अध्याय 102: श्रीकृष्ण अर्जुन को दुर्योधन पर प्रेरित करते हैं

दुर्योधनमतिक्रान्तमेतं पश्य धनञ्जय ।
आपद्गतमिमं मन्ये नास्त्यस्य सदृशो रथः

duryodhanamatikrāntametaṃ paśya dhanañjaya |
āpadgatamimaṃ manye nāstyasya sadṛśo rathaḥ

दूरपाती महेष्वासः कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः ।
दृढहस्तश्चित्रयोधी धार्तराष्ट्रो महाबलः

dūrapātī maheṣvāsaḥ kṛtāstro yuddhadurmadaḥ |
dṛḍhahastaścitrayodhī dhārtarāṣṭro mahābalaḥ

अत्यन्तसुखसंवृद्धो मानितश्च महारथैः ।
कृती च सततं पार्थ नित्यं द्वेष्टि च पाण्डवान्

atyantasukhasaṃvṛddho mānitaśca mahārathaiḥ |
kṛtī ca satataṃ pārtha nityaṃ dveṣṭi ca pāṇḍavān

तेन युद्धमहं मन्ये प्राप्तकालं तवानघ ।
अत्र नो द्यूतमायत्तं विजयायेतराय वा

tena yuddhamahaṃ manye prāptakālaṃ tavānagha |
atra no dyūtamāyattaṃ vijayāyetarāya vā

अत्र क्रोधविषं पार्थ विमुञ्च चिरसम्भृतम् ॥
एष मूलमनर्थानां पाण्‍वानां महात्मनाम्

atra krodhaviṣaṃ pārtha vimuñca cirasambhṛtam ||
eṣa mūlamanarthānāṃ pāṇ‍vānāṃ mahātmanām

सोऽयं प्राप्तस्तवाक्षेपं पश्य साफल्यमात्मनः ।
कथं हि राजा राज्यार्थी त्वया गच्छेत संयुगम्

so'yaṃ prāptastavākṣepaṃ paśya sāphalyamātmanaḥ |
kathaṃ hi rājā rājyārthī tvayā gaccheta saṃyugam

दिष्ट्या त्विदानीं सम्प्राप्त एष ते बाणगोचरम् ।
यथाऽयं जीवितं जह्यात्तथा कुरु धनञ्जय

diṣṭyā tvidānīṃ samprāpta eṣa te bāṇagocaram |
yathā'yaṃ jīvitaṃ jahyāttathā kuru dhanañjaya

ऐश्वर्यमदसम्मूढो नैष दुःखमुपेयिवान् ।
न च ते संयुगे वीर्यं जानाति पुरुषर्षभ

aiśvaryamadasammūḍho naiṣa duḥkhamupeyivān |
na ca te saṃyuge vīryaṃ jānāti puruṣarṣabha

त्वां हि लोकास्त्रयः पार्थ ससुरासुरमानवाः ।
नोत्सहन्ते रणे जेतुं किमुतैकः सुयोधनः

tvāṃ hi lokāstrayaḥ pārtha sasurāsuramānavāḥ |
notsahante raṇe jetuṃ kimutaikaḥ suyodhanaḥ

स दिष्ट्या समनुप्राप्तस्तव पार्थ रथान्तिकम् ।
जह्येनं त्वं महाबाहो यथा वृत्रं पुरन्दरः

sa diṣṭyā samanuprāptastava pārtha rathāntikam |
jahyenaṃ tvaṃ mahābāho yathā vṛtraṃ purandaraḥ

एष ह्यनर्थे सततं पराक्रान्तस्तवानघ ।
निकृत्या धर्मराजं च द्यूते वञ्चितवानयम्

eṣa hyanarthe satataṃ parākrāntastavānagha |
nikṛtyā dharmarājaṃ ca dyūte vañcitavānayam

बहूनि सुनृशंसानि कृतान्येतेन मानद ।
युष्मासु पापमतिना अपापेष्वपि नित्यदा

bahūni sunṛśaṃsāni kṛtānyetena mānada |
yuṣmāsu pāpamatinā apāpeṣvapi nityadā

तमनार्यं सदा क्रुद्धं पुरुषं कामरूपिणम् ।
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा जहि पार्थाविचारयन्

tamanāryaṃ sadā kruddhaṃ puruṣaṃ kāmarūpiṇam |
āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā jahi pārthāvicārayan

