अध्याय 122: भीष्म कर्ण को बताते हैं कि वह कुन्तीपुत्र है

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे जग्मुः स्वानालयान्पुनः ।
तूष्णींभूते महाराज भीष्मे शन्तनुनन्दने

tataste pārthivāḥ sarve jagmuḥ svānālayānpunaḥ |
tūṣṇīṃbhūte mahārāja bhīṣme śantanunandane

श्रुत्वा तु निहतं भीष्मं राधेयः पुरुषर्षभः ।
ईषदागतसंत्रासस्त्वरयोपजगाम ह

śrutvā tu nihataṃ bhīṣmaṃ rādheyaḥ puruṣarṣabhaḥ |
īṣadāgatasaṃtrāsastvarayopajagāma ha

स ददर्श महात्मानं शरतल्पगतं तदा ।
जन्मशय्यागतं वीरं कार्तिकेयमिव प्रभुम्

sa dadarśa mahātmānaṃ śaratalpagataṃ tadā |
janmaśayyāgataṃ vīraṃ kārtikeyamiva prabhum

निमीलिताक्षं तं वीरं साश्रुकण्ठस्तदा वृषा ।
अभ्येत्य पादयोस्तस्य निपपात महाद्युतिः

nimīlitākṣaṃ taṃ vīraṃ sāśrukaṇṭhastadā vṛṣā |
abhyetya pādayostasya nipapāta mahādyutiḥ

राधेयोऽहं कुरुश्रेष्ठ नित्यमक्षिगतस्तव ।
द्वेष्योऽत्यन्तमनागाः सन्निति चैनमुवाच ह

rādheyo'haṃ kuruśreṣṭha nityamakṣigatastava |
dveṣyo'tyantamanāgāḥ sanniti cainamuvāca ha

तच्छ्रुत्वा कुरुवृद्धो हि शरैः संवृतलोचनः ।
रहितं धिष्ण्यमालोक्य समुत्सार्य च रक्षिणः

tacchrutvā kuruvṛddho hi śaraiḥ saṃvṛtalocanaḥ |
rahitaṃ dhiṣṇyamālokya samutsārya ca rakṣiṇaḥ

पितेव पुत्रं गाङ्गेयः परिरभ्यैकपाणिना ।
शनैरुद्वीक्ष्य सस्नेहमिदं वचनमब्रवीत्

piteva putraṃ gāṅgeyaḥ parirabhyaikapāṇinā |
śanairudvīkṣya sasnehamidaṃ vacanamabravīt

न विप्रियं ममैवेह यत्स्पर्धेथा मया सह ।
यदि मां नाधिगच्छेथा न ते श्रेयो ध्रुवं भवेत्

na vipriyaṃ mamaiveha yatspardhethā mayā saha |
yadi māṃ nādhigacchethā na te śreyo dhruvaṃ bhavet

कौन्तेयस्त्वं न राधेयो न तवाधिरथः पिता ।
सूर्यजस्त्वं महाबाहो विदितो नारदान्मया

kaunteyastvaṃ na rādheyo na tavādhirathaḥ pitā |
sūryajastvaṃ mahābāho vidito nāradānmayā

कृष्णद्वैपायनाच्चैव तेजसा च न संशयः ।
न च द्वेषोस्ति मे तात त्वयि सत्यं ब्रवीमि ते

kṛṣṇadvaipāyanāccaiva tejasā ca na saṃśayaḥ |
na ca dveṣosti me tāta tvayi satyaṃ bravīmi te

तेजोवधनिमित्तं तु परुषं त्वाहमब्रुवम् ।
अकस्मात्पाण्डवान्हि त्वं द्विषसीति मतिर्मम

tejovadhanimittaṃ tu paruṣaṃ tvāhamabruvam |
akasmātpāṇḍavānhi tvaṃ dviṣasīti matirmama

येनासि बहुशो राज्ञा चोदितः सूतनन्दन ।
जातोऽसि धर्मलोपेन ततस्ते बुद्धिरीदृशी

yenāsi bahuśo rājñā coditaḥ sūtanandana |
jāto'si dharmalopena tataste buddhirīdṛśī

नीचाश्रयान्मत्सरेण द्वेषिणी गुमिनामपि ।
तेनासि बहुशो रूक्षं श्रावितः कुरुसंसदि

nīcāśrayānmatsareṇa dveṣiṇī gumināmapi |
tenāsi bahuśo rūkṣaṃ śrāvitaḥ kurusaṃsadi

जानामि समरे वीर्यं शत्रुभिर्दुःसहं भुवि ।
ब्रह्मण्यतां च शौर्यं च दाने च परमां स्थितिम्

jānāmi samare vīryaṃ śatrubhirduḥsahaṃ bhuvi |
brahmaṇyatāṃ ca śauryaṃ ca dāne ca paramāṃ sthitim

