अध्याय 9: भारतवर्ष के पर्वत, नदियाँ और जनपद

यदिदं भारतं वर्षं यत्रेदं मूर्च्छितं बलम् ।
यत्रातिमात्रलुब्धोऽयं पुत्रो दुर्योधनो मम

yadidaṃ bhārataṃ varṣaṃ yatredaṃ mūrcchitaṃ balam |
yatrātimātralubdho'yaṃ putro duryodhano mama

यत्र गृद्धा पाण्डुपुत्रा यत्र मे सञ्जते मनः ।
एतन्मे तत्त्वमाचक्ष्व त्वं हि मे बुद्धिमान्मतः

yatra gṛddhā pāṇḍuputrā yatra me sañjate manaḥ |
etanme tattvamācakṣva tvaṃ hi me buddhimānmataḥ

न तत्र पाण्डवा गृद्धाः शृणु राजन्वचो मम ।
गृद्धो दुर्योधनस्तत्र शकुनिश्चापि सौबलः

na tatra pāṇḍavā gṛddhāḥ śṛṇu rājanvaco mama |
gṛddho duryodhanastatra śakuniścāpi saubalaḥ

अपरे क्षत्रियाश्चैव नानाजनपदेश्वराः ।
ये गृद्धा भारते वर्षे न मृष्यन्ति परस्परम्

apare kṣatriyāścaiva nānājanapadeśvarāḥ |
ye gṛddhā bhārate varṣe na mṛṣyanti parasparam

अत्र ते कीर्तयिष्यामि वर्षं भारत भारतम् ।
प्रियमिन्द्रस्य देवस्य मनोर्वैवस्वतस्य च

atra te kīrtayiṣyāmi varṣaṃ bhārata bhāratam |
priyamindrasya devasya manorvaivasvatasya ca

पृथोस्तु राजन्वैन्यस्य तथेक्ष्वाकोर्महात्मनः ।
ययातेरम्बरीषस्य मान्धातुर्नहुषस्य च

pṛthostu rājanvainyasya tathekṣvākormahātmanaḥ |
yayāterambarīṣasya māndhāturnahuṣasya ca

तथैव मुचुकुन्दस्य शिबेरौशीनरस्य च ।
ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तथा

tathaiva mucukundasya śiberauśīnarasya ca |
ṛṣabhasya tathailasya nṛgasya nṛpatestathā

कुशिकस्य च दुर्धर्ष गाधेश्चैव महात्मनः ।
सोमकस्य च दुर्धर्ष दिलीपस्य तथैव च

kuśikasya ca durdharṣa gādheścaiva mahātmanaḥ |
somakasya ca durdharṣa dilīpasya tathaiva ca

अन्येषां च महाराज क्षत्रियाणां बलीयसाम् ।
सर्वेषामेव राजेन्द्र प्रियं भारत भारतम्

anyeṣāṃ ca mahārāja kṣatriyāṇāṃ balīyasām |
sarveṣāmeva rājendra priyaṃ bhārata bhāratam

तत्ते वर्षं प्रवक्ष्यामि यथायथमरिन्दम ।
श्रृणु मे गदतो राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि

tatte varṣaṃ pravakṣyāmi yathāyathamarindama |
śrṛṇu me gadato rājanyanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि ।
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः

mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣavānapi |
vindhyaśca pāriyātraśca saptaite kulaparvatāḥ

तेषां सहस्रशो राजन्पर्वतास्ते समीपतः ।
अविज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः

teṣāṃ sahasraśo rājanparvatāste samīpataḥ |
avijñātāḥ sāravanto vipulāścitrasānavaḥ

अन्ये ततोऽपरिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः ।
आर्या म्लेच्छाश्च कौरव्य तैर्मिश्राः पुरुषा विभो

anye tato'parijñātā hrasvā hrasvopajīvinaḥ |
āryā mlecchāśca kauravya tairmiśrāḥ puruṣā vibho

नदीं पिबन्ति विपुलां गङ्गां सिन्धुं सरस्वतीम् ।
गोदावरीं नर्मदां च बाहुदां च महानदीम्

nadīṃ pibanti vipulāṃ gaṅgāṃ sindhuṃ sarasvatīm |
godāvarīṃ narmadāṃ ca bāhudāṃ ca mahānadīm

