अध्याय 96: इरावान पर अर्जुन का शोक, भीम का और संहार

पुत्रं विनिहतं श्रुत्वा इरावन्तं धन?ञ्जयः ।
दुःखेन महताऽऽविष्टो निःश्वसन्पन्नगो यथा

putraṃ vinihataṃ śrutvā irāvantaṃ dhana?ñjayaḥ |
duḥkhena mahatā''viṣṭo niḥśvasanpannago yathā

अब्रवीत्समरे राजन्वासुदेवमिदं वचः ।
इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्टवान्पुरा

abravītsamare rājanvāsudevamidaṃ vacaḥ |
idaṃ nūnaṃ mahāprājño viduro dṛṣṭavānpurā

कुरूणां पाण्डवानां च क्षयं घोरं महामतिःक ।
स ततो निवारितवान्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्

kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca kṣayaṃ ghoraṃ mahāmatiḥka |
sa tato nivāritavāndhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram

अन्ये च बहवो वीराः संग्रामे मधुसूदन ।
निहताः कौरवैः सङ्ख्ये तथाऽस्माभिश्च कौरवाः

anye ca bahavo vīrāḥ saṃgrāme madhusūdana |
nihatāḥ kauravaiḥ saṅkhye tathā'smābhiśca kauravāḥ

अर्थहेतोर्नरश्रेष्ठ क्रियते कर्म कुत्सितम् ।
धिगर्थान्यत्कृते ह्येवं क्रियते ज्ञातिसंक्षयः

arthahetornaraśreṣṭha kriyate karma kutsitam |
dhigarthānyatkṛte hyevaṃ kriyate jñātisaṃkṣayaḥ

अधनस्य मृतं श्रेयो न च ज्ञातिवधाद्वनम् ।
किं नु प्राप्स्यामहे कृष्ण हत्वा ज्ञातीन्समागतान्

adhanasya mṛtaṃ śreyo na ca jñātivadhādvanam |
kiṃ nu prāpsyāmahe kṛṣṇa hatvā jñātīnsamāgatān

दुर्योधनापराधेन शकुनेः सौबलस्य च ।
क्षत्रिया निधनं यान्ति कर्णदुर्मन्त्रितेन च

duryodhanāparādhena śakuneḥ saubalasya ca |
kṣatriyā nidhanaṃ yānti karṇadurmantritena ca

इदानीं च विजानामि सुकृतं मधुसूदन ।
कृतं राज्ञा महाबाहो याचता त सुयोधनम्

idānīṃ ca vijānāmi sukṛtaṃ madhusūdana |
kṛtaṃ rājñā mahābāho yācatā ta suyodhanam

राज्यार्धं पञ्च वा ग्रामान्नाकार्षीत्स च दुर्मतिःक ।
दृष्ट्वा हि क्षत्रियाञ्शूराञ्शयानान्धरणीतले

rājyārdhaṃ pañca vā grāmānnākārṣītsa ca durmatiḥka |
dṛṣṭvā hi kṣatriyāñśūrāñśayānāndharaṇītale

निन्दामि भृशमात्मानं धिगस्तु क्षत्रिजीविकाम् ।
अशक्तमिति मामेते ज्ञास्यन्ते क्षत्रिया रणे

nindāmi bhṛśamātmānaṃ dhigastu kṣatrijīvikām |
aśaktamiti māmete jñāsyante kṣatriyā raṇe

एतदर्थं मया युद्धं रोचितं मधुसूदन ।
संचोदय हयाञ्शीघ्रं धार्तराष्ट्रचमूं प्रति

etadarthaṃ mayā yuddhaṃ rocitaṃ madhusūdana |
saṃcodaya hayāñśīghraṃ dhārtarāṣṭracamūṃ prati

प्रतरिष्ये महापारं भुजाभ्यां समरोदधिम् ।
नायं क्लीबायितुं कालो विद्यते माधव क्वचित्

pratariṣye mahāpāraṃ bhujābhyāṃ samarodadhim |
nāyaṃ klībāyituṃ kālo vidyate mādhava kvacit

एवमुक्तस्तु पार्थेन केशवः परवीरहा ।
चोदयामास तानश्वान्पाण्डुरान्वातरंहसः

evamuktastu pārthena keśavaḥ paravīrahā |
codayāmāsa tānaśvānpāṇḍurānvātaraṃhasaḥ

अथ शब्दो महानासीत्तव सैन्यस्य भारत ।
मारुतोद्धूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि

atha śabdo mahānāsīttava sainyasya bhārata |
mārutoddhūtavegasya sāgarasyeva parvaṇi

