अध्याय 99: नौवाँ दिन: सर्वतोभद्र व्यूह और अपशकुन

ततः शान्तनवो भीष्मो निर्ययौ सह सेनया ।
व्यूहं चाव्यूहत महत्सर्वतोभद्रमात्मनः

tataḥ śāntanavo bhīṣmo niryayau saha senayā |
vyūhaṃ cāvyūhata mahatsarvatobhadramātmanaḥ

कृपश्च कृतवर्मा च शैब्यश्चैव महारथः ।
शकुनिः सैन्धवश्चैव काम्भोजश्च सुदक्षिणः

kṛpaśca kṛtavarmā ca śaibyaścaiva mahārathaḥ |
śakuniḥ saindhavaścaiva kāmbhojaśca sudakṣiṇaḥ

भीष्मेण सहिताः सर्वे पुत्रैश्च तव भारत ।
अग्रतः सर्वसैन्यानां व्यूहस्य प्रमुखे स्थिताः

bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve putraiśca tava bhārata |
agrataḥ sarvasainyānāṃ vyūhasya pramukhe sthitāḥ

द्रोणो भूरिश्रवाः शल्यो भगदत्तश्च मारिष ।
दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्य दंशिताः

droṇo bhūriśravāḥ śalyo bhagadattaśca māriṣa |
dakṣiṇaṃ pakṣamāśritya sthitā vyūhasya daṃśitāḥ

अश्वत्थामा सोमदत्तश्चावन्त्यौ च महारथौ ।
महत्या सेनया युक्ता वामं पक्षमपालयन्

aśvatthāmā somadattaścāvantyau ca mahārathau |
mahatyā senayā yuktā vāmaṃ pakṣamapālayan

दुर्योधनो महाराज त्रिगर्तैः सर्वतो वृतः ।
व्यूहमध्ये स्थितो राजन्पाण्डवान्प्रति भारत

duryodhano mahārāja trigartaiḥ sarvato vṛtaḥ |
vyūhamadhye sthito rājanpāṇḍavānprati bhārata

अलम्बुसो रथश्रेष्ठः श्रुतायुश्च महारथः ।
पृष्ठतः सर्वसैन्यानां स्थितौ व्यूहस्य दंशितौ

alambuso rathaśreṣṭhaḥ śrutāyuśca mahārathaḥ |
pṛṣṭhataḥ sarvasainyānāṃ sthitau vyūhasya daṃśitau

एवं च तं तदा व्यूहं कृत्वा भारत तावकाः ।
सन्नद्धाः समदृश्यन्त प्रतपन्त इवाग्नयः

evaṃ ca taṃ tadā vyūhaṃ kṛtvā bhārata tāvakāḥ |
sannaddhāḥ samadṛśyanta pratapanta ivāgnayaḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवः ।
नकुलः सहदेवश्च माद्रीपुत्रावुभावपि

tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ |
nakulaḥ sahadevaśca mādrīputrāvubhāvapi

अग्रतः सर्वसैन्यानां स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्च महारथः

agrataḥ sarvasainyānāṃ sthitā vyūhasya daṃśitāḥ |
dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiśca mahārathaḥ

स्थिताः सैन्येन महता परानीकविनाशनाः ।
शिखण्डी विजयश्चैव राक्षसश्च घटोत्कचः

sthitāḥ sainyena mahatā parānīkavināśanāḥ |
śikhaṇḍī vijayaścaiva rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ

चेकितानो महाबाहुः कुन्तिभोजश्च वीर्यवान् ।
स्थिता रणे महाराज महत्या सेनया वृताः

cekitāno mahābāhuḥ kuntibhojaśca vīryavān |
sthitā raṇe mahārāja mahatyā senayā vṛtāḥ

अभिमन्युर्महेष्वासो द्रुपदश्च महाबलः ।
युयुधानो महेष्वासो युधामन्युश्च वीर्यवान्

abhimanyurmaheṣvāso drupadaśca mahābalaḥ |
yuyudhāno maheṣvāso yudhāmanyuśca vīryavān

केकया भ्रातरश्चैव स्थिता युद्धाय दंशिताः ।
एवं तेऽपि महाव्यूहं प्रतिव्यूह्य सुदुर्जयम्

kekayā bhrātaraścaiva sthitā yuddhāya daṃśitāḥ |
evaṃ te'pi mahāvyūhaṃ prativyūhya sudurjayam

पाण्डवाः समरे शूराः स्थिता युद्धाय दंशिताः ।
तावकास्तु रणे यत्ताः सहसेना नराधिपाः

pāṇḍavāḥ samare śūrāḥ sthitā yuddhāya daṃśitāḥ |
tāvakāstu raṇe yattāḥ sahasenā narādhipāḥ

अभ्युद्ययू रणे पार्थान्भीष्मं कृत्वाऽग्रतो नृप ।
तथैव पाण्डवा राजन्भीमसेनपरोगमाः

abhyudyayū raṇe pārthānbhīṣmaṃ kṛtvā'grato nṛpa |
tathaiva pāṇḍavā rājanbhīmasenaparogamāḥ

