अध्याय 101: जयद्रथ दिखाई देता है, दुर्योधन मार्ग रोकता है

स्रंसन्त इव मज्जानस्तावकानां भयान्नृप ।
तौ दृष्ट्वा समतिक्रान्तौ वासुदेवधनञ्जयौ

sraṃsanta iva majjānastāvakānāṃ bhayānnṛpa |
tau dṛṣṭvā samatikrāntau vāsudevadhanañjayau

सर्वे तु प्रतिसंरब्धा हीमन्तः सत्वचोदिताः ।
स्थिरीभूता महात्मानः प्रत्यगच्छन्धनञ्जयम्

sarve tu pratisaṃrabdhā hīmantaḥ satvacoditāḥ |
sthirībhūtā mahātmānaḥ pratyagacchandhanañjayam

ये गताः पाण्डवं युद्धे रोषामर्षसमन्विताः ।
तेऽद्यापि न निवर्तन्ते सिन्धवः सागरादिव

ye gatāḥ pāṇḍavaṃ yuddhe roṣāmarṣasamanvitāḥ |
te'dyāpi na nivartante sindhavaḥ sāgarādiva

असन्तस्तु न्यवर्तन्त वेदेभ्य इव नास्तिकाः ।
नरकं भजमानास्ते प्रत्यपद्यन्त किल्बिषम्

asantastu nyavartanta vedebhya iva nāstikāḥ |
narakaṃ bhajamānāste pratyapadyanta kilbiṣam

तावतीत्य रथानीकं विमुक्तौ पुरुषर्षभौ ।
ददृशाते यथा राहोरास्यान्मुक्तौ प्रभाकरौ

tāvatītya rathānīkaṃ vimuktau puruṣarṣabhau |
dadṛśāte yathā rāhorāsyānmuktau prabhākarau

मत्स्याविव महाजालं विदार्य विगतक्लमौ ।
तथा कृष्णावदृश्येतां सेनाजालं विदार्य तत्

matsyāviva mahājālaṃ vidārya vigataklamau |
tathā kṛṣṇāvadṛśyetāṃ senājālaṃ vidārya tat

विमुक्तौ शस्त्रसम्बाधाद्रोणानीकात्सुदुर्भिदात् ।
अदृश्येतां महात्मानौ कालसूर्याविवोदितौ

vimuktau śastrasambādhādroṇānīkātsudurbhidāt |
adṛśyetāṃ mahātmānau kālasūryāvivoditau

अस्त्रसम्बाधनिर्मुक्तौ विमुक्तौ शस्त्रसङ्कटात् ।
अदृश्येतां महात्मानौ शत्रुसम्बाधकारिणौ

astrasambādhanirmuktau vimuktau śastrasaṅkaṭāt |
adṛśyetāṃ mahātmānau śatrusambādhakāriṇau

विमुक्तौ ज्वलनस्पर्शान्मकरास्याज्झषाविव ।
अक्षोभयेतां सेनां तौ समुद्रं मकराविव

vimuktau jvalanasparśānmakarāsyājjhaṣāviva |
akṣobhayetāṃ senāṃ tau samudraṃ makarāviva

तावकास्तव पुत्राश्च द्रोणानीकस्थयोस्तयोः ।
नैतौ तरिष्यतो द्रोणमिति चक्रुस्तदा मतिम्

tāvakāstava putrāśca droṇānīkasthayostayoḥ |
naitau tariṣyato droṇamiti cakrustadā matim

तौ तु दृष्ट्वा व्यतिक्रान्तौ द्रोणानीकं महाद्युती ।
नाशशंसुर्महाराज सिन्धुराजस्य जीवितम्

tau tu dṛṣṭvā vyatikrāntau droṇānīkaṃ mahādyutī |
nāśaśaṃsurmahārāja sindhurājasya jīvitam

आशा बलवती राजन्सिन्धुराजस्य जीविते ।
द्रोणहार्दिक्ययोः कृष्णौ न मोक्ष्येते इति प्रभो

āśā balavatī rājansindhurājasya jīvite |
droṇahārdikyayoḥ kṛṣṇau na mokṣyete iti prabho

तामाशां विफलीकृत्य सन्तीर्णौ तौ परन्तपौ ।
द्रोणानीकं महाराज भोजानीकं च दुस्तरम्

tāmāśāṃ viphalīkṛtya santīrṇau tau parantapau |
droṇānīkaṃ mahārāja bhojānīkaṃ ca dustaram

अथ दृष्ट्वा व्यतिक्रान्तौ ज्वलिताविव पावकौ ।
निराशाः सिन्धुराजस्य जीवितं न शशंसिरे

atha dṛṣṭvā vyatikrāntau jvalitāviva pāvakau |
nirāśāḥ sindhurājasya jīvitaṃ na śaśaṃsire