अपराह्णे महाराज संग्रामः समपद्यत ।
पर्जन्यसमनिर्घोषो भीष्मस्य सह पाण्डवैः

aparāhṇe mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata |
parjanyasamanirghoṣo bhīṣmasya saha pāṇḍavaiḥ

ततो राजंस्तव सुता भीमसेनमुपाद्रवन् ।
परिवार्य रणे द्रोणं वसवो वासवं यथा

tato rājaṃstava sutā bhīmasenamupādravan |
parivārya raṇe droṇaṃ vasavo vāsavaṃ yathā

ततः शान्तनवो भीष्मः कृपश्च रथिनां वरः ।
भगदत्तः सुशर्मा च धनंजयमुपाद्रवन्

tataḥ śāntanavo bhīṣmaḥ kṛpaśca rathināṃ varaḥ |
bhagadattaḥ suśarmā ca dhanaṃjayamupādravan

हार्दिक्यो बाह्लिकश्चैव सात्यकिं समभिद्रुतौ ।
अम्बष्ठकस्तु नृपतिरभिमन्युमवस्थितः

hārdikyo bāhlikaścaiva sātyakiṃ samabhidrutau |
ambaṣṭhakastu nṛpatirabhimanyumavasthitaḥ

शेषास्त्वन्ये महाराज शेषानेव महारथान् ।
ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम्

śeṣāstvanye mahārāja śeṣāneva mahārathān |
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham

भीमसेनस्तु संप्रेक्ष्य पुत्रांस्तव विशांपते ।
प्रजज्वाल रणे क्रुद्धो हविषा हव्यवाडिव

bhīmasenastu saṃprekṣya putrāṃstava viśāṃpate |
prajajvāla raṇe kruddho haviṣā havyavāḍiva

पुत्रास्तु तव कौन्तेयं छादयांचक्रिरे शरैः ।
प्रावृषीव महाराज जलदा इव पर्वतम्

putrāstu tava kaunteyaṃ chādayāṃcakrire śaraiḥ |
prāvṛṣīva mahārāja jaladā iva parvatam

स च्छाद्यमानो बहुधा पुत्रैस्तव विशांपते ।
सृक्विणी संलिहन्वीरः शार्दूल इव दर्पितः

sa cchādyamāno bahudhā putraistava viśāṃpate |
sṛkviṇī saṃlihanvīraḥ śārdūla iva darpitaḥ

व्यूढोरस्कस्ततो भीमः पोथयामास पार्थिवम् ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन सुमुक्तेन महारणे

vyūḍhoraskastato bhīmaḥ pothayāmāsa pārthivam |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena sumuktena mahāraṇe

ताडयामास संक्रुद्धः सोऽभवद्व्यथितेन्द्रियः ।
अपरेण तु भल्लेन पीतेन निशितेन तु ।
अपातयत्कुण्डलितं सिंहः क्षुद्रमृगं यथा

tāḍayāmāsa saṃkruddhaḥ so'bhavadvyathitendriyaḥ |
apareṇa tu bhallena pītena niśitena tu |
apātayatkuṇḍalitaṃ siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā

ततः सुनिशितान्बाणान्भीमसेनः शिलाशितान् ।
स सप्त संदधे हन्तुं पुत्रास्ते भरतर्षभ

tataḥ suniśitānbāṇānbhīmasenaḥ śilāśitān |
sa sapta saṃdadhe hantuṃ putrāste bharatarṣabha

प्रेषिता भिमसेनेन शरास्ते दृढधन्वना ।
अपातयन्त पुत्रांस्ते रथेभ्यः सुमहारथान्

preṣitā bhimasenena śarāste dṛḍhadhanvanā |
apātayanta putrāṃste rathebhyaḥ sumahārathān

अनाधृष्टिं कुण्डभेदिं विराजं दीप्तलोचनम् ।
दीर्घबाहुं सुबाहुं च तथैव मकरध्वजम्

anādhṛṣṭiṃ kuṇḍabhediṃ virājaṃ dīptalocanam |
dīrghabāhuṃ subāhuṃ ca tathaiva makaradhvajam

प्रपतन्तिस्म वीरास्ते विरेजुर्भरतर्षभ ।
वसन्ते पुष्पशबलाः किंशुकाः पतिता इव

prapatantisma vīrāste virejurbharatarṣabha |
vasante puṣpaśabalāḥ kiṃśukāḥ patitā iva