निकृत्या राज्यहरणं वनवासं च पाण्डव ।
परिक्लेशं च कृष्णाया हृदि कृत्वा पराक्रम

nikṛtyā rājyaharaṇaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava |
parikleśaṃ ca kṛṣṇāyā hṛdi kṛtvā parākrama

दिष्ट्यैष तव बाणानां गोचरे परिवर्तते ।
प्रतिघाताय कार्यस्य दिष्ट्या च यततेऽग्रतः

diṣṭyaiṣa tava bāṇānāṃ gocare parivartate |
pratighātāya kāryasya diṣṭyā ca yatate'grataḥ

दिष्ट्या जानाति सङ्ग्रामे योद्धव्यं हि त्वया सह ।
दिष्ट्या च सफलाः पार्थ सर्वे कामा ह्यकामिताः

diṣṭyā jānāti saṅgrāme yoddhavyaṃ hi tvayā saha |
diṣṭyā ca saphalāḥ pārtha sarve kāmā hyakāmitāḥ

तस्माज्जहि रणे पार्थ धार्तराष्ट्रं कुलाधमम् ।
यथेन्द्रेण हतः पूर्वं जम्भो देवासुरे मृधे

tasmājjahi raṇe pārtha dhārtarāṣṭraṃ kulādhamam |
yathendreṇa hataḥ pūrvaṃ jambho devāsure mṛdhe

अस्मिन्हते त्वया सैन्यमनाथं भिद्यतामिदम् ।
वैरस्य दिष्ट्या सहजं मूलं छिन्धि दुरात्मनाम्

asminhate tvayā sainyamanāthaṃ bhidyatāmidam |
vairasya diṣṭyā sahajaṃ mūlaṃ chindhi durātmanām

तं तथेत्यब्रवीत्पार्थः कृत्यरूपमिदं मम ।
सर्वमन्यदनादृत्य गच्छ यत्र सुयोधनः

taṃ tathetyabravītpārthaḥ kṛtyarūpamidaṃ mama |
sarvamanyadanādṛtya gaccha yatra suyodhanaḥ

येनैतद्दीर्घकालं नो भुक्तं राज्यमकण्टकम् ।
अप्यस्य युधि विक्रम्य च्छिन्द्यां मूर्धानमाहवे

yenaitaddīrghakālaṃ no bhuktaṃ rājyamakaṇṭakam |
apyasya yudhi vikramya cchindyāṃ mūrdhānamāhave

अपि तस्य ह्यनर्हायाः परिक्लेशस्य माधव ।
कृष्णायाः शक्नुयां गन्तुं पदं केशप्रधर्षणे

api tasya hyanarhāyāḥ parikleśasya mādhava |
kṛṣṇāyāḥ śaknuyāṃ gantuṃ padaṃ keśapradharṣaṇe

अप्यहं तानि दुःखानि पूर्ववृत्तानि माधव ।
दुर्योधनं रणे हत्वा प्रतिमोक्ष्ये कथञ्चन

apyahaṃ tāni duḥkhāni pūrvavṛttāni mādhava |
duryodhanaṃ raṇe hatvā pratimokṣye kathañcana

इत्येवंवादिनौ कृष्णौ हृष्टौ श्वेतान्हयोत्तमान् ।
प्रेषयामासतुः सङ्ख्ये प्रेप्सन्तौ तं नराधिपम्

ityevaṃvādinau kṛṣṇau hṛṣṭau śvetānhayottamān |
preṣayāmāsatuḥ saṅkhye prepsantau taṃ narādhipam

तयोः समीपं सम्प्राप्य पुत्रस्ते भरतर्षभ ।
न चकार भयं प्राप्ते भये महति मारिष

tayoḥ samīpaṃ samprāpya putraste bharatarṣabha |
na cakāra bhayaṃ prāpte bhaye mahati māriṣa

तदस्य क्षत्रियाः कर्म सर्व एवाभ्यपूजयन् ।
यदर्जुनहृषीकेशौ प्रत्युद्यातौ न्यवारयत्

tadasya kṣatriyāḥ karma sarva evābhyapūjayan |
yadarjunahṛṣīkeśau pratyudyātau nyavārayat

ततः सर्वस्य सैन्यस्य तावकस्य विशाम्पते ।
महानादो ह्यभूत्तत्र दृष्ट्वा राजानमाहवे

tataḥ sarvasya sainyasya tāvakasya viśāmpate |
mahānādo hyabhūttatra dṛṣṭvā rājānamāhave

