अध्याय 100: अभिमन्यु का पराक्रम, अलम्बुष द्रौपदीपुत्रों पर

अभिमन्यू रथोदारः पिशङ्गैस्तुरगोत्तमैः ।
अभिदुद्राव तेजस्वी दुर्योधनबलं महत्

abhimanyū rathodāraḥ piśaṅgaisturagottamaiḥ |
abhidudrāva tejasvī duryodhanabalaṃ mahat

विकिरञ्शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदः ।
न शेकुः समरे क्रुद्धं सौभद्रमरिसूदनम्

vikirañśaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudaḥ |
na śekuḥ samare kruddhaṃ saubhadramarisūdanam

शस्त्रौघिणं गाहमानं सेनासागरमक्षयम् ।
निवारयितुमप्याजौ त्वदीयाः कुरुनन्दन

śastraughiṇaṃ gāhamānaṃ senāsāgaramakṣayam |
nivārayitumapyājau tvadīyāḥ kurunandana

तेन मुक्ता रणे राजञ्शराः शत्रुनिबर्हणाः ।
क्षत्रियाननयञ्शूरान्प्रेतराजनिवेशनम्

tena muktā raṇe rājañśarāḥ śatrunibarhaṇāḥ |
kṣatriyānanayañśūrānpretarājaniveśanam

यमदण्डोपमान्घोराञ्ज्वलिताशीविषोपमान् ।
सौभद्रः समरे क्रुद्धः प्रेषयामास सायकान्

yamadaṇḍopamānghorāñjvalitāśīviṣopamān |
saubhadraḥ samare kruddhaḥ preṣayāmāsa sāyakān

सरथान्रथिनस्तूर्णं हयांश्चैव ससादिनः ।
गजारोहांश्च सगजान्दारयामास फाल्गुनिः

sarathānrathinastūrṇaṃ hayāṃścaiva sasādinaḥ |
gajārohāṃśca sagajāndārayāmāsa phālguniḥ

तस्य तत्कुर्वतः कर्म महत्सङ्ख्ये महीभृतः ।
पूजयांचक्रिरे हृष्टाः प्रशशंसुश्च फाल्गुनिम्

tasya tatkurvataḥ karma mahatsaṅkhye mahībhṛtaḥ |
pūjayāṃcakrire hṛṣṭāḥ praśaśaṃsuśca phālgunim

तान्यनीकानि सौभद्रो द्रावयामास भारत ।
तूलराशीनिवाकाशे मारुतः सर्वतो दिशम्

tānyanīkāni saubhadro drāvayāmāsa bhārata |
tūlarāśīnivākāśe mārutaḥ sarvato diśam

तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि भारत ।
त्रतारं नाध्यगच्छन्त पङ्क्ते मग्ना इव द्वीपाः

tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni bhārata |
tratāraṃ nādhyagacchanta paṅkte magnā iva dvīpāḥ

विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि नरोत्तम ।
अभिमन्युः स्थितो राजन्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्

vidrāvya sarvasainyāni tāvakāni narottama |
abhimanyuḥ sthito rājanvidhūmo'gniriva jvalan

न चैनं तावका राजन्विषेहुररिघातिनम् ।
प्रदीप्तं पावकं यद्वत्पतङ्गाः कालचोदिताः

na cainaṃ tāvakā rājanviṣehurarighātinam |
pradīptaṃ pāvakaṃ yadvatpataṅgāḥ kālacoditāḥ

प्रहरन्सर्वशत्रुभ्यः पाण्डवानां महारथः ।
अदृश्यत महेष्वासः सवज्र इव वासवः

praharansarvaśatrubhyaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ |
adṛśyata maheṣvāsaḥ savajra iva vāsavaḥ

हेमपृष्ठं धनुश्चास्य ददृशे विचरद्दिशः ।
तोयदेषु यथा राजन्राजमाना शतह्रदा

hemapṛṣṭhaṃ dhanuścāsya dadṛśe vicaraddiśaḥ |
toyadeṣu yathā rājanrājamānā śatahradā

शराश्च निशिताः पीता निश्चरन्ति स्म संयुगे ।
वनात्फुल्लद्रुमाद्राजन्भ्रमराणामिव व्रजाः

