḥ |
dattvemāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ brāhmaṇebhyo yathāvidhi

दीयमाना च बहुभिर्दास्यते च मुहुर्मही ।
न हि कश्चिद्रणे प्राणान्मित्रार्थे त्यक्तवानिह

dīyamānā ca bahubhirdāsyate ca muhurmahī |
na hi kaścidraṇe prāṇānmitrārthe tyaktavāniha

एवं त्वामपि धर्मात्मन्प्रयाचेऽहं कृताञ्जलिः ।
पृथिवीदानतुल्यं स्यादधिकं वा फलं विभो

evaṃ tvāmapi dharmātmanprayāce'haṃ kṛtāñjaliḥ |
pṛthivīdānatulyaṃ syādadhikaṃ vā phalaṃ vibho

एक एव सदा कृष्णो मित्राणामभयङ्करः ।
रणे सन्तजति प्राणान्द्वितीयस्त्वं च सात्यके

eka eva sadā kṛṣṇo mitrāṇāmabhayaṅkaraḥ |
raṇe santajati prāṇāndvitīyastvaṃ ca sātyake

विक्रान्तस्य च वीरस्य युद्धे प्रार्थयतो यशः ।
शूर एव सहायः स्यान्नेतरः प्राकृतो जनः

vikrāntasya ca vīrasya yuddhe prārthayato yaśaḥ |
śūra eva sahāyaḥ syānnetaraḥ prākṛto janaḥ

ईदृशे तु परामर्दे वर्तमानस्य माधव ।
त्वदन्यो हि रणे गोप्ता विजयस्य न विद्यते

īdṛśe tu parāmarde vartamānasya mādhava |
tvadanyo hi raṇe goptā vijayasya na vidyate

श्लाघन्नेव हि कर्माणि शतशस्तव पाण्डवः ।
मम सञ्चनयन्हर्षं पुनः पुनरकीर्तयत्

ślāghanneva hi karmāṇi śataśastava pāṇḍavaḥ |
mama sañcanayanharṣaṃ punaḥ punarakīrtayat

लघुहस्तश्चित्रयोधी तथा लघुपराक्रमः ।
प्राज्ञः सर्वास्त्रविच्छूरो मुह्यते न च संयुगे

laghuhastaścitrayodhī tathā laghuparākramaḥ |
prājñaḥ sarvāstravicchūro muhyate na ca saṃyuge

महास्कन्धो महोरस्को महाबाहुर्महाहनुः ।
महाबलो महावीर्यः स महात्मा महारथः

mahāskandho mahorasko mahābāhurmahāhanuḥ |
mahābalo mahāvīryaḥ sa mahātmā mahārathaḥ

शिष्यो मम सखा चैव प्रियोऽस्याहं प्रियश्च मे ।
युयुधानः सहायो मे प्रमथिष्यति कौरवान्

śiṣyo mama sakhā caiva priyo'syāhaṃ priyaśca me |
yuyudhānaḥ sahāyo me pramathiṣyati kauravān

अस्मदर्थं च राजेन्द्र सन्नह्येद्यदि केशवः ।
रामो वाप्यनिरुद्धो वा प्रद्युम्नो वा महारथः

asmadarthaṃ ca rājendra sannahyedyadi keśavaḥ |
rāmo vāpyaniruddho vā pradyumno vā mahārathaḥ

गदो वा मारणो वापि साम्वो वा सह वृष्णिभिः ।
सहायार्थं महाराज सङ्ग्रामोत्तममूर्धनि

gado vā māraṇo vāpi sāmvo vā saha vṛṣṇibhiḥ |
sahāyārthaṃ mahārāja saṅgrāmottamamūrdhani

तथाप्यहं नरव्याघ्रं शैनेयं सत्यविक्रमम् ।
साहाय्ये विनियोक्ष्यामि नास्ति मेऽन्योहि तत्समः

tathāpyahaṃ naravyāghraṃ śaineyaṃ satyavikramam |
sāhāyye viniyokṣyāmi nāsti me'nyohi tatsamaḥ

इति द्वैतवने तात मामुवाच धनञ्जयः ।
परोक्षे त्वद्गुणांस्तथ्यान्कथयन्नार्यसंसदि

iti dvaitavane tāta māmuvāca dhanañjayaḥ |
parokṣe tvadguṇāṃstathyānkathayannāryasaṃsadi

तस्य त्वमेवं सङ्कल्पं न वृथा कर्तुमर्हसि ।
धनञ्जयस्य वार्ष्णेय मम भीमस्य चोभयोः

tasya tvamevaṃ saṅkalpaṃ na vṛthā kartumarhasi |
dhanañjayasya vārṣṇeya mama bhīmasya cobhayoḥ