ततः प्रदुद्रुवुः शेषास्तव पुत्रा महाहवे ।
तं कालमिव मन्यन्तो भीमसेनं महाबलम्

tataḥ pradudruvuḥ śeṣāstava putrā mahāhave |
taṃ kālamiva manyanto bhīmasenaṃ mahābalam

द्रोणस्तु समरे वीरं निर्दहनक्तं सुतांस्तव ।
यथाद्रिं वारिधाराभिः समन्ताद्व्यकिरच्छरैः

droṇastu samare vīraṃ nirdahanaktaṃ sutāṃstava |
yathādriṃ vāridhārābhiḥ samantādvyakiraccharaiḥ

तत्राद्भुतमपश्याम कुन्तीपुत्रस्य पौरुषम् ।
द्रोणेन वार्यमाणोऽपि निजघ्ने यत्सुतांस्तव

tatrādbhutamapaśyāma kuntīputrasya pauruṣam |
droṇena vāryamāṇo'pi nijaghne yatsutāṃstava

यथा गोवृषभो वर्षं संधारयति स्वात्पतत् ।
भीमस्तथा द्रोणमुक्तं शरवर्षमदीधरत्

yathā govṛṣabho varṣaṃ saṃdhārayati svātpatat |
bhīmastathā droṇamuktaṃ śaravarṣamadīdharat

अद्भुतं च महाराज तत्र चक्रे वृकोदरः ।
यत्पुत्रांस्तेऽवधीत्सङ्ख्ये द्रोणं चैव न्यवारयत्

adbhutaṃ ca mahārāja tatra cakre vṛkodaraḥ |
yatputrāṃste'vadhītsaṅkhye droṇaṃ caiva nyavārayat

पुत्रेषु तव वीरेषु चिक्रीडार्जुनपूर्वजः ।
मृगेष्विव महाराज चरन्व्याघ्रो महाबलः

putreṣu tava vīreṣu cikrīḍārjunapūrvajaḥ |
mṛgeṣviva mahārāja caranvyāghro mahābalaḥ

यथा हि पशुमध्यस्थो द्रावयेत पशून्वृकः ।
वृकोदरस्तव सुतांस्तथा व्यद्रावयद्रणे

yathā hi paśumadhyastho drāvayeta paśūnvṛkaḥ |
vṛkodarastava sutāṃstathā vyadrāvayadraṇe

गाङ्गेयो भगदत्तश्च गोतमश्च महारथाः ।
पाण्डवं रभसं युद्धे वारयामासुरर्जुनम्

gāṅgeyo bhagadattaśca gotamaśca mahārathāḥ |
pāṇḍavaṃ rabhasaṃ yuddhe vārayāmāsurarjunam

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां सोऽतिरथो रणे
प्रवीरांस्तव सैन्येषु प्रेषयामास मृत्यवे

astrairastrāṇi saṃvārya teṣāṃ so'tiratho raṇe
pravīrāṃstava sainyeṣu preṣayāmāsa mṛtyave

अभिमन्युस्तु राजानमम्बष्ठं लोकविश्रुतम् ।
विरथं रथिनां श्रेष्ठं कारयामास सायकैः

abhimanyustu rājānamambaṣṭhaṃ lokaviśrutam |
virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ kārayāmāsa sāyakaiḥ

विरथो वध्यमानस्तु सौभद्रेण यशस्विना ।
अवप्लुत्य रथात्तूर्णमम्बष्ठो वसुधाधिपः

viratho vadhyamānastu saubhadreṇa yaśasvinā |
avaplutya rathāttūrṇamambaṣṭho vasudhādhipaḥ

असिं चिक्षेप समरे सौभद्रस्य महात्मनः ।
आरुरोह रथं चैव हार्दिक्यस्य महाबलः

asiṃ cikṣepa samare saubhadrasya mahātmanaḥ |
āruroha rathaṃ caiva hārdikyasya mahābalaḥ

आपतन्तं तु निस्त्रिंशं युद्धमार्गविशारदः ।
लाघवाद्व्यंसयामास सौभद्रः परवीरहा

āpatantaṃ tu nistriṃśaṃ yuddhamārgaviśāradaḥ |
lāghavādvyaṃsayāmāsa saubhadraḥ paravīrahā

व्यंसितं वीक्ष्य निस्त्रिंशं सौभद्रेण रणे तदा ।
साधुसाध्विति सैन्यानां प्रणादोऽभूद्विशांपते

vyaṃsitaṃ vīkṣya nistriṃśaṃ saubhadreṇa raṇe tadā |
sādhusādhviti sainyānāṃ praṇādo'bhūdviśāṃpate