मिथश्च समभाषेतामभीतौ भयवर्धनौ ।
जयद्रथवधे वाचस्तास्ताः कृष्णधनञ्जयौ

mithaśca samabhāṣetāmabhītau bhayavardhanau |
jayadrathavadhe vācastāstāḥ kṛṣṇadhanañjayau

असौ मध्ये कृतः षङ्भिर्धार्तराष्ट्रैर्महारथैः ।
चक्षुर्विषयसम्प्राप्तो न मे मोक्ष्यति सैन्धवः

asau madhye kṛtaḥ ṣaṅbhirdhārtarāṣṭrairmahārathaiḥ |
cakṣurviṣayasamprāpto na me mokṣyati saindhavaḥ

यद्यस्य समरे गोप्ता शक्रो देवगणैः सह ।
तथाप्येनं निहंस्याव इति कृष्णावभाषताम्

yadyasya samare goptā śakro devagaṇaiḥ saha |
tathāpyenaṃ nihaṃsyāva iti kṛṣṇāvabhāṣatām

इति कृष्णौ महाबाहू मिथः कथयतां तदा ।
सिन्धुराजमवेक्षन्तौ त्वत्पुत्रा बहु चुक्रुशुः

iti kṛṣṇau mahābāhū mithaḥ kathayatāṃ tadā |
sindhurājamavekṣantau tvatputrā bahu cukruśuḥ

अतीत्य मरुधन्वानं प्रयान्तौ तृषितौ गजौ ।
पीत्वा वारि समाश्वस्तौ तथैवास्तामरिन्दमौ

atītya marudhanvānaṃ prayāntau tṛṣitau gajau |
pītvā vāri samāśvastau tathaivāstāmarindamau

व्याघ्रसिंहगजाकीर्णानतिक्रम्य च पर्वतान् ।
वणिजाविव दृश्येतां हीनमृत्यू जरातिगौ

vyāghrasiṃhagajākīrṇānatikramya ca parvatān |
vaṇijāviva dṛśyetāṃ hīnamṛtyū jarātigau

तथाहि मुखवर्णोऽयमनयोरिति मेनिरे ।
तावका वीक्ष्य मुक्तौ तौ विक्रोशन्ति स्म सर्वशः

tathāhi mukhavarṇo'yamanayoriti menire |
tāvakā vīkṣya muktau tau vikrośanti sma sarvaśaḥ

द्रोणादाशीविषाकाराज्ज्वलितादिव पावकात् ।
अन्येभ्यः पार्थिवेभ्यश्च भास्वन्ताविव भास्करौ

droṇādāśīviṣākārājjvalitādiva pāvakāt |
anyebhyaḥ pārthivebhyaśca bhāsvantāviva bhāskarau

विमुक्तौ सागरप्रख्याद्रोणानीकादर्रिदमौ ।
अदृश्येतां मुदा युक्तौ समुत्तीर्यार्णवं यथा

vimuktau sāgaraprakhyādroṇānīkādarridamau |
adṛśyetāṃ mudā yuktau samuttīryārṇavaṃ yathā

अस्त्रौघान्महतो मुक्तौ द्रोणहार्दिक्यरक्षितात् ।
रोचमानावदृश्येतामिन्द्राग्न्योः सदृशौ रणे

astraughānmahato muktau droṇahārdikyarakṣitāt |
rocamānāvadṛśyetāmindrāgnyoḥ sadṛśau raṇe

उद्भिन्नरुधिरौ कृष्णौ भारद्वाजस्य सायकैः ।
शितैश्चितौ व्यरोचेतां कर्णिकारैरिवाचलौ

udbhinnarudhirau kṛṣṇau bhāradvājasya sāyakaiḥ |
śitaiścitau vyarocetāṃ karṇikārairivācalau

द्रोणग्राहहूदान्मुक्तौ शक्त्याशीविषसङ्कटात् ।
अयःशरोग्रमकरात्क्षत्रियप्रवराम्भसः

droṇagrāhahūdānmuktau śaktyāśīviṣasaṅkaṭāt |
ayaḥśarogramakarātkṣatriyapravarāmbhasaḥ

ज्याघोषतलनिर्हादाद्गदानिस्त्रिंशविद्युतः ।
द्रोणास्त्रमेघान्निर्मुक्तौ सूर्येन्दू तिमिरादिव

jyāghoṣatalanirhādādgadānistriṃśavidyutaḥ |
droṇāstrameghānnirmuktau sūryendū timirādiva

बाहुभ्यामिव सन्तीर्णौ सिन्धुषष्ठाः समुद्रगाः ।
तपान्ते सरितः पूर्णा महाग्राहसमाकुलाः

bāhubhyāmiva santīrṇau sindhuṣaṣṭhāḥ samudragāḥ |
tapānte saritaḥ pūrṇā mahāgrāhasamākulāḥ

महाशैलोच्चयां घोरां लङ्घयित्वा महानदीम् ।
निस्तीर्णावध्वगौ यद्वत्तद्वत्तौ तारितौ रणे

mahāśailoccayāṃ ghorāṃ laṅghayitvā mahānadīm |
nistīrṇāvadhvagau yadvattadvattau tāritau raṇe