यच्चापि तीर्थानि चरन्नगच्छं द्वारकां प्रति ।
तत्राहमपि ते भक्तिमर्जुनं प्रति दृष्टवान्

yaccāpi tīrthāni carannagacchaṃ dvārakāṃ prati |
tatrāhamapi te bhaktimarjunaṃ prati dṛṣṭavān

न तन्सौहृदनन्येपु मया शैनेय लक्षितम् ।
यथा त्वमस्मान्भजसे वर्तमानानुपप्लवे

na tansauhṛdananyepu mayā śaineya lakṣitam |
yathā tvamasmānbhajase vartamānānupaplave

सोऽभिजात्या च भक्त्या च सख्यस्याचार्यकस्य च ।
सौहृदस्य च वीर्यस्य कुलीनत्वस्य माधव

so'bhijātyā ca bhaktyā ca sakhyasyācāryakasya ca |
sauhṛdasya ca vīryasya kulīnatvasya mādhava

सत्यस्य च महावाहो अनुकम्पार्थमेव च ।
अनुरूपं महेप्वास कर्म त्वं कर्तुमर्हसि

satyasya ca mahāvāho anukampārthameva ca |
anurūpaṃ mahepvāsa karma tvaṃ kartumarhasi

सुयोधनो हि सहसा गतो द्रोणेन दंशितः ।
पूर्वमेवानुयातास्ते कौरवाणां महारथाः

suyodhano hi sahasā gato droṇena daṃśitaḥ |
pūrvamevānuyātāste kauravāṇāṃ mahārathāḥ

सुमहान्निनदश्चैव श्रूयते विजयं प्रति ।
स शैनेय जवेनाशु गन्तुमर्हसि मानद

sumahānninadaścaiva śrūyate vijayaṃ prati |
sa śaineya javenāśu gantumarhasi mānada

भीमसेनो वयं चैव संयत्ताः सहसैनिकाः ।
द्रोणमावारयिष्यामो यदि त्वां प्रतियोत्स्यते

bhīmaseno vayaṃ caiva saṃyattāḥ sahasainikāḥ |
droṇamāvārayiṣyāmo yadi tvāṃ pratiyotsyate

पश्य शैनेय सैन्यानि द्रवमाणानि संयुगे ।
महान्तं चरणे शब्दं दीर्यमाणां च भारतीम्

paśya śaineya sainyāni dravamāṇāni saṃyuge |
mahāntaṃ caraṇe śabdaṃ dīryamāṇāṃ ca bhāratīm

महामारुतवेगेन समुद्रमिव पर्वसु ।
धार्तराष्टबलं तात विक्षिप्तं सव्यसाचिना

mahāmārutavegena samudramiva parvasu |
dhārtarāṣṭabalaṃ tāta vikṣiptaṃ savyasācinā

रथैर्विपरिधावद्भिर्मनुष्यैश्च हयैश्च ह ।
सैन्यं रजःसमुद्भूतमेतत्सम्परिवर्तते

rathairviparidhāvadbhirmanuṣyaiśca hayaiśca ha |
sainyaṃ rajaḥsamudbhūtametatsamparivartate

संवृतः सिन्धुसौवीरैर्नखरप्रासयोधिभिः ।
अत्यन्तोपचितैः शूरैः फल्गुनः परवीरहा

saṃvṛtaḥ sindhusauvīrairnakharaprāsayodhibhiḥ |
atyantopacitaiḥ śūraiḥ phalgunaḥ paravīrahā

नैतद्बलमसंवार्यं शक्यो जेतुं जयद्रथः ।
एते हि सैन्धवस्यार्थे सर्वे सन्त्यक्तजीविताः

naitadbalamasaṃvāryaṃ śakyo jetuṃ jayadrathaḥ |
ete hi saindhavasyārthe sarve santyaktajīvitāḥ

शरशक्तिध्वजवरं हयनागसमाकुलम् ।
पश्यैतद्धार्तराष्ट्राणामनीकं सुदुरासदम्

śaraśaktidhvajavaraṃ hayanāgasamākulam |
paśyaitaddhārtarāṣṭrāṇāmanīkaṃ sudurāsadam

शृणु दुन्दुभिनिर्घोषं शङ्खशब्दांश्च पुष्कलान् ।
सिंहनादरवांश्चैव रथनेमिस्वनांस्तथा

śṛṇu dundubhinirghoṣaṃ śaṅkhaśabdāṃśca puṣkalān |
siṃhanādaravāṃścaiva rathanemisvanāṃstathā