śarāśca niśitāḥ pītā niścaranti sma saṃyuge |
vanātphulladrumādrājanbhramarāṇāmiva vrajāḥ

तथैव चरतस्तस्य सौभद्रस्य महात्मनः ।
रथेन काञ्चनाङ्गेन ददृशुर्नान्तरं जनाः

tathaiva caratastasya saubhadrasya mahātmanaḥ |
rathena kāñcanāṅgena dadṛśurnāntaraṃ janāḥ

मोहयित्वा कृपं द्रोणं द्रौणिं च सबृहद्बलम् ।
सैन्धवं च महेष्वासो व्यचरल्लघु सुष्ठु च

mohayitvā kṛpaṃ droṇaṃ drauṇiṃ ca sabṛhadbalam |
saindhavaṃ ca maheṣvāso vyacarallaghu suṣṭhu ca

मण्डलीकृतमेवास्य धनुः पश्याम भारत ।
सूर्यमण्डलसंकाशं दहतस्तव वाहिनीम्

maṇḍalīkṛtamevāsya dhanuḥ paśyāma bhārata |
sūryamaṇḍalasaṃkāśaṃ dahatastava vāhinīm

तं दृष्ट्वा क्षत्रियाः शुराः प्रतपन्तं तरस्विनम् ।
द्विफल्गुनमिमं लोकं मेनिरे तस्य कर्मभिः

taṃ dṛṣṭvā kṣatriyāḥ śurāḥ pratapantaṃ tarasvinam |
dviphalgunamimaṃ lokaṃ menire tasya karmabhiḥ

तेनार्दिता महाराज भारती सा महाचमूः ।
व्यभ्रमत्तत्रतत्रैव योषिन्मदवशादिव

tenārditā mahārāja bhāratī sā mahācamūḥ |
vyabhramattatratatraiva yoṣinmadavaśādiva

द्रावयित्वा महासैन्यं कम्पयित्वा महारथान् ।
नन्दयामास सुहृदो मयं जित्वेव वासवः

drāvayitvā mahāsainyaṃ kampayitvā mahārathān |
nandayāmāsa suhṛdo mayaṃ jitveva vāsavaḥ

तेन निद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि संयुगे ।
चक्रुरार्तस्वनं घोरं पर्जन्यनिनदोपमम्

tena nidrāvyamāṇāni tava sainyāni saṃyuge |
cakrurārtasvanaṃ ghoraṃ parjanyaninadopamam

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तव सैन्यस्य भारत ।
मारुतोद्धूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि

taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tava sainyasya bhārata |
mārutoddhūtavegasya sāgarasyeva parvaṇi

दुर्योधनस्तदा राजन्नार्श्यशृङ्गिमभाषत ।
एष कार्ष्णिर्महाबाहो द्वितीय इव फल्गुनः

duryodhanastadā rājannārśyaśṛṅgimabhāṣata |
eṣa kārṣṇirmahābāho dvitīya iva phalgunaḥ

चमूं द्रावयते क्रोधाद्वृत्रो देवचमूमिव ।
तस्य चान्यत्र पश्यामि संयुगे भेषजं महत्

camūṃ drāvayate krodhādvṛtro devacamūmiva |
tasya cānyatra paśyāmi saṃyuge bheṣajaṃ mahat

ऋते त्वां राक्षसश्रेष्ठं सर्वविद्यासु पारगम् ।
स गत्वा त्वरितं वीरं जहि सौभद्रमाहवे

ṛte tvāṃ rākṣasaśreṣṭhaṃ sarvavidyāsu pāragam |
sa gatvā tvaritaṃ vīraṃ jahi saubhadramāhave

वयं पार्थं हनिष्यामो भीष्मद्रोणपुरोगमाः ।
स एवमुक्तो बलवान्राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्

vayaṃ pārthaṃ haniṣyāmo bhīṣmadroṇapurogamāḥ |
sa evamukto balavānrākṣasendraḥ pratāpavān

प्रययौ समरे तूर्णं तव पुत्रस्य शासनात् ।
नर्दमानो महानादं प्रावृषीव बलाहकः

prayayau samare tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāt |
nardamāno mahānādaṃ prāvṛṣīva balāhakaḥ