शतद्रूं चन्द्रभागां च यमुनां च महानदीम् ।
दृषद्वतीं विपाशां च विपापां स्थूलवालुकाम्

śatadrūṃ candrabhāgāṃ ca yamunāṃ ca mahānadīm |
dṛṣadvatīṃ vipāśāṃ ca vipāpāṃ sthūlavālukām

नदीं वेत्रवतीं चैव कृष्णवेणीं च निम्नगाम् ।
इरावतीं वितस्तां च पयोष्णीं देविकामपि

nadīṃ vetravatīṃ caiva kṛṣṇaveṇīṃ ca nimnagām |
irāvatīṃ vitastāṃ ca payoṣṇīṃ devikāmapi

वेदस्मृतां वेदवतीं त्रिदिवामिक्षुलां कृमिम् ।
करीषिणीं चित्रवाहां चित्रसेनां च निम्नगाम्

vedasmṛtāṃ vedavatīṃ tridivāmikṣulāṃ kṛmim |
karīṣiṇīṃ citravāhāṃ citrasenāṃ ca nimnagām

गोमतीं धूतपापां च वन्दनां च महानदीम् ।
कौशिकीं त्रिविदां कृत्यां निचितां लोहितारणीं

gomatīṃ dhūtapāpāṃ ca vandanāṃ ca mahānadīm |
kauśikīṃ trividāṃ kṛtyāṃ nicitāṃ lohitāraṇīṃ

रहस्यां शतकुम्भां च सरयूं च तथैव च ।
चर्मण्वतीं वेत्रवतीं हस्तिसोमां दिशं तथा

rahasyāṃ śatakumbhāṃ ca sarayūṃ ca tathaiva ca |
carmaṇvatīṃ vetravatīṃ hastisomāṃ diśaṃ tathā

शरावतीं पयोष्णीं च वेणां भीमरथीमपि ।
कावेरीं चुलुकां चापि वाणीं शतबलामपि

śarāvatīṃ payoṣṇīṃ ca veṇāṃ bhīmarathīmapi |
kāverīṃ culukāṃ cāpi vāṇīṃ śatabalāmapi

नीवारामहितां चापि सुप्रयोगां जनाधिप ।
पवित्रां कुण्डलीं सिन्धुं राजनीं पुरमालिनीम्

nīvārāmahitāṃ cāpi suprayogāṃ janādhipa |
pavitrāṃ kuṇḍalīṃ sindhuṃ rājanīṃ puramālinīm

पूर्वाभिरामां वीरां च भीमामोघवतीं तथा ।
पाशाशिनीं पापहरां महेन्द्रां पाटलावतीम्

pūrvābhirāmāṃ vīrāṃ ca bhīmāmoghavatīṃ tathā |
pāśāśinīṃ pāpaharāṃ mahendrāṃ pāṭalāvatīm

करीषिणीमसिक्नीं च कुशचीरां महानदीम् ।
मकरीं प्रवरां मेनां हेमां घृतवतीं तथा

karīṣiṇīmasiknīṃ ca kuśacīrāṃ mahānadīm |
makarīṃ pravarāṃ menāṃ hemāṃ ghṛtavatīṃ tathā

पुरावतीमनुष्णां च शैब्यां कापीं च भारत ।
सदानीरामधृष्यां च कुशधारां महानदीम्

purāvatīmanuṣṇāṃ ca śaibyāṃ kāpīṃ ca bhārata |
sadānīrāmadhṛṣyāṃ ca kuśadhārāṃ mahānadīm

सदाकान्तां शिवां चैव तथा वीरवतीमपि ।
वस्त्रां सुवस्त्रां गौरीं च कम्पनां सहिरण्वतीम्

sadākāntāṃ śivāṃ caiva tathā vīravatīmapi |
vastrāṃ suvastrāṃ gaurīṃ ca kampanāṃ sahiraṇvatīm

वरां वीरकरां चापि पञ्चमीं च महानदीम् ।
रथचित्रां ज्योतिरथां विश्वामित्रां कपिञ्जलाम्

varāṃ vīrakarāṃ cāpi pañcamīṃ ca mahānadīm |
rathacitrāṃ jyotirathāṃ viśvāmitrāṃ kapiñjalām