न त्वया सदृशः कश्चित्पुरुषेष्वमरोपम ।
कुलभेदभयाच्चाहं सदा परुषमुक्तवान्

na tvayā sadṛśaḥ kaścitpuruṣeṣvamaropama |
kulabhedabhayāccāhaṃ sadā paruṣamuktavān

इष्वस्त्रे भारसंधाने लाघवेऽस्त्रबले तथा ।
सदृशः फल्गुनेनासि कृष्णेन च महात्मना

iṣvastre bhārasaṃdhāne lāghave'strabale tathā |
sadṛśaḥ phalgunenāsi kṛṣṇena ca mahātmanā

कर्ण काशिपुरं गत्वा त्वयैकेन धनुष्मता ।
कन्यार्थे कुरुराजस्य राजानो मृदिता युधि

karṇa kāśipuraṃ gatvā tvayaikena dhanuṣmatā |
kanyārthe kururājasya rājāno mṛditā yudhi

तथा च बलवान्राजा जरासन्धो दुरासदः ।
समरे समरश्लाघिन्न त्वया सदृशोऽभवत्

tathā ca balavānrājā jarāsandho durāsadaḥ |
samare samaraślāghinna tvayā sadṛśo'bhavat

ब्रह्मण्यः सत्त्वयोधी च तेजसा च बलेन च ।
देवगर्भसमः सङ्ख्ये मनुष्यैरधिको युधि

brahmaṇyaḥ sattvayodhī ca tejasā ca balena ca |
devagarbhasamaḥ saṅkhye manuṣyairadhiko yudhi

व्यपनीतोऽद्य मन्युर्मे यस्त्वां प्रति पुरा कृतः ।
दैवं पुरुषकारेण न शक्यमतिवर्तितुम्

vyapanīto'dya manyurme yastvāṃ prati purā kṛtaḥ |
daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyamativartitum

सोदर्याः पाण्डवा वीरा भ्रातरस्तेऽरिसूदन ।
संगच्छ तैर्महाबाहो मम चेदिच्छसि प्रियम्

sodaryāḥ pāṇḍavā vīrā bhrātaraste'risūdana |
saṃgaccha tairmahābāho mama cedicchasi priyam

मया भवतु निर्वृत्तं वैरमादित्यनन्दन ।
पृथिव्यां सर्वराजानो भवन्त्वद्य निरामयाः

mayā bhavatu nirvṛttaṃ vairamādityanandana |
pṛthivyāṃ sarvarājāno bhavantvadya nirāmayāḥ

जानाम्येव महाबाहो सर्वमेतन्न संशयः ।
यथा वदसि मे भीष्म कौन्तेयोऽहं न सूतजः

jānāmyeva mahābāho sarvametanna saṃśayaḥ |
yathā vadasi me bhīṣma kaunteyo'haṃ na sūtajaḥ

अवकीर्णस्त्वहं कुन्त्या सूतेन च विवर्धितः ।
भुक्त्वा दुर्योधनैश्वर्यं न मिथ्या कर्तुमुत्सहे

avakīrṇastvahaṃ kuntyā sūtena ca vivardhitaḥ |
bhuktvā duryodhanaiśvaryaṃ na mithyā kartumutsahe

वसुदेवसुतो यद्वत्पाण्डवाय दृढव्रतः ।
वमु चैव शरीरं च पुत्रदारं तथा यशः

vasudevasuto yadvatpāṇḍavāya dṛḍhavrataḥ |
vamu caiva śarīraṃ ca putradāraṃ tathā yaśaḥ

सर्वं दुर्योधनस्यार्थे त्यक्तं मे भूरिदक्षिण ।
मा चैतद्व्याधिमरणं क्षत्रं स्यादिति कौरव

sarvaṃ duryodhanasyārthe tyaktaṃ me bhūridakṣiṇa |
mā caitadvyādhimaraṇaṃ kṣatraṃ syāditi kaurava

कोपिताः पाण्डवा नित्यं मयाऽश्रित्य सुयोधनम् ।
अवश्यभावी ह्यर्थोऽयं यो न शक्यो निवर्तितुम्

kopitāḥ pāṇḍavā nityaṃ mayā'śritya suyodhanam |
avaśyabhāvī hyartho'yaṃ yo na śakyo nivartitum

दैवं पुरुषकारेण को विवर्तितुमुत्सहेत् ।
पृथिवीक्षयसंशीनि निमित्तानि पितामह

daivaṃ puruṣakāreṇa ko vivartitumutsahet |
pṛthivīkṣayasaṃśīni nimittāni pitāmaha

भवद्भिरुपलब्धानि कथितानि च संसदि ।
पाण्डवा वासुदेवश्च विदिता मम सर्वशः

bhavadbhirupalabdhāni kathitāni ca saṃsadi |
pāṇḍavā vāsudevaśca viditā mama sarvaśaḥ

