अध्याय 98: भीष्म का उत्तर और नौवें दिन की रक्षा

वाक्शल्यैस्तव पुत्रेण सोऽतिविद्धो महामनाः ।
नोवाच दुःखोपहतो ह्यप्रियं प्रियमण्वपि

vākśalyaistava putreṇa so'tividdho mahāmanāḥ |
novāca duḥkhopahato hyapriyaṃ priyamaṇvapi

स ध्यात्वा सुचिरं कालं दुःखरोषसमन्वितः ।
श्वसन्निव महानागः प्रणुन्नो वाक्शलाकया

sa dhyātvā suciraṃ kālaṃ duḥkharoṣasamanvitaḥ |
śvasanniva mahānāgaḥ praṇunno vākśalākayā

उद्वृत्य चक्षुषी लोपान्निर्दहन्निव भारत ।
सदेवासुरगन्धर्वं लोकं काल इवापरः

udvṛtya cakṣuṣī lopānnirdahanniva bhārata |
sadevāsuragandharvaṃ lokaṃ kāla ivāparaḥ

अब्रवीत्तव पुत्रं च सामपूर्वमिदं वचः ।
किं त्वं दुर्योधनैवं मां वाक्शल्यैरपकृन्तसि

abravīttava putraṃ ca sāmapūrvamidaṃ vacaḥ |
kiṃ tvaṃ duryodhanaivaṃ māṃ vākśalyairapakṛntasi

घटमानं यथाशक्तिं कुर्वाणं च तव प्रियम् ।
जुह्वानं समरे प्राणांस्तव वै प्रियकाम्यया

ghaṭamānaṃ yathāśaktiṃ kurvāṇaṃ ca tava priyam |
juhvānaṃ samare prāṇāṃstava vai priyakāmyayā

यदा तु पाण्डवः शूरः खाण्डवेऽग्निमतर्पयत् ।
पराजित्य रणे शक्रं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

yadā tu pāṇḍavaḥ śūraḥ khāṇḍave'gnimatarpayat |
parājitya raṇe śakraṃ paryāptaṃ tannidarśanam

यदा च त्वां महाबाहो गन्धर्वैर्हृतमोजसा ।
अमोचयत्पाण्डुसुतः पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

yadā ca tvāṃ mahābāho gandharvairhṛtamojasā |
amocayatpāṇḍusutaḥ paryāptaṃ tannidarśanam

द्रवमाणेषु शूरेषु सोदरेषु तव प्रभो ।
सूतपुत्रे च राधेये पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

dravamāṇeṣu śūreṣu sodareṣu tava prabho |
sūtaputre ca rādheye paryāptaṃ tannidarśanam

यच्च नः सहितान्सर्वान्विराटनगरे तदा ।
एक एवाजयत्पार्थः पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

yacca naḥ sahitānsarvānvirāṭanagare tadā |
eka evājayatpārthaḥ paryāptaṃ tannidarśanam

द्रोणं च युधि संरब्धं मां च निर्जित्य संयुगे ।
वासांसि स समादत्त पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

droṇaṃ ca yudhi saṃrabdhaṃ māṃ ca nirjitya saṃyuge |
vāsāṃsi sa samādatta paryāptaṃ tannidarśanam

तथा द्रौणिं महेष्वासं शारद्वतमथापि च ।
गोग्रहे जितवान्पूर्वं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

tathā drauṇiṃ maheṣvāsaṃ śāradvatamathāpi ca |
gograhe jitavānpūrvaṃ paryāptaṃ tannidarśanam

विजित्य च यदा कर्णं सदा पुरुषमानिनम् ।
उत्तरायै ददौ वस्त्रं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

vijitya ca yadā karṇaṃ sadā puruṣamāninam |
uttarāyai dadau vastraṃ paryāptaṃ tannidarśanam

निवातकवचान्युद्धे वासवेनापि दुर्जयान् ।
जितवान्समरे पार्थः पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

nivātakavacānyuddhe vāsavenāpi durjayān |
jitavānsamare pārthaḥ paryāptaṃ tannidarśanam

को हि शक्तो रणे जेतुं पाण्डवं रभसं तदा ।
यस्य गोप्ता जगद्गोप्ता शङ्खचक्रगदाधरः

ko hi śakto raṇe jetuṃ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ tadā |
yasya goptā jagadgoptā śaṅkhacakragadādharaḥ