नागानां शृणु शब्दं च पत्तीनां च सहस्रशः ।
सादिनां द्रवतां चैव शृणु कम्पयतां महीम्

nāgānāṃ śṛṇu śabdaṃ ca pattīnāṃ ca sahasraśaḥ |
sādināṃ dravatāṃ caiva śṛṇu kampayatāṃ mahīm

पुरस्तात्सैन्धवानीकं द्रोणानीकं च पृष्ठतः ।
बहुत्वाद्धि नरव्याघ्र देवेन्द्रमपि पीडयेत्

purastātsaindhavānīkaṃ droṇānīkaṃ ca pṛṣṭhataḥ |
bahutvāddhi naravyāghra devendramapi pīḍayet

अपर्यन्ते बले मग्नो जह्यादपि च जीवितम् ।
तस्मिंश्च निहते युद्धे कथं जीवेत मादृशः

aparyante bale magno jahyādapi ca jīvitam |
tasmiṃśca nihate yuddhe kathaṃ jīveta mādṛśaḥ

सर्वथा समनुप्राप्तः सुकृच्छ्रं त्वयि जीवति ।
श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयश्च पाण्डवः

sarvathā samanuprāptaḥ sukṛcchraṃ tvayi jīvati |
śyāmo yuvā guḍākeśo darśanīyaśca pāṇḍavaḥ

लघ्वस्त्रश्चित्रयोधी च प्रविष्टस्यात भारतीम् ।
सूर्योदये महाबाहुर्दिवसश्चातिवर्तते

laghvastraścitrayodhī ca praviṣṭasyāta bhāratīm |
sūryodaye mahābāhurdivasaścātivartate

तन्न जानामि वार्ष्णेय यदि जीवति वा न वा ।
कुरूणां चापि तत्सैन्यं सागरप्रतिमं महत्

tanna jānāmi vārṣṇeya yadi jīvati vā na vā |
kurūṇāṃ cāpi tatsainyaṃ sāgarapratimaṃ mahat

एक एव च बीभत्सुः प्रविष्टस्तात भारतीम् ।
अविपह्यां महाबाहुः सुरैरपि महाहवे

eka eva ca bībhatsuḥ praviṣṭastāta bhāratīm |
avipahyāṃ mahābāhuḥ surairapi mahāhave

न हि मे वर्तते बुद्धिरद्य युद्धे कथञ्चन ।
द्रोणोऽपि रभसो युद्धे मम पीडयते बलम्

na hi me vartate buddhiradya yuddhe kathañcana |
droṇo'pi rabhaso yuddhe mama pīḍayate balam

प्रत्यक्षं ते महाबाहो यथाऽसौ चरति द्विजः ।
युगपच्च समेतानां कार्याणां त्वं विचक्षणः ।
महार्थं लघुसंयुक्तं कर्तुमर्हसि मानद

pratyakṣaṃ te mahābāho yathā'sau carati dvijaḥ |
yugapacca sametānāṃ kāryāṇāṃ tvaṃ vicakṣaṇaḥ |
mahārthaṃ laghusaṃyuktaṃ kartumarhasi mānada

तस्य मे सर्वकार्येषु कार्यमेतन्मतं महत् ।
अर्जुनस्य परित्राणां कर्तव्यमिति संयुगे

tasya me sarvakāryeṣu kāryametanmataṃ mahat |
arjunasya paritrāṇāṃ kartavyamiti saṃyuge

नाहं शोचामि दाशार्हं गोप्तारं जगतः पतिम् ।
स हि शक्तो रणे तात त्रीँल्लोकानपि सङ्गतान्

nāhaṃ śocāmi dāśārhaṃ goptāraṃ jagataḥ patim |
sa hi śakto raṇe tāta trīm̐llokānapi saṅgatān

विजेतुं पुरुषव्याघ्रः सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।
किम्पुनर्धार्तराष्ट्रस्य बलमेतत्सुदुर्बलम्

vijetuṃ puruṣavyāghraḥ satyametadbravīmi te |
kimpunardhārtarāṣṭrasya balametatsudurbalam

अर्जुनस्त्वेष वार्ष्णेय पीडितो बहुभिर्युधि ।
प्रजह्यात्समरे प्राणांस्तस्माद्विन्दामि कश्मलम्

arjunastveṣa vārṣṇeya pīḍito bahubhiryudhi |
prajahyātsamare prāṇāṃstasmādvindāmi kaśmalam