इति कृष्णौ महेष्वासौ प्रशस्तौ लोकविश्रुतौ ।
सर्वभूतान्यमन्यन्त द्रोणास्त्रबलवारणात्

iti kṛṣṇau maheṣvāsau praśastau lokaviśrutau |
sarvabhūtānyamanyanta droṇāstrabalavāraṇāt

जयद्रथं समीपस्थमवेक्षन्तौ जिघांसया ।
रुरुं वनान्ते लिप्सन्तौ व्याघ्रवत्तावतिष्ठताम्

jayadrathaṃ samīpasthamavekṣantau jighāṃsayā |
ruruṃ vanānte lipsantau vyāghravattāvatiṣṭhatām

यथा हि मुखवर्णोऽयमनयोरिति मेनिरे ।
तव योधा महाराज हतमेव जयद्रथम्

yathā hi mukhavarṇo'yamanayoriti menire |
tava yodhā mahārāja hatameva jayadratham

लोहिताक्षौ महाबाहू संयुक्तौ कृष्णपाण्डवौ ।
सिन्धुराजमभिप्रेक्ष्य हृष्टौ व्यनदतां मुहुः

lohitākṣau mahābāhū saṃyuktau kṛṣṇapāṇḍavau |
sindhurājamabhiprekṣya hṛṣṭau vyanadatāṃ muhuḥ

शौरेरभीषुहस्तस्य पार्थस्य च धनुष्मतः ।
तयोरासीत्प्रभा राजन्सूर्यपावकयोरिव

śaurerabhīṣuhastasya pārthasya ca dhanuṣmataḥ |
tayorāsītprabhā rājansūryapāvakayoriva

हर्ष एव तयोरासीद्द्रोणानीकप्रमुक्तयोः ।
समीपे सैन्धवं दृष्ट्वा श्येनयोरामिषं यथा

harṣa eva tayorāsīddroṇānīkapramuktayoḥ |
samīpe saindhavaṃ dṛṣṭvā śyenayorāmiṣaṃ yathā

तौ तु सैन्धवमालोक्य वर्तमानमिवान्तिके ।
सहसा पेततुःक्रुद्धौ क्षिप्रं श्येनाविवामिपम्

tau tu saindhavamālokya vartamānamivāntike |
sahasā petatuḥkruddhau kṣipraṃ śyenāvivāmipam

तौ दृष्ट्वा तु व्यतिक्रान्तौ हृषीकेशधनञ्जयौ ।
सिन्धुराजस्य रक्षार्थं पराक्रान्तः सुतस्तव

tau dṛṣṭvā tu vyatikrāntau hṛṣīkeśadhanañjayau |
sindhurājasya rakṣārthaṃ parākrāntaḥ sutastava

द्रोणेनाबद्धकवचो राजा दुर्योधनस्ततः ।
ययावेकरथेनाजौ हयसंस्करावित्प्रभो

droṇenābaddhakavaco rājā duryodhanastataḥ |
yayāvekarathenājau hayasaṃskarāvitprabho

कृष्णपार्थौ महेष्वासौ व्यतिक्रम्याथ ते सुतः ।
अग्रतः पुण्डरीकाक्षं प्रतीयाय नराधिप

kṛṣṇapārthau maheṣvāsau vyatikramyātha te sutaḥ |
agrataḥ puṇḍarīkākṣaṃ pratīyāya narādhipa

ततः सर्वेषु सैन्येषु वादित्राणि प्रहृष्टवत् ।
प्रावाद्यन्त व्यतिक्रान्ते तव पुत्रे धनञ्जयम्

tataḥ sarveṣu sainyeṣu vāditrāṇi prahṛṣṭavat |
prāvādyanta vyatikrānte tava putre dhanañjayam

सिंहनादरवाश्चासञ्शङ्खशब्दविमिश्रिताः ।
दृष्ट्वा दुर्योधनं तत्र कृष्णयोः प्रमुखे स्थितम्

siṃhanādaravāścāsañśaṅkhaśabdavimiśritāḥ |
dṛṣṭvā duryodhanaṃ tatra kṛṣṇayoḥ pramukhe sthitam

ये च ते सिन्धुराजस्य गोप्तारः पावकोपमाः ।
ते प्राहृष्यन्त समरे दृष्ट्वा पुत्रं तव प्रभो

ye ca te sindhurājasya goptāraḥ pāvakopamāḥ |
te prāhṛṣyanta samare dṛṣṭvā putraṃ tava prabho

दृष्ट्वा दुर्योधनं कृष्णो व्यतिक्रान्तं सहानुगम् ।
अब्रवीदर्जुनं राजन्प्राप्तकालमिदं वचः

dṛṣṭvā duryodhanaṃ kṛṣṇo vyatikrāntaṃ sahānugam |
abravīdarjunaṃ rājanprāptakālamidaṃ vacaḥ