वासुदेवोऽनन्तशक्तिः सृष्टिसंहारकारकः ।
सर्वेश्वरो देवदेवः परमात्मा सनातनः

vāsudevo'nantaśaktiḥ sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ |
sarveśvaro devadevaḥ paramātmā sanātanaḥ

उक्तोऽस्ति बहुशो राजन्नारदाद्यैर्महर्षिभिः ।
त्वं तु मोहान्न जानीषे वाच्यावाच्यं सुयोधन

ukto'sti bahuśo rājannāradādyairmaharṣibhiḥ |
tvaṃ tu mohānna jānīṣe vācyāvācyaṃ suyodhana

मुमूर्षुर्हि नरः सर्वान्वृक्षान्पश्यति काञ्चनान् ।
तथा त्वमपि गान्धारे विपरीतानि पश्यसि

mumūrṣurhi naraḥ sarvānvṛkṣānpaśyati kāñcanān |
tathā tvamapi gāndhāre viparītāni paśyasi

स्वयं वैरं महत्कृत्वा पाण्डवैः सह सृञ्जयैः ।
युद्ध्यस्व तानद्य रणे पश्यामः पुरुषो भव ।
अशक्याः पाण्डवा जेतुं देवैरपि सवासवैः

svayaṃ vairaṃ mahatkṛtvā pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ |
yuddhyasva tānadya raṇe paśyāmaḥ puruṣo bhava |
aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devairapi savāsavaiḥ

अहं तु सोमकान्सर्वान्पाञ्चालांश्च समागतान् ।
निहनिष्ये नरव्याघ्र वर्जयित्वा शिखण्डिनम्

ahaṃ tu somakānsarvānpāñcālāṃśca samāgatān |
nihaniṣye naravyāghra varjayitvā śikhaṇḍinam

तैर्वाऽहं निहतः सङ्ख्ये गमिष्ये यमसादनम् ।
तान्वा निहत्य समरे प्रीतिं दास्याम्यहं तव

tairvā'haṃ nihataḥ saṅkhye gamiṣye yamasādanam |
tānvā nihatya samare prītiṃ dāsyāmyahaṃ tava

पूर्व हि स्त्री समुत्पन्ना शिखण्डी राजवेश्मनि ।
वरदानात्पुमाञ्जातः सैषा वे स्त्री शिखण्डिनी

pūrva hi strī samutpannā śikhaṇḍī rājaveśmani |
varadānātpumāñjātaḥ saiṣā ve strī śikhaṇḍinī

तमहं न हनिष्यामि प्राणत्यागेऽपि भारत ।
याऽसौ प्राङ्वर्मिता धात्रा सैषा वै स्त्री शिखण्डिनी

tamahaṃ na haniṣyāmi prāṇatyāge'pi bhārata |
yā'sau prāṅvarmitā dhātrā saiṣā vai strī śikhaṇḍinī

सुखं स्वपिहि गान्धारे श्वोऽस्मि कर्ता महारणम् ।
यं जनाः कथयिष्यन्ति यावत्स्थास्यति मेदिनी

sukhaṃ svapihi gāndhāre śvo'smi kartā mahāraṇam |
yaṃ janāḥ kathayiṣyanti yāvatsthāsyati medinī

एवमुक्तस्तव सुतो निर्जगाम जनेश्वर ।
अभिवाद्य गुरुं मूर्ध्ना प्रययौ स्वं निवेशनम्

evamuktastava suto nirjagāma janeśvara |
abhivādya guruṃ mūrdhnā prayayau svaṃ niveśanam

आगम्य तु ततो राजा विसृज्य च महाजनम् ।
प्रविवेश ततस्तूर्णं क्षयं शत्रुक्षयंकरः

āgamya tu tato rājā visṛjya ca mahājanam |
praviveśa tatastūrṇaṃ kṣayaṃ śatrukṣayaṃkaraḥ

प्रहृष्टः स निशां तां च गमयामास पार्थिवः ।
प्रभातायां च शर्वर्यां प्रातरुत्थाय तान्नृपः

prahṛṣṭaḥ sa niśāṃ tāṃ ca gamayāmāsa pārthivaḥ |
prabhātāyāṃ ca śarvaryāṃ prātarutthāya tānnṛpaḥ