तस्मिञ्जनसमुन्नादे प्रवृत्ते भैरवे सति ।
कदर्थीकृत्य ते पुत्रः प्रत्यमित्रमवारयत्

tasmiñjanasamunnāde pravṛtte bhairave sati |
kadarthīkṛtya te putraḥ pratyamitramavārayat

आवारितस्तु कौन्तेयस्तव पुत्रेण धन्विना ।
संरम्भमगमद्भूयः स च तस्मिन्परन्तपः

āvāritastu kaunteyastava putreṇa dhanvinā |
saṃrambhamagamadbhūyaḥ sa ca tasminparantapaḥ

तौ दृष्ट्वा प्रतिसंरब्धौ दुर्योधनधनञ्जयौ ।
अभ्यवैक्षन्त राजानो भीमरूपाः समन्ततः

tau dṛṣṭvā pratisaṃrabdhau duryodhanadhanañjayau |
abhyavaikṣanta rājāno bhīmarūpāḥ samantataḥ

दृष्ट्वा तु पार्थं संरब्धं वासुदेवं च मारिष ।
प्रहसन्नेव पुत्रस्ते योद्धुकामः समाह्वयत्

dṛṣṭvā tu pārthaṃ saṃrabdhaṃ vāsudevaṃ ca māriṣa |
prahasanneva putraste yoddhukāmaḥ samāhvayat

ततः प्रहृष्टो दाशार्हः पाण्डवश्च धनञ्जयः ।
व्यक्रोशेतां महानादं दध्मतुश्चाम्बुजोत्तमौ

tataḥ prahṛṣṭo dāśārhaḥ pāṇḍavaśca dhanañjayaḥ |
vyakrośetāṃ mahānādaṃ dadhmatuścāmbujottamau

तौ हृष्टरूपौ सम्प्रेक्ष्य कौरवेयास्तु सर्वशः ।
निराशाः समपद्यन्त पुत्रस्य तव जीविते

tau hṛṣṭarūpau samprekṣya kauraveyāstu sarvaśaḥ |
nirāśāḥ samapadyanta putrasya tava jīvite

शोकमापुः परं चैव कुरवः सर्व एव ते ।
अमन्यन्त च पुत्रं ते वैश्वानरमुखे हुतम्

śokamāpuḥ paraṃ caiva kuravaḥ sarva eva te |
amanyanta ca putraṃ te vaiśvānaramukhe hutam

तथा तु दृष्ट्वा योधास्ते प्रहृष्टौ कृष्णपाण्डवौ ।
हतो राजा हतो राजेत्यूचिरे च भयार्दिताः

tathā tu dṛṣṭvā yodhāste prahṛṣṭau kṛṣṇapāṇḍavau |
hato rājā hato rājetyūcire ca bhayārditāḥ

जनस्य सन्निनादं तु श्रुत्वा दुर्योधनोऽब्रवीत् ।
व्येतु वो भीरहं कृष्णौ प्रेषयिष्यामि मृत्यवे

janasya sanninādaṃ tu śrutvā duryodhano'bravīt |
vyetu vo bhīrahaṃ kṛṣṇau preṣayiṣyāmi mṛtyave

इत्युक्त्वा सैनिकान्सर्वाञ्जयापेक्षी नराधिपः ।
पार्थमाभाष्य संरम्भादिदं वचनमब्रवीत्

ityuktvā sainikānsarvāñjayāpekṣī narādhipaḥ |
pārthamābhāṣya saṃrambhādidaṃ vacanamabravīt

पार्थ यच्छिक्षितं तेऽस्त्रं दिव्यं पार्थिवमेव च ।
तद्दर्शय मयि क्षिप्रं यदि जातोऽसि पाण्‍डुना

pārtha yacchikṣitaṃ te'straṃ divyaṃ pārthivameva ca |
taddarśaya mayi kṣipraṃ yadi jāto'si pāṇ‍ḍunā

यद्बलं तव वीर्यं च केशवस्य तथैव च ।
तत्कुरुष्व मयि क्षिप्रं पश्यामस्तव पौरुषम्

yadbalaṃ tava vīryaṃ ca keśavasya tathaiva ca |
tatkuruṣva mayi kṣipraṃ paśyāmastava pauruṣam

अस्मत्परोक्षं कर्माणि कृतानि प्रवदन्ति ते ।
स्वामिसत्कारयुक्तानि यानि तानीह दर्शय

asmatparokṣaṃ karmāṇi kṛtāni pravadanti te |
svāmisatkārayuktāni yāni tānīha darśaya