अध्याय 10: चार युग और मनुष्य की आयु

भारतस्यास्य वर्षस्य तथा हैमवतस्य च ।
प्रमाणमायुषः सूत बलं चापि शुभाशुभम्

bhāratasyāsya varṣasya tathā haimavatasya ca |
pramāṇamāyuṣaḥ sūta balaṃ cāpi śubhāśubham

अनागतमतिक्रान्तं वर्तमानं च संजय ।
आचक्ष्व मे विस्तरेण हरिवर्षं तथैव च

anāgatamatikrāntaṃ vartamānaṃ ca saṃjaya |
ācakṣva me vistareṇa harivarṣaṃ tathaiva ca

चत्वारि भारते वर्षे युगानि भरतर्षभ ।
कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं च कुरुवर्धन

catvāri bhārate varṣe yugāni bharatarṣabha |
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca tiṣyaṃ ca kuruvardhana

पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्रेतायुगं प्रभो ।
संक्षेपाद्द्वापरस्याथ ततस्तिष्यं प्रवर्तते

pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatasretāyugaṃ prabho |
saṃkṣepāddvāparasyātha tatastiṣyaṃ pravartate

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां कुरुसत्तम ।
आयुःसंख्या कृतयुगे संख्याता राजसत्तम

catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ kurusattama |
āyuḥsaṃkhyā kṛtayuge saṃkhyātā rājasattama

तथा त्रीणि सहस्राणि त्रेतायां मनुजाधिप ।
द्वे सहस्रे द्वापरे तु भुवि तिष्ठन्ति सांप्रतम्

tathā trīṇi sahasrāṇi tretāyāṃ manujādhipa |
dve sahasre dvāpare tu bhuvi tiṣṭhanti sāṃpratam

न प्रमाणस्थितिर्ह्यस्ति तिष्येऽस्मिन्भरतर्षभ ।
गर्भस्थाश्च म्रियन्तेऽत्र तथा जाता म्रियन्ति च

na pramāṇasthitirhyasti tiṣye'sminbharatarṣabha |
garbhasthāśca mriyante'tra tathā jātā mriyanti ca

महाबला महासत्वाः प्रज्ञागुणसमन्विताः ।
प्रजायन्ते च जाताश्च शतशोऽथ सहस्रशः

mahābalā mahāsatvāḥ prajñāguṇasamanvitāḥ |
prajāyante ca jātāśca śataśo'tha sahasraśaḥ

जाताः कृतयुगे राजन्धनिनः प्रयदर्शनाः ।
प्रजायन्ते च जाताश्च मुनयो वै तपोधनाः

jātāḥ kṛtayuge rājandhaninaḥ prayadarśanāḥ |
prajāyante ca jātāśca munayo vai tapodhanāḥ

महोत्साहा महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः ।
प्रियदर्शना वपुष्मन्तो महावीर्या धनुर्धराः

mahotsāhā mahātmāno dhārmikāḥ satyavādinaḥ |
priyadarśanā vapuṣmanto mahāvīryā dhanurdharāḥ

वरार्हा युधि जायन्ते क्षत्रियाः शूरसत्तमाः ।
त्रेतायां क्षत्रिया राजन्सर्वे वै चक्रवर्तिनः

varārhā yudhi jāyante kṣatriyāḥ śūrasattamāḥ |
tretāyāṃ kṣatriyā rājansarve vai cakravartinaḥ

सर्ववर्णाश्च जायन्ते सदा चैव च द्वापरे ।
महोत्साहा वीर्यवन्तः परस्परजयैषिणः

sarvavarṇāśca jāyante sadā caiva ca dvāpare |
mahotsāhā vīryavantaḥ parasparajayaiṣiṇaḥ

तेजसाल्पेन संयुक्ताः क्रोधनाः पुरुषा नृप ।
लुब्धा अनृतकाश्चैव तिष्ये जायन्ति भारत

tejasālpena saṃyuktāḥ krodhanāḥ puruṣā nṛpa |
lubdhā anṛtakāścaiva tiṣye jāyanti bhārata

ईर्ष्या मानस्तथा क्रोधो मायाऽसूया तथैव च ।
तिष्ये भवति भूतानां रागो लोभश्च भारत

īrṣyā mānastathā krodho māyā'sūyā tathaiva ca |
tiṣye bhavati bhūtānāṃ rāgo lobhaśca bhārata

संक्षेपो वर्तते राजन्द्वापरेऽस्मिन्नराधिप ।
गुणोत्तरं हैमवतं हरिवर्षं ततः परम्

saṃkṣepo vartate rājandvāpare'sminnarādhipa |
guṇottaraṃ haimavataṃ harivarṣaṃ tataḥ param