राज्ञः समाज्ञापयत सेनां योजयतेति ह ।
अद्य भीष्मो रणे क्रद्धो निहनिष्यति सोमकान्

rājñaḥ samājñāpayata senāṃ yojayateti ha |
adya bhīṣmo raṇe kraddho nihaniṣyati somakān

दुर्योधनस्य तच्छ्रुत्वा रात्रौ विलपितं बहु ।
मन्यमानः स तं राजन्प्रत्यादेशमिवात्मनः

duryodhanasya tacchrutvā rātrau vilapitaṃ bahu |
manyamānaḥ sa taṃ rājanpratyādeśamivātmanaḥ

निर्वेदं परमं गत्वा विनिन्द्य परवश्यताम् ।
दीर्घं दध्यौ शान्तनवो योद्धुकामोऽर्जुनं रणे

nirvedaṃ paramaṃ gatvā vinindya paravaśyatām |
dīrghaṃ dadhyau śāntanavo yoddhukāmo'rjunaṃ raṇe

इङ्गितेन तु तज्ज्ञात्वा गाङ्गेयेन विचिन्तितम् ।
दुर्योधनो महाराज दुःशासनमचोदयत्

iṅgitena tu tajjñātvā gāṅgeyena vicintitam |
duryodhano mahārāja duḥśāsanamacodayat

दुःशासन रथास्तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणः ।
द्वाविंशतिमनीकानि सर्वाण्येवाभिचोदय

duḥśāsana rathāstūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥ |
dvāviṃśatimanīkāni sarvāṇyevābhicodaya

अयं हि समनुप्राप्तो वर्षपूगाभिचिन्तितः ।
पाण्डवानां ससैन्यानां वधो राज्यस्य चागमः

ayaṃ hi samanuprāpto varṣapūgābhicintitaḥ |
pāṇḍavānāṃ sasainyānāṃ vadho rājyasya cāgamaḥ

तत्र कार्यमहं मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम् ।
स नो गुप्तः सहायः स्याद्धन्यात्पार्थांश्च संयुगे

tatra kāryamahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇam |
sa no guptaḥ sahāyaḥ syāddhanyātpārthāṃśca saṃyuge

अब्रवीद्धि विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम् ।
स्त्रीपूर्वको ह्यसौ राजंस्तस्माद्वर्ज्यो मया रणे

abravīddhi viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam |
strīpūrvako hyasau rājaṃstasmādvarjyo mayā raṇe

लोकस्तद्वेद यदहं पितुः प्रियचिकीर्षया ।
राज्यं स्फीतं महाबाहो स्त्रियश्च त्यक्तवान्पुरा

lokastadveda yadahaṃ pituḥ priyacikīrṣayā |
rājyaṃ sphītaṃ mahābāho striyaśca tyaktavānpurā

नैव चाहं स्त्रियं जातु न स्त्रीपूर्वं कथंचन ।
हन्यां युधि नरश्रेष्ठ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

naiva cāhaṃ striyaṃ jātu na strīpūrvaṃ kathaṃcana |
hanyāṃ yudhi naraśreṣṭha satyametadbravīmi te

अयं स्त्रीपूर्वको राजञ्छिखण्डी यदि ते श्रुतः ।
उद्योगे कथितं सर्वं यथा जाता शिखण्डिनी

ayaṃ strīpūrvako rājañchikhaṇḍī yadi te śrutaḥ |
udyoge kathitaṃ sarvaṃ yathā jātā śikhaṇḍinī

कन्या भूत्वा पुमाञ्जातः स च योत्स्यति भारत ।
तस्याहं प्रमुखे बाणान्न मुञ्चेयं कथंचन

kanyā bhūtvā pumāñjātaḥ sa ca yotsyati bhārata |
tasyāhaṃ pramukhe bāṇānna muñceyaṃ kathaṃcana

युद्धे हि क्षत्रियांस्तात पाण्डवानां जयैषिणः ।
सर्वानन्यान्हनिष्यामि संप्राप्तान्रणमूर्धनि

yuddhe hi kṣatriyāṃstāta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇaḥ |
sarvānanyānhaniṣyāmi saṃprāptānraṇamūrdhani