धृष्टद्युम्नमुखास्त्वन्ये तव सैन्यमयोधयन् ।
तथैव तावकाः सर्वे पाण्डुसैन्यमयोधयन्

dhṛṣṭadyumnamukhāstvanye tava sainyamayodhayan |
tathaiva tāvakāḥ sarve pāṇḍusainyamayodhayan

तत्राक्रन्दो महानासीत्तव तेषां च भारत ।
निघ्नतां दृढमन्योन्यं कुर्वतां कर्म दुष्करम्

tatrākrando mahānāsīttava teṣāṃ ca bhārata |
nighnatāṃ dṛḍhamanyonyaṃ kurvatāṃ karma duṣkaram

अन्योन्यं हि रणे शूराः केशेष्वाक्षिष्य मानिनः ।
नखदन्तैरयुध्यन्त मुष्टिभिर्जानुभिस्तथा

anyonyaṃ hi raṇe śūrāḥ keśeṣvākṣiṣya māninaḥ |
nakhadantairayudhyanta muṣṭibhirjānubhistathā

तलैश्चैवाथ निस्त्रिंशैर्बाहुभिश्च सुसंस्थितैः ।
विवरं प्राप्य चान्योन्यमनयन्यमसादनम्

talaiścaivātha nistriṃśairbāhubhiśca susaṃsthitaiḥ |
vivaraṃ prāpya cānyonyamanayanyamasādanam

न्यहनच्च पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा ।
व्याकुलीकृतसंकल्पा युयुधुस्तत्र मानवाः

nyahanacca pitā putraṃ putraśca pitaraṃ tathā |
vyākulīkṛtasaṃkalpā yuyudhustatra mānavāḥ

रणे चारूणि चापानि हेमपृष्ठानि मारिष ।
हतानामपविद्धानि कलापाश्च महाधनाः

raṇe cārūṇi cāpāni hemapṛṣṭhāni māriṣa |
hatānāmapaviddhāni kalāpāśca mahādhanāḥ

जातरूपमयैः पुङ्खै राजतैर्निशिताः शराः ।
तैलधौता व्यराजन्त निर्मुक्तभुजगोपमाः

jātarūpamayaiḥ puṅkhai rājatairniśitāḥ śarāḥ |
tailadhautā vyarājanta nirmuktabhujagopamāḥ

खङ्गाश्च दान्तत्सरवो जातरूपपरिष्कृताः ।
चर्माणि चापविद्धानि रुक्मचित्राणि धन्विनां

khaṅgāśca dāntatsaravo jātarūpapariṣkṛtāḥ |
carmāṇi cāpaviddhāni rukmacitrāṇi dhanvināṃ

सुवर्णाविकृताः प्रासाः प्रभग्ना हेमभूषिताः ।
जातरूपमया यष्ट्यः शक्त्यश्च कनकोज्ज्वलाः

suvarṇāvikṛtāḥ prāsāḥ prabhagnā hemabhūṣitāḥ |
jātarūpamayā yaṣṭyaḥ śaktyaśca kanakojjvalāḥ

अवस्कन्दाश्च पतिता मुसलानि गुरूणि च ।
परिघाः पट्टसाश्चैव भिण्डिपालाश्च मारिष

avaskandāśca patitā musalāni gurūṇi ca |
parighāḥ paṭṭasāścaiva bhiṇḍipālāśca māriṣa

पतिता विविधाश्चापाश्चित्रा हेमपरिष्कृताः ।
कुथा बहुविधाकाराश्चामरा व्यजनानि च

patitā vividhāścāpāścitrā hemapariṣkṛtāḥ |
kuthā bahuvidhākārāścāmarā vyajanāni ca

नानाविधानि शस्त्राणि प्रगृह्य पतिता नराः ।
जीवन्त इव दृश्यनते गतसत्त्वा महारथाः

nānāvidhāni śastrāṇi pragṛhya patitā narāḥ |
jīvanta iva dṛśyanate gatasattvā mahārathāḥ

गजाविमथितैर्गात्रैर्मुसलैर्भिन्नमस्तकाः ।
गजावाजिरथक्षुण्णाः शेरते स्म नराः क्षितौ

gajāvimathitairgātrairmusalairbhinnamastakāḥ |
gajāvājirathakṣuṇṇāḥ śerate sma narāḥ kṣitau