तस्य शब्देन महता पाण्डवानां बलं महत् ।
प्राचलत्सर्वतो राजन्वातोद्धूत इवार्णवः

tasya śabdena mahatā pāṇḍavānāṃ balaṃ mahat |
prācalatsarvato rājanvātoddhūta ivārṇavaḥ

बहवश्च महाराज तस्य नादेन भीषिताः ।
प्रियान्प्राणान्परित्यज्य निपेतुर्धरणीतले

bahavaśca mahārāja tasya nādena bhīṣitāḥ |
priyānprāṇānparityajya nipeturdharaṇītale

कार्ष्णिश्चापि मुदा युक्तः प्रगृह्य सशरं धनुः ।
नृत्यन्निव रथोपस्थे तद्रक्षः समुपाद्रवत्

kārṣṇiścāpi mudā yuktaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ |
nṛtyanniva rathopasthe tadrakṣaḥ samupādravat

ततः स राक्षसः क्रुद्धः संप्राप्यैवार्जुनं रणे ।
नातिदूरे स्थितां तस्य द्रावयामास वै चमूम्

tataḥ sa rākṣasaḥ kruddhaḥ saṃprāpyaivārjunaṃ raṇe |
nātidūre sthitāṃ tasya drāvayāmāsa vai camūm

तां वध्यमानां च तथा पाण्डवानां महाचमूम् ।
प्रत्यद्ययौ रणे रक्षो देवसेनां यथा बलः

tāṃ vadhyamānāṃ ca tathā pāṇḍavānāṃ mahācamūm |
pratyadyayau raṇe rakṣo devasenāṃ yathā balaḥ

विमर्दः सुमहानासीत्तस्य सैन्यस्य मारिष ।
रक्षसा घोररूपेण वध्यमानस्य संयुगे

vimardaḥ sumahānāsīttasya sainyasya māriṣa |
rakṣasā ghorarūpeṇa vadhyamānasya saṃyuge

ततः शरसहस्त्रैस्तां पाण्डवानां महाचमूम् ।
व्यद्रावयद्रणे रक्षो दर्शयतत्स्वपराक्रमम्

tataḥ śarasahastraistāṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūm |
vyadrāvayadraṇe rakṣo darśayatatsvaparākramam

सा वध्यमाना च तथा पाण्डवानामनीकिनी ।
रक्षसा घोररूपेण प्रदुद्राव रणे भयात्

sā vadhyamānā ca tathā pāṇḍavānāmanīkinī |
rakṣasā ghorarūpeṇa pradudrāva raṇe bhayāt

प्रमृद्य च रणे सेनां पद्मिनीं वारणो यथा ।
ततोऽभिद्रद्राव रणे द्रौपदेयान्महाबलान्

pramṛdya ca raṇe senāṃ padminīṃ vāraṇo yathā |
tato'bhidradrāva raṇe draupadeyānmahābalān

ते तु क्रुद्धा महेष्वासा द्रौपदेयाः प्रहारिणः ।
राक्षसं दुद्रुवुः सङ्ख्ये ग्रहाः पञ्च रविं यथा

te tu kruddhā maheṣvāsā draupadeyāḥ prahāriṇaḥ |
rākṣasaṃ dudruvuḥ saṅkhye grahāḥ pañca raviṃ yathā

वीर्यवद्भिस्ततस्तैस्तु पीडितो राक्षसोत्तमः ।
यथा युगक्षये घोरे चन्द्रमाः पञ्चभिर्ग्रहैः

vīryavadbhistatastaistu pīḍito rākṣasottamaḥ |
yathā yugakṣaye ghore candramāḥ pañcabhirgrahaiḥ

प्रतिविन्ध्यस्ततो रक्षो बिभेद निशितैः शरैः ।
सर्वपारशवैस्तूर्णमकुण्ठाग्रैर्महाबलः

prativindhyastato rakṣo bibheda niśitaiḥ śaraiḥ |
sarvapāraśavaistūrṇamakuṇṭhāgrairmahābalaḥ

स तैर्भिन्नतनुत्राणः शुशुभे राक्षसोत्तमः ।
मरीचिभिरिवार्कस्य संस्यूतो जलदो महान्

sa tairbhinnatanutrāṇaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥ |
marīcibhirivārkasya saṃsyūto jalado mahān