एवं मां भरतश्रेष्ठ गाङ्गेयः प्राह शास्त्रवित् ।
तत्र सर्वात्मना मन्ये गाङ्गेयस्यैव पालनम्

evaṃ māṃ bharataśreṣṭha gāṅgeyaḥ prāha śāstravit |
tatra sarvātmanā manye gāṅgeyasyaiva pālanam

अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात्सिंहं महाहवे ।
मा वृकेणेव गाङ्गेयं घातयेम शिखण्डिना

arakṣyamāṇaṃ hi vṛko hanyātsiṃhaṃ mahāhave |
mā vṛkeṇeva gāṅgeyaṃ ghātayema śikhaṇḍinā

मातुलः शकुनिः शल्यः कृपो द्रोणो विविंशतिः ।
यत्ता रक्षन्तु गाङ्गेयं तस्मिन्गुप्ते ध्रुवो जयः

mātulaḥ śakuniḥ śalyaḥ kṛpo droṇo viviṃśatiḥ |
yattā rakṣantu gāṅgeyaṃ tasmingupte dhruvo jayaḥ

एतच्छ्रुत्वा तु ते सर्वे दुर्योधनवचस्तदा ।
सर्वतो रथवंशेन गाङ्गेयं पर्यवारयन्

etacchrutvā tu te sarve duryodhanavacastadā |
sarvato rathavaṃśena gāṅgeyaṃ paryavārayan

पुत्राश्च तव गाङ्गेयं परिवार्य ययुर्मुदा ।
कम्पयन्तो भुवं द्यां च क्षोभयन्तश्च पाण्डवान्

putrāśca tava gāṅgeyaṃ parivārya yayurmudā |
kampayanto bhuvaṃ dyāṃ ca kṣobhayantaśca pāṇḍavān

ते रथैः सुप्रसंयुक्तैर्दन्तिभिश्च महारथाः ।
परिवार्य रणे भीष्मं दंशिताः समवस्थिताः

te rathaiḥ suprasaṃyuktairdantibhiśca mahārathāḥ |
parivārya raṇe bhīṣmaṃ daṃśitāḥ samavasthitāḥ

यथा देवासुरे युद्धे त्रिदशा वज्रधारिणम् ।
सर्वे ते स्म व्यतिष्ठन्त रक्षन्तस्तं महारथम्

yathā devāsure yuddhe tridaśā vajradhāriṇam |
sarve te sma vyatiṣṭhanta rakṣantastaṃ mahāratham

ततो दुर्योधनो राजा पुनर्भ्रातरमब्रवीत् ।
सव्यं चक्रं युधामन्युरुत्तमौजाश्च दक्षिणम् ।
गोप्तारावर्जुनस्यैतावर्जुनोऽपि शिखण्डिनः

tato duryodhano rājā punarbhrātaramabravīt |
savyaṃ cakraṃ yudhāmanyuruttamaujāśca dakṣiṇam |
goptārāvarjunasyaitāvarjuno'pi śikhaṇḍinaḥ

रक्ष्यमाणः स पार्थेन तथास्माभिर्विवर्जितः ।
यथा भीष्मं न नो हन्याद्दुःशासन तथा कुरु

rakṣyamāṇaḥ sa pārthena tathāsmābhirvivarjitaḥ |
yathā bhīṣmaṃ na no hanyādduḥśāsana tathā kuru

भ्रातुस्तद्वचनं श्रुत्वा पुत्रो दुःशासनस्तव ।
भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा प्रययौ सह सेनया

bhrātustadvacanaṃ śrutvā putro duḥśāsanastava |
bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā prayayau saha senayā

भीष्मं तु रथवंशेन दृष्ट्वा समभिसंवृतम् ।
अर्जुनो रथिनां श्रेष्ठो धृष्टद्युम्नमुवाच ह

bhīṣmaṃ tu rathavaṃśena dṛṣṭvā samabhisaṃvṛtam |
arjuno rathināṃ śreṣṭho dhṛṣṭadyumnamuvāca ha

शिखण्डिनं नरव्याघ्रं भीष्मस्य प्रमुखे नृप ।
स्थापयस्वाद्य पाञ्चाल्य तस्य गोप्ताऽहमित्युत

śikhaṇḍinaṃ naravyāghraṃ bhīṣmasya pramukhe nṛpa |
sthāpayasvādya pāñcālya tasya goptā'hamityuta