तथैवाश्वनृनागानां शरीरैर्विबभौ तदा ।
संछन्ना वसुधा राजन्पर्वतैरिव शातितैः

tathaivāśvanṛnāgānāṃ śarīrairvibabhau tadā |
saṃchannā vasudhā rājanparvatairiva śātitaiḥ

समरे पतितैश्चैव शक्त्यृष्टिशरतोमरैः ।
निस्त्रिंशैः पट्टसैः प्रासैरवस्कन्दैः परश्वथैः

samare patitaiścaiva śaktyṛṣṭiśaratomaraiḥ |
nistriṃśaiḥ paṭṭasaiḥ prāsairavaskandaiḥ paraśvathaiḥ

परिघैर्भिण्डिपालैश्च शतघ्नीभिश्च मारिष ।
शरीरैः शस्त्रनिर्भिन्नैः समास्तीर्यत मेदिनी

parighairbhiṇḍipālaiśca śataghnībhiśca māriṣa |
śarīraiḥ śastranirbhinnaiḥ samāstīryata medinī

विशब्दैरल्पशब्दैश्च शोणितौगपरिप्लुतैः ।
गतासुभिरमित्रघ्न विबभौ निचिता मही

viśabdairalpaśabdaiśca śoṇitaugapariplutaiḥ |
gatāsubhiramitraghna vibabhau nicitā mahī

सतलत्रैः सकेयूरैर्बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः ।
हस्तिहस्तोपमैश्छिन्नैरूरुभिश्च तरस्विनाम्

satalatraiḥ sakeyūrairbāhubhiścandanokṣitaiḥ |
hastihastopamaiśchinnairūrubhiśca tarasvinām

बद्धचूजामणिवरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
पातितै ऋषभाक्षाणां बभौ भारत मेदिनी

baddhacūjāmaṇivaraiḥ śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ |
pātitai ṛṣabhākṣāṇāṃ babhau bhārata medinī

कवचैः शोणितादिग्धैर्विप्रकीर्णैश्च काञ्चनैः ।
रराज सुभृशं भूमिः शान्तार्चिर्भिरिवानलैः

kavacaiḥ śoṇitādigdhairviprakīrṇaiśca kāñcanaiḥ |
rarāja subhṛśaṃ bhūmiḥ śāntārcirbhirivānalaiḥ

विप्रविद्धैः कलापैश्च पतितैश्च शरासनैः ।
विप्रकीर्णैः शरैश्चैव रुक्मपुङ्खैः समन्ततः

vipraviddhaiḥ kalāpaiśca patitaiśca śarāsanaiḥ |
viprakīrṇaiḥ śaraiścaiva rukmapuṅkhaiḥ samantataḥ

रथैश्च सर्वतो भग्नैः किङ्किणीजालभूषितैः ।
वाजिभिश्च हतैर्बाणैः स्रस्तजिह्वैः सशोणितैः

rathaiśca sarvato bhagnaiḥ kiṅkiṇījālabhūṣitaiḥ |
vājibhiśca hatairbāṇaiḥ srastajihvaiḥ saśoṇitaiḥ

अनुकर्षैः पताकाभिरुपासङ्गैर्ध्वजैरपि ।
प्रवीराणां महाशङ्खैर्विप्रकीर्णैश्च पाण्डुरैः

anukarṣaiḥ patākābhirupāsaṅgairdhvajairapi |
pravīrāṇāṃ mahāśaṅkhairviprakīrṇaiśca pāṇḍuraiḥ

स्रस्तहस्तैश्च मातङ्गैः शयानैर्विबभौ मही ।
नानारूपेरलंकारैः प्रमदेवाभ्यलङ्कृता

srastahastaiśca mātaṅgaiḥ śayānairvibabhau mahī |
nānārūperalaṃkāraiḥ pramadevābhyalaṅkṛtā

दन्तिभिश्चापरैस्तत्र सप्राणैर्गाढवेदनैः ।
करैः शब्दं विमुञ्चद्भिः शीकरं च मुहुर्मुहुः

dantibhiścāparaistatra saprāṇairgāḍhavedanaiḥ |
karaiḥ śabdaṃ vimuñcadbhiḥ śīkaraṃ ca muhurmuhuḥ

विबभौ तद्रणस्थानं स्यन्दमानैरिवाचलैः ।
नानारागैः कम्बलैश्च परिस्तोमेश्च दन्तिनाम्

vibabhau tadraṇasthānaṃ syandamānairivācalaiḥ |
nānārāgaiḥ kambalaiśca paristomeśca dantinām