भीष्मं योद्धुमभीप्सन्तः संग्रामे विजयैषिणः ।
क्ष्वेलाः किलकिलाः शङ्खान्क्रकचान्गोविषाणिकाः

bhīṣmaṃ yoddhumabhīpsantaḥ saṃgrāme vijayaiṣiṇaḥ |
kṣvelāḥ kilakilāḥ śaṅkhānkrakacāngoviṣāṇikāḥ

भेरीमृदङ्गपणवान्नादयन्तश्च पुष्करान् ।
पाण्डवा अभ्यवर्तन्त नदन्तो भैरवान्रवान्

bherīmṛdaṅgapaṇavānnādayantaśca puṣkarān |
pāṇḍavā abhyavartanta nadanto bhairavānravān

भेरीमृद्गशङ्खानां दुन्दुभीनां च निःस्वनैः ।
उत्कृष्टसिंहनादैश्च वल्गितैश्च पृथग्विधैः

bherīmṛdgaśaṅkhānāṃ dundubhīnāṃ ca niḥsvanaiḥ |
utkṛṣṭasiṃhanādaiśca valgitaiśca pṛthagvidhaiḥ

वयं प्रतिनदन्तस्तानगच्छाम त्वरान्विताः ।
सहसैवाभिसंक्रद्धास्तदासीत्तुमुलं महत्

vayaṃ pratinadantastānagacchāma tvarānvitāḥ |
sahasaivābhisaṃkraddhāstadāsīttumulaṃ mahat

ततोऽन्योन्यं प्रधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे ।
ततः शब्देन महता प्रचकम्पे वसुंधरा

tato'nyonyaṃ pradhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire |
tataḥ śabdena mahatā pracakampe vasuṃdharā

पक्षिणश्च महाघोरं व्याहरन्तो विबभ्रमुः ।
सप्रभश्चोदितः सूर्यो निष्प्रभः समपद्यत

pakṣiṇaśca mahāghoraṃ vyāharanto vibabhramuḥ |
saprabhaścoditaḥ sūryo niṣprabhaḥ samapadyata

ववुश्च वातास्तुमुलाः शंसन्तः सुमहद्भयम् ।
घोराश्च घोरनिर्ह्रादाः शिवास्तत्र ववाशिरे

vavuśca vātāstumulāḥ śaṃsantaḥ sumahadbhayam |
ghorāśca ghoranirhrādāḥ śivāstatra vavāśire

वेदयन्त्यो महाराज महद्वैशसमागतम् ।
दिशः प्रज्वलिता राजन्पांसुवर्षं पपात च

vedayantyo mahārāja mahadvaiśasamāgatam |
diśaḥ prajvalitā rājanpāṃsuvarṣaṃ papāta ca

रुधिरेण समुन्मिश्रमस्थिवर्षं पपात च ।
रुदतां वाहनानां च नेत्रेभ्यः प्रापतञ्जलम्

rudhireṇa samunmiśramasthivarṣaṃ papāta ca |
rudatāṃ vāhanānāṃ ca netrebhyaḥ prāpatañjalam

सुस्रुवुश्च शकृन्मूत्रं प्रध्यायन्तो विशांपते ।
अन्तर्हिता महानादाः श्रूयन्ते भरतर्षभ

susruvuśca śakṛnmūtraṃ pradhyāyanto viśāṃpate |
antarhitā mahānādāḥ śrūyante bharatarṣabha

रक्षसां पुरुषादानां नदतां भैरवान्रवान् ।
संपतन्तश्च दृश्यन्ते गोमायबलवायसाः

rakṣasāṃ puruṣādānāṃ nadatāṃ bhairavānravān |
saṃpatantaśca dṛśyante gomāyabalavāyasāḥ

श्वानश्च विविधैर्नादैर्भषन्तस्तत्र मारिष ।
ज्वलिताश्च महोल्का वै समाहत्य दिवाकरम् ।
निपेतुः सहसा भूमौ वेदयन्त्यो महद्भयम्

śvānaśca vividhairnādairbhaṣantastatra māriṣa |
jvalitāśca maholkā vai samāhatya divākaram |
nipetuḥ sahasā bhūmau vedayantyo mahadbhayam

महान्त्यनीकानि महासमुच्छ्रये
ततस्तयोः पाण्डवधार्तराष्ट्रयोः ।
चकम्पिरे शङ्खमृदङ्गनिःस्वनैः
प्रकम्पितानीव वनानि वायुना

mahāntyanīkāni mahāsamucchraye
tatastayoḥ pāṇḍavadhārtarāṣṭrayoḥ |
cakampire śaṅkhamṛdaṅganiḥsvanaiḥ
prakampitānīva vanāni vāyunā

नरेन्द्रनागाश्वसमाकुलाना-
मभ्यायतीनामशिवे मुहूर्ते ।
बभूव घोषस्तुमुलश्चमूनां
वातोद्धुतानामिव सागराणाम्

narendranāgāśvasamākulānā-
mabhyāyatīnāmaśive muhūrte |
babhūva ghoṣastumulaścamūnāṃ
vātoddhutānāmiva sāgarāṇām