अध्याय 87: आठवाँ दिन: कूर्मव्यूह और शृंगाटक व्यूह

परिणाम्य निशां तां तु सुखसुप्ता जनेश्वराः ।
कुरवः पाण्डवाश्चैव पुनर्युद्धाय निर्ययुः

pariṇāmya niśāṃ tāṃ tu sukhasuptā janeśvarāḥ |
kuravaḥ pāṇḍavāścaiva punaryuddhāya niryayuḥ

ततः शब्दो महानासीत्सेनयोरुभयोर्नृप ।
निर्गच्छमानयोः सङ्ख्ये यथा सागरयोरिव

tataḥ śabdo mahānāsītsenayorubhayornṛpa |
nirgacchamānayoḥ saṅkhye yathā sāgarayoriva

ततो दुर्योधनो राजा चित्रसेनो विविंशतिः ।
भीष्मश्च रथिनां श्रेष्ठो भारद्वाजश्च वै द्विजः

tato duryodhano rājā citraseno viviṃśatiḥ |
bhīṣmaśca rathināṃ śreṣṭho bhāradvājaśca vai dvijaḥ

एकीभूताः सुसंयत्ताः कौरवाणां महाचमूम् ।
व्यूहाय विदधू राजन्पाण्डवान्प्रतिदंशितान्

ekībhūtāḥ susaṃyattāḥ kauravāṇāṃ mahācamūm |
vyūhāya vidadhū rājanpāṇḍavānpratidaṃśitān

कूर्मव्यूहं ततः कृत्वा पिता तव विशांपते ।
सागरप्रतिमं घोरं वाहनोर्मितरङ्गिणम्

kūrmavyūhaṃ tataḥ kṛtvā pitā tava viśāṃpate |
sāgarapratimaṃ ghoraṃ vāhanormitaraṅgiṇam

अग्रतः सर्वसैन्यानां भीष्मः शान्तनवो ययौ ।
मालवैर्दाक्षिणात्यैश्च आवन्त्यैश्च समन्वितः

agrataḥ sarvasainyānāṃ bhīṣmaḥ śāntanavo yayau