विषक्तैः सशरैश्चापि तपनीयपरिच्छदैः ।
आर्श्यशृङ्गिर्बभौ राजन्दीप्तशृङ्ग इवाचलः

viṣaktaiḥ saśaraiścāpi tapanīyaparicchadaiḥ |
ārśyaśṛṅgirbabhau rājandīptaśṛṅga ivācalaḥ

ततस्ते भ्रातरः पञ्च राक्षसेन्द्रं महाहवे ।
विव्यधुर्निशितैर्बाणैस्तपनीयविभूषितैः ।

tataste bhrātaraḥ pañca rākṣasendraṃ mahāhave |
vivyadhurniśitairbāṇaistapanīyavibhūṣitaiḥ |

स निर्भिन्नः शरैर्घोरैर्भुजगैः कोपितैरिव ।
अलम्बुसो भृशं राजन्नागेन्द्र इव चुक्रुधे

sa nirbhinnaḥ śarairghorairbhujagaiḥ kopitairiva |
alambuso bhṛśaṃ rājannāgendra iva cukrudhe

सोऽतिविद्धो महाराज मुहूर्तमथ मारिष ।
प्रविवेश तमो दीर्घं पीडितस्तैर्महारथैः

so'tividdho mahārāja muhūrtamatha māriṣa |
praviveśa tamo dīrghaṃ pīḍitastairmahārathaiḥ

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां क्रोधेन द्विगुणीकृतः ।
चिच्छेद सायकैस्तेषां ध्वजांश्चैव धनूंषि च

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ krodhena dviguṇīkṛtaḥ |
ciccheda sāyakaisteṣāṃ dhvajāṃścaiva dhanūṃṣi ca

एकैकं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्मयन्निव ।
अलम्बुसो रथोपस्थे नृत्यन्निव महारथः

ekaikaṃ pañcabhirbāṇairājaghāna smayanniva |
alambuso rathopasthe nṛtyanniva mahārathaḥ

त्वरमाणः सुसंबद्धो हयांस्तेषां महात्मनाम् ।
जघान राक्षसः क्रुद्धः सारथींश्च सहस्रशः

tvaramāṇaḥ susaṃbaddho hayāṃsteṣāṃ mahātmanām |
jaghāna rākṣasaḥ kruddhaḥ sārathīṃśca sahasraśaḥ

बिभेद च सुसंरब्धः पुनश्चैनान्सुतांशितैः ।
शरैर्बहुविधाकारैः शतशोऽथ सहस्रशः

bibheda ca susaṃrabdhaḥ punaścainānsutāṃśitaiḥ |
śarairbahuvidhākāraiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

विरथांश्च महेष्वासान्कृत्वा तत्र स राक्षसः ।
अभिदुद्राव वेगेन हन्तुकामो निशाचरः

virathāṃśca maheṣvāsānkṛtvā tatra sa rākṣasaḥ |
abhidudrāva vegena hantukāmo niśācaraḥ

तानर्दितान्रणे तेन राक्षसेन दुरात्मना ।
दृष्ट्वाऽर्जुनसुतः सङ्ख्ये राक्षसं समुपाद्रवत्

tānarditānraṇe tena rākṣasena durātmanā |
dṛṣṭvā'rjunasutaḥ saṅkhye rākṣasaṃ samupādravat

तयोः समभवद्युद्धं वृत्रवासवयोरिव ।
ददृशुस्तावकाः सर्वे पाण्डवाश्च परस्परम्

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ vṛtravāsavayoriva |
dadṛśustāvakāḥ sarve pāṇḍavāśca parasparam

तौ समेतौ महायुद्धे क्रोधदीप्तौ परस्परम् ।
महाबलौ महाराज क्रोधसंरक्तलोचनौ

tau sametau mahāyuddhe krodhadīptau parasparam |
mahābalau mahārāja krodhasaṃraktalocanau

परस्परमवेक्षेतां कालानलसमौ युधि ।
आशीविषाविव क्रुद्धौ नेत्राभ्यामितरेतरम् ।
तयोः समागमो घोरो बभूव कटुकोदयः

parasparamavekṣetāṃ kālānalasamau yudhi |
āśīviṣāviva kruddhau netrābhyāmitaretaram |
tayoḥ samāgamo ghoro babhūva kaṭukodayaḥ

यथा देवासुरे युद्धे शक्रशम्बरयोः पुरा

yathā devāsure yuddhe śakraśambarayoḥ purā