वैदूर्यमणिदण्डैश्च पतितैरङ्कुशैः शुभैः ।
घण्टाभिश्च गजेन्द्राणां पतिताभिः समन्ततः

vaidūryamaṇidaṇḍaiśca patitairaṅkuśaiḥ śubhaiḥ |
ghaṇṭābhiśca gajendrāṇāṃ patitābhiḥ samantataḥ

विपाटितविचित्राभिः कुथाभिरङ्कुशैस्तथा ।
ग्रैवेयैश्चित्ररूपैश्च रुक्मकक्ष्याभिरेव च

vipāṭitavicitrābhiḥ kuthābhiraṅkuśaistathā |
graiveyaiścitrarūpaiśca rukmakakṣyābhireva ca

यन्त्रैश्च बहुधा च्छिन्नैस्तोमरैश्चापि काञ्चनैः ।
रराज सुभृशं भूमिस्तत्रतत्र विशांपते
अश्वानां रेणुकपिलै रुक्मच्छन्नैरुरश्छदैः

yantraiśca bahudhā cchinnaistomaraiścāpi kāñcanaiḥ |
rarāja subhṛśaṃ bhūmistatratatra viśāṃpate
aśvānāṃ reṇukapilai rukmacchannairuraśchadaiḥ

सादिनां च भुजैश्छिन्नैः पतितैः साङ्गदैस्तथा ।
प्रासैश्च विमलैस्तीक्ष्णैर्विमलाभिस्तथर्ष्टिभिः

sādināṃ ca bhujaiśchinnaiḥ patitaiḥ sāṅgadaistathā |
prāsaiśca vimalaistīkṣṇairvimalābhistatharṣṭibhiḥ

उष्णीषैश्च तथा चित्रैर्विप्रविद्धैस्ततस्ततः ।
विचित्रैर्बाणवर्षैश्च जातरूपपरिष्कृतैः

uṣṇīṣaiśca tathā citrairvipraviddhaistatastataḥ |
vicitrairbāṇavarṣaiśca jātarūpapariṣkṛtaiḥ

अश्वास्तरपरिस्तोमै राङ्कवैर्मृदितैस्तथा ।
नरेन्द्रचूडामणिभिर्विचित्रैश्च महाधनैः

aśvāstaraparistomai rāṅkavairmṛditaistathā |
narendracūḍāmaṇibhirvicitraiśca mahādhanaiḥ

छत्रैस्तथापविद्धैश्च चामरैर्व्यजनैरपि ।
पद्मेन्दुद्युतिभिश्चैव वदनैश्चारुकुण्डलैः

chatraistathāpaviddhaiśca cāmarairvyajanairapi |
padmendudyutibhiścaiva vadanaiścārukuṇḍalaiḥ

क्लृप्तश्मश्रुभिरत्यर्थं वीराणां समलङ्कृतैः ।
अपविद्धैर्महाराज सुवर्णाज्ज्वलकुण्डलैः

klṛptaśmaśrubhiratyarthaṃ vīrāṇāṃ samalaṅkṛtaiḥ |
apaviddhairmahārāja suvarṇājjvalakuṇḍalaiḥ

ग्रहनक्षत्रशबला द्यौरिवासीद्वसुंधरा ।
एवमेते महासेने मृदिते तत्र भारत

grahanakṣatraśabalā dyaurivāsīdvasuṃdharā |
evamete mahāsene mṛdite tatra bhārata

परस्परं समासाद्य तव तेषां च संयुगे ।
तेषु श्रान्तेषु भग्नेषु मृदितेषु च भारत

parasparaṃ samāsādya tava teṣāṃ ca saṃyuge |
teṣu śrānteṣu bhagneṣu mṛditeṣu ca bhārata

रात्रिः समभवत्तत्र नापश्याम ततोऽनुगान् ।
ततोऽवहारं सैकन्यानां प्रचुक्रुः कुरुपाण्डवाः

rātriḥ samabhavattatra nāpaśyāma tato'nugān |
tato'vahāraṃ saikanyānāṃ pracukruḥ kurupāṇḍavāḥ

घोरे निशामुखे रौद्रे वर्तमाने महाभये ।
अवहारं ततः कृत्वा सहिताः कुरुपाणड्वाः ।
न्यविशन्त निशाकाले गत्वा स्वशिबिरं तदा

ghore niśāmukhe raudre vartamāne mahābhaye |
avahāraṃ tataḥ kṛtvā sahitāḥ kurupāṇaḍvāḥ |
nyaviśanta niśākāle gatvā svaśibiraṃ tadā