उपेन्द्रां बहुलां चैव कुवीरामम्बुवाहिनीम् ।
विनदीं पिञ्जलां वेणां तुङ्गवेणां महानदीम्

upendrāṃ bahulāṃ caiva kuvīrāmambuvāhinīm |
vinadīṃ piñjalāṃ veṇāṃ tuṅgaveṇāṃ mahānadīm

विदिशां कृष्णवेणां च ताम्रां च कपिलामपि ।
खलुं सुवामां वेदाश्वां हरिश्रावां महापगाम्

vidiśāṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca tāmrāṃ ca kapilāmapi |
khaluṃ suvāmāṃ vedāśvāṃ hariśrāvāṃ mahāpagām

शीघ्रां च पिच्छिलां चैव भारद्वाजीं च निम्नगाम् ।
कौशिकीं निम्नगां शोणा बाहुदामथ चन्द्रमाम्

śīghrāṃ ca picchilāṃ caiva bhāradvājīṃ ca nimnagām |
kauśikīṃ nimnagāṃ śoṇā bāhudāmatha candramām

दुर्गां चित्रशिलां चैव ब्रह्मवेध्यां बृहद्वतीम् ।
यवक्षामथ रोहीं च तथा जाम्बूनदीमपि

durgāṃ citraśilāṃ caiva brahmavedhyāṃ bṛhadvatīm |
yavakṣāmatha rohīṃ ca tathā jāmbūnadīmapi

सुनसां तमसां दासीं वसामन्यां वराणसीम् ।
नीलां धृतवतीं चैव पर्णाशां च महानदीम्

sunasāṃ tamasāṃ dāsīṃ vasāmanyāṃ varāṇasīm |
nīlāṃ dhṛtavatīṃ caiva parṇāśāṃ ca mahānadīm

मानवीं वृषभां चैव ब्रह्ममेध्यां बृहद्ध्वनीम् ।
एताश्चान्याश्च बहुधा महानद्यो जनाधिप

mānavīṃ vṛṣabhāṃ caiva brahmamedhyāṃ bṛhaddhvanīm |
etāścānyāśca bahudhā mahānadyo janādhipa

सदानिरामयां कृष्णां मन्दगां मन्दवाहिनीम् ।
ब्राह्मणीं च महागौरीं दुर्गामपि च भारत

sadānirāmayāṃ kṛṣṇāṃ mandagāṃ mandavāhinīm |
brāhmaṇīṃ ca mahāgaurīṃ durgāmapi ca bhārata

चित्रोपलां चित्ररथां मञ्चुलां वाहिनीं तथा ।
मन्दाकिनीं वैतरणीं कोषां चापि महानदीम्

citropalāṃ citrarathāṃ mañculāṃ vāhinīṃ tathā |
mandākinīṃ vaitaraṇīṃ koṣāṃ cāpi mahānadīm

शुक्तिमतीमनङ्गां च तथैव वृषसाह्वयाम् ।
लोहित्यां करतोयां च तथैव वृषकाह्वयाम्

śuktimatīmanaṅgāṃ ca tathaiva vṛṣasāhvayām |
lohityāṃ karatoyāṃ ca tathaiva vṛṣakāhvayām

कुमारीमृषिकुल्यां च मारिषां च सरस्वतीम् ।
मन्दाकिनीं सुपुण्यां च सर्वां गङ्गां च भारत

kumārīmṛṣikulyāṃ ca māriṣāṃ ca sarasvatīm |
mandākinīṃ supuṇyāṃ ca sarvāṃ gaṅgāṃ ca bhārata

विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वाश्चैव महाफलाः ।
तथा नद्यस्त्वप्रकाशाः शतशोऽथ सहस्रशः

viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvāścaiva mahāphalāḥ |
tathā nadyastvaprakāśāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

इत्येताः सरितो राजन्समाख्याता यथास्मृति ।
अत ऊर्ध्वं जनपदान्निबोध गदतो मम

ityetāḥ sarito rājansamākhyātā yathāsmṛti |
ata ūrdhvaṃ janapadānnibodha gadato mama

तत्रेमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वा माद्रेयजाङ्गलाः ।
शूरसेनाः पुलिन्दाश्च बोधा मालास्तथैव च

tatreme kurupāñcālāḥ śālvā mādreyajāṅgalāḥ |
śūrasenāḥ pulindāśca bodhā mālāstathaiva ca

मत्स्याः कुशल्याः सौशल्याः कुंतयः कांतिकोसलाः ।
चेदिमत्स्यकरूशाश्च भोजाः सिन्धुपुलिन्दकाः

matsyāḥ kuśalyāḥ sauśalyāḥ kuṃtayaḥ kāṃtikosalāḥ |
cedimatsyakarūśāśca bhojāḥ sindhupulindakāḥ

उत्तमाश्च दशार्णाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह ।
पञ्चालाः कोसलाश्चैव नैकपृष्ठा धुरन्धराः

uttamāśca daśārṇāśca mekalāścotkalaiḥ saha |
pañcālāḥ kosalāścaiva naikapṛṣṭhā dhurandharāḥ

गोधा मद्रकलिङ्गाश्छ काशयोऽपरकाशयः ।
जठराः कुकुराश्चैव सदशार्णाश्च भारत

godhā madrakaliṅgāścha kāśayo'parakāśayaḥ |
jaṭharāḥ kukurāścaiva sadaśārṇāśca bhārata

कुन्तयोऽवन्तयश्चैव तथैवापरकुन्तयः ।
गोमन्ता मन्दकाः सण्डा विदर्भा रूपवाहिकाः

kuntayo'vantayaścaiva tathaivāparakuntayaḥ |
gomantā mandakāḥ saṇḍā vidarbhā rūpavāhikāḥ

अश्मकाः पाण्डुराष्ट्राश्च गोपराष्ट्राः करीतयः ।
अधिराज्यकुशाद्यश्च मल्लराष्ट्रं च केवलम्

aśmakāḥ pāṇḍurāṣṭrāśca goparāṣṭrāḥ karītayaḥ |
adhirājyakuśādyaśca mallarāṣṭraṃ ca kevalam

वारवास्यायवाहाश्च चक्राश्चक्रातयः शकाः ।
विदेहा मगधाः स्वक्षा मलजा विजयास्तथा

vāravāsyāyavāhāśca cakrāścakrātayaḥ śakāḥ |
videhā magadhāḥ svakṣā malajā vijayāstathā

अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च यकृल्लोमान एव च ।
मल्लाः सुदेष्णाः प्रह्लादा माहिकाः शशिकास्तथा

aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāśca yakṛllomāna eva ca |
mallāḥ sudeṣṇāḥ prahlādā māhikāḥ śaśikāstathā

बाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः ।
अपरान्ताः परान्ताश्च पञ्चालाश्चर्ममण्डलाः

bāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ |
aparāntāḥ parāntāśca pañcālāścarmamaṇḍalāḥ

अटवीशिखराश्चैव मेरुभूताश्च मारिष ।
उपावृत्तानुपावृत्ताः स्वराष्ट्राः केकयास्तथा

aṭavīśikharāścaiva merubhūtāśca māriṣa |
upāvṛttānupāvṛttāḥ svarāṣṭrāḥ kekayāstathā

कुन्दापरान्ता माहेयाः कक्षाः सामुद्रनिष्कुटाः ।
अन्ध्राश्च बहवो राजन्नन्तर्गिर्यास्तथैव च

kundāparāntā māheyāḥ kakṣāḥ sāmudraniṣkuṭāḥ |
andhrāśca bahavo rājannantargiryāstathaiva ca

बहिर्गिर्याङ्गमलजा मगधा मानवर्जकाः ।
समन्तराः प्रावृषेया भार्गवाश्च जनाधिप

bahirgiryāṅgamalajā magadhā mānavarjakāḥ |
samantarāḥ prāvṛṣeyā bhārgavāśca janādhipa

पुण्ड्रा भर्गाः किराताश्च सुदृष्टा यामुनास्तथा ।
शका निषादा निषधास्तथैवानर्तनैर्ऋताः

puṇḍrā bhargāḥ kirātāśca sudṛṣṭā yāmunāstathā |
śakā niṣādā niṣadhāstathaivānartanairṛtāḥ

दुर्गालाः प्रतिमत्स्याश्च कुन्तलाः कोसलास्तथा ।
तीरग्रहाः शूरसेना ईजिकाः कन्यका गुणाः

durgālāḥ pratimatsyāśca kuntalāḥ kosalāstathā |
tīragrahāḥ śūrasenā ījikāḥ kanyakā guṇāḥ

तिलभारा मसीराश्च मधुमन्तः सकुन्दकाः ।
काश्मीराः सिन्धुसौवीरा गान्धारा दर्शकास्तथा

tilabhārā masīrāśca madhumantaḥ sakundakāḥ |
kāśmīrāḥ sindhusauvīrā gāndhārā darśakāstathā

अभीसारा उलूताश्च शैवला बाह्लिकास्तथा ।
दार्वी च वानवा दर्वा वातजामरथोरगाः

abhīsārā ulūtāśca śaivalā bāhlikāstathā |
dārvī ca vānavā darvā vātajāmarathoragāḥ

बहुवाद्याश्च कौरव्य सुदामानः सुमल्लिकाः ।
वध्राः करीषकाश्चापि कुलिन्दोपत्यकास्तथा

bahuvādyāśca kauravya sudāmānaḥ sumallikāḥ |
vadhrāḥ karīṣakāścāpi kulindopatyakāstathā

वनायवो दशापार्श्वरोमाणः कुशबिन्दवः ।
कच्छा गोपालकक्षाश्च जाङ्गलाः कुरुवर्णकाः

vanāyavo daśāpārśvaromāṇaḥ kuśabindavaḥ |
kacchā gopālakakṣāśca jāṅgalāḥ kuruvarṇakāḥ

किराता बर्बराः सिद्धा वैदेहास्ताम्रलिप्तकाः ।
ओण्ड्रा म्लेच्छाः सैसिरिध्राः पार्वतीयाश्च मारिष

kirātā barbarāḥ siddhā vaidehāstāmraliptakāḥ |
oṇḍrā mlecchāḥ saisiridhrāḥ pārvatīyāśca māriṣa

अथापरे जनपदा दक्षिणा भरतर्षभ ।
द्रविडाः केरलाः प्राच्या भूषिका वनवासिकाः

athāpare janapadā dakṣiṇā bharatarṣabha |
draviḍāḥ keralāḥ prācyā bhūṣikā vanavāsikāḥ

कर्णाटका महिषका विकल्पा मूषकास्तथा ।
झिल्लिकाः कुन्तलाश्चैव सौहृदानभकाननाः

karṇāṭakā mahiṣakā vikalpā mūṣakāstathā |
jhillikāḥ kuntalāścaiva sauhṛdānabhakānanāḥ

कौकुट्टकास्तथा चोलाः कोङ्कणा मालवा नराः ।
समङ्गाः करकाश्चैव कुकुराङ्गारमारिषाः

kaukuṭṭakāstathā colāḥ koṅkaṇā mālavā narāḥ |
samaṅgāḥ karakāścaiva kukurāṅgāramāriṣāḥ

ध्वजिन्युत्सवसंकेतास्त्रिगर्ताः शाल्वसेनयः ।
व्यूकाः कोकबकाः प्रोष्ठाः समवेगवशास्तथा

dhvajinyutsavasaṃketāstrigartāḥ śālvasenayaḥ |
vyūkāḥ kokabakāḥ proṣṭhāḥ samavegavaśāstathā

तथैव विन्ध्यचुलिकाः पुलिन्दा वल्कलैः सह ।
मालवा बल्लवाश्चैव तथैवापरबल्लवाः

tathaiva vindhyaculikāḥ pulindā valkalaiḥ saha |
mālavā ballavāścaiva tathaivāparaballavāḥ

कुलिन्दाः कालदाश्चैव कुण्डलाः करटास्तथा ।
मूषकास्तनबालाश्च सनीपा घटसृञ्जयाः

kulindāḥ kāladāścaiva kuṇḍalāḥ karaṭāstathā |
mūṣakāstanabālāśca sanīpā ghaṭasṛñjayāḥ

अठिदाः पाशिवाटाश्च तनयाः सुनयास्तथा ।
ऋषिका विदभाः काकास्तङ्गणाः परतङ्गणाः

aṭhidāḥ pāśivāṭāśca tanayāḥ sunayāstathā |
ṛṣikā vidabhāḥ kākāstaṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ

उत्तराश्चापरे म्लेच्छाः क्रूरा भरतसत्तम ।
यवनाश्चीनकाम्बोजा दारुणा म्लेच्छजातयः

uttarāścāpare mlecchāḥ krūrā bharatasattama |
yavanāścīnakāmbojā dāruṇā mlecchajātayaḥ

सकृद्ग्रहाः कुलत्थाश्च हूणाः पारसिकैः सह ।
तथैव रमणाश्चीनास्तथैव दशमालिकाः

sakṛdgrahāḥ kulatthāśca hūṇāḥ pārasikaiḥ saha |
tathaiva ramaṇāścīnāstathaiva daśamālikāḥ

क्षत्रिकयोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च ।
शूद्राभीराश्च दरदाः काश्मीराः पशुभिः सह

kṣatrikayopaniveśāśca vaiśyaśūdrakulāni ca |
śūdrābhīrāśca daradāḥ kāśmīrāḥ paśubhiḥ saha

खाशीराश्चान्तचाराश्च पह्लवा गिरिगह्वराः ।
आत्रेयाः सभरद्वाजास्तथैव स्तनपोषिकाः

khāśīrāścāntacārāśca pahlavā girigahvarāḥ |
ātreyāḥ sabharadvājāstathaiva stanapoṣikāḥ

प्रोषकाश्च कलिङ्गाश्च किरातानां च जातयः ।
तोमरा हन्यमानाश्च तथैव करभञ्जकाः

proṣakāśca kaliṅgāśca kirātānāṃ ca jātayaḥ |
tomarā hanyamānāśca tathaiva karabhañjakāḥ

एते चान्ये जनपदाः प्राच्योदीच्यास्तथैव च ।
उद्देशमात्रेण मया देशाः संकीर्तिता विभो

ete cānye janapadāḥ prācyodīcyāstathaiva ca |
uddeśamātreṇa mayā deśāḥ saṃkīrtitā vibho

यथागुणबलं चापि त्रिवर्गस्य महाफलम् ।
दुह्याद्धेनुः कामधुक्क भूमिः सम्यगनुष्ठिता

yathāguṇabalaṃ cāpi trivargasya mahāphalam |
duhyāddhenuḥ kāmadhukka bhūmiḥ samyaganuṣṭhitā

तस्यां गृद्ध्यन्ति राजानः शूरा धर्मार्थक्रोविदाः ।
ते त्यजन्त्याहवे प्राणान्वसुगृद्धास्तरस्विनः

tasyāṃ gṛddhyanti rājānaḥ śūrā dharmārthakrovidāḥ |
te tyajantyāhave prāṇānvasugṛddhāstarasvinaḥ

देवमानुषकायानां कामं भूमिः परायणम् ।
अन्योन्यस्यावलुम्पन्ति सारमेया यथाऽऽमिषम्

devamānuṣakāyānāṃ kāmaṃ bhūmiḥ parāyaṇam |
anyonyasyāvalumpanti sārameyā yathā''miṣam

राजानो भरतश्रेष्ठ भोक्तुकामा वसुन्धराम् ।
न चापि तृप्तिः कामानां विद्यतेऽद्यापि कस्यचित्

rājāno bharataśreṣṭha bhoktukāmā vasundharām |
na cāpi tṛptiḥ kāmānāṃ vidyate'dyāpi kasyacit

तस्मात्परिग्रहे भूमेर्यतन्ते कुरुपाण्डवाः ।
साम्ना भेदेन दानेन दण्डेनैव च भारत

tasmātparigrahe bhūmeryatante kurupāṇḍavāḥ |
sāmnā bhedena dānena daṇḍenaiva ca bhārata

पिता भ्राता च पुत्राश्च खं द्यौश्च नरपुङ्गव ।
भूमिर्भवति भूतानां सम्यगच्छिद्रदर्शना

pitā bhrātā ca putrāśca khaṃ dyauśca narapuṅgava |
bhūmirbhavati bhūtānāṃ samyagacchidradarśanā