अजेयाः पुरुषैरन्यैरिति तंश्चोत्सहामहे ।
विजयिष्ये रणे पाण्डूनिति मे निश्चितः मनः

ajeyāḥ puruṣairanyairiti taṃścotsahāmahe |
vijayiṣye raṇe pāṇḍūniti me niścitaḥ manaḥ

न च शक्यमवस्रष्टुं वैरमेतत्सुदारुणम् ।
धनंजयेन योत्स्येऽहं स्वधर्मप्रीतमानसः

na ca śakyamavasraṣṭuṃ vairametatsudāruṇam |
dhanaṃjayena yotsye'haṃ svadharmaprītamānasaḥ

अनुजानीष्व मां तात युद्धाय कृतनिश्चयम् ।
अनुज्ञातस्त्वया वीर युध्येयमिति मे मतिः

anujānīṣva māṃ tāta yuddhāya kṛtaniścayam |
anujñātastvayā vīra yudhyeyamiti me matiḥ

दुरुक्तं विप्रतीपं वा रभसाच्चापलात्तथा ।
यन्मयेह कृतं किंचित्तन्मे त्वं क्षन्तुमर्हसि

duruktaṃ vipratīpaṃ vā rabhasāccāpalāttathā |
yanmayeha kṛtaṃ kiṃcittanme tvaṃ kṣantumarhasi

न चेच्छक्यमवस्रष्टुं वैरमेतत्सुदारुणम् ।
अनुजानामि कर्ण त्वां युध्यस्व स्वर्गकाम्यया

na cecchakyamavasraṣṭuṃ vairametatsudāruṇam |
anujānāmi karṇa tvāṃ yudhyasva svargakāmyayā

निर्मन्युर्गतसंरम्भः कृतकर्मा रणे स्म ह ।
यथाशक्ति यथोत्साहं सतां वृत्तेषु वृत्तवान्

nirmanyurgatasaṃrambhaḥ kṛtakarmā raṇe sma ha |
yathāśakti yathotsāhaṃ satāṃ vṛtteṣu vṛttavān

अहं त्वामनुजानामि यदिच्छसि तदाप्नुहि ।
क्षत्रधर्मजिताँल्लोकानवाप्स्यसि धनंजयात्

ahaṃ tvāmanujānāmi yadicchasi tadāpnuhi |
kṣatradharmajitām̐llokānavāpsyasi dhanaṃjayāt

युध्यस्व निरहंकारो बलवीर्यव्यपाश्रयः ।
धर्म्याद्धि युद्धादधिकं क्षत्रियस्य न विद्यते

yudhyasva nirahaṃkāro balavīryavyapāśrayaḥ |
dharmyāddhi yuddhādadhikaṃ kṣatriyasya na vidyate

प्रशमे हि कृतो यत्नः सुमहान्सुचिरं मया ।
न चैव शकितः कर्तुं यतो धर्मस्ततो जयः

praśame hi kṛto yatnaḥ sumahānsuciraṃ mayā |
na caiva śakitaḥ kartuṃ yato dharmastato jayaḥ

इत्युक्तवति गाङ्गेये अभिवाद्योपमन्त्र्य च ।
राधेयो रथमारुह्य प्रायात्तव सुतं प्रति

ityuktavati gāṅgeye abhivādyopamantrya ca |
rādheyo rathamāruhya prāyāttava sutaṃ prati

इत्येतद्बहुवृत्तान्तं भीष्मपर्वाखिलं मया ।
शृण्वते ते महाराज प्रोक्तं पापहरं शुभम्

ityetadbahuvṛttāntaṃ bhīṣmaparvākhilaṃ mayā |
śṛṇvate te mahārāja proktaṃ pāpaharaṃ śubham

यः श्रावयेत्सदा राजन्ब्राह्मणान्वेदपारगान् ।
श्रद्धावन्तश्च ये चापि श्रोष्यन्ति मनुजा भुवि

yaḥ śrāvayetsadā rājanbrāhmaṇānvedapāragān |
śraddhāvantaśca ye cāpi śroṣyanti manujā bhuvi

विधूय सर्वपापानि विहायान्ते कलेवरम् ।
प्रयान्ति तत्पदं विष्णोर्यत्प्राप्य न निवर्तते

vidhūya sarvapāpāni vihāyānte kalevaram |
prayānti tatpadaṃ viṣṇoryatprāpya na nivartate

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भारतं भरतर्षभ ।
शृणुयात्सिद्धिमन्विच्छन्निह वामुत्र मानवः

tasmātsarvaprayatnena bhārataṃ bharatarṣabha |
śṛṇuyātsiddhimanvicchanniha vāmutra mānavaḥ

भोजनं भोजयेद्विप्रान्गन्धमाल्यैरलङ्कृतान् ।
भीष्मपर्वणि राजेन्द्र दद्यात्पानीयमुत्तमम्

bhojanaṃ bhojayedviprāngandhamālyairalaṅkṛtān |
bhīṣmaparvaṇi rājendra dadyātpānīyamuttamam