तस्य त्वं पदवीं गच्छ गच्छेयुस्त्वादृशा यथा ।
तादृशस्येदृशे काले मादृशेनाभिनोदितः

tasya tvaṃ padavīṃ gaccha gaccheyustvādṛśā yathā |
tādṛśasyedṛśe kāle mādṛśenābhinoditaḥ

रणे वृष्णिप्रवीराणां द्वावेवातिरथौ स्मृतौ ।
प्रद्युम्नश्च महाबाहुस्त्वं च सात्वत विश्रुतः

raṇe vṛṣṇipravīrāṇāṃ dvāvevātirathau smṛtau |
pradyumnaśca mahābāhustvaṃ ca sātvata viśrutaḥ

अस्त्रे नारायणसमः सङ्कर्षणसमो बले ।
वीरतायां नरव्याघ्र धनञ्जयसमो ह्यसि

astre nārāyaṇasamaḥ saṅkarṣaṇasamo bale |
vīratāyāṃ naravyāghra dhanañjayasamo hyasi

भीष्मद्रोणावतिक्रम्य सर्वयुद्धविशारदम् ।
त्वामेव पुरुषव्याघ्रं लोके सन्तः प्रचक्षते

bhīṣmadroṇāvatikramya sarvayuddhaviśāradam |
tvāmeva puruṣavyāghraṃ loke santaḥ pracakṣate

सदेवासुरगन्धर्वान्सकिन्नरमहोरगान् ।
योधयेच्च जगत्सर्वं विजयेत रिपून्बहून्

sadevāsuragandharvānsakinnaramahoragān |
yodhayecca jagatsarvaṃ vijayeta ripūnbahūn

इति ब्रुवन्ति लोकेषु जनास्तव गुणांस्तथा ।
समागमेषु सर्वेषु पृथगेव च सर्वदा ।
नाशक्यं विद्यते लोके सात्यकेरिति माधव

iti bruvanti lokeṣu janāstava guṇāṃstathā |
samāgameṣu sarveṣu pṛthageva ca sarvadā |
nāśakyaṃ vidyate loke sātyakeriti mādhava

तत्त्वां यदभिवक्ष्यामि तत्कुरुष्व महाबल

tattvāṃ yadabhivakṣyāmi tatkuruṣva mahābala

सम्भावना हि लोकस्य मम पार्थस्य चोभयोः ।
नान्यथा तां महाबाहो सम्प्रकर्तुमिहार्हसि

sambhāvanā hi lokasya mama pārthasya cobhayoḥ |
nānyathā tāṃ mahābāho samprakartumihārhasi

परित्यज्य प्रियान्प्राणान्रणे चर विभीतवत् ।
न हि शैनेय दाशार्हा रणे रक्षन्ति जीवितम्

parityajya priyānprāṇānraṇe cara vibhītavat |
na hi śaineya dāśārhā raṇe rakṣanti jīvitam

अयुद्धमनवस्थानं सङ्ग्रामे च पलायनम् ।
भीरूणामसतां मार्गे नैष दाशार्हसेवितः

ayuddhamanavasthānaṃ saṅgrāme ca palāyanam |
bhīrūṇāmasatāṃ mārge naiṣa dāśārhasevitaḥ

तवार्जुनो गुरुस्तात धर्मात्मा शिनिपुङ्गच ।
वासुदेवो गुरुश्चापि तव पार्थस्य धीमतः

tavārjuno gurustāta dharmātmā śinipuṅgaca |
vāsudevo guruścāpi tava pārthasya dhīmataḥ

कारणद्वयमेतद्धि जानंस्त्वामहमब्रुवम् ।
मावमंस्था वचो मह्यं गुरुस्तव गुरोर्ह्यहम्

kāraṇadvayametaddhi jānaṃstvāmahamabruvam |
māvamaṃsthā vaco mahyaṃ gurustava gurorhyaham

वासुदेवमतं चैव मम चैवार्जुनस्य च ।
सत्यमेतन्मयोक्तं ते याहि यत्र धनञ्जयः

vāsudevamataṃ caiva mama caivārjunasya ca |
satyametanmayoktaṃ te yāhi yatra dhanañjayaḥ

एतद्वचनमाज्ञाय मम सत्यपराक्रम ।
प्रविशैतद्बलं तात धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः

etadvacanamājñāya mama satyaparākrama |
praviśaitadbalaṃ tāta dhārtarāṣṭrasya durmateḥ

प्रविश्य च यथान्यायं सङ्गम्य च महारथैः ।
यथार्हमात्मनः कर्म रणे सात्वत दर्शय

praviśya ca yathānyāyaṃ saṅgamya ca mahārathaiḥ |
yathārhamātmanaḥ karma raṇe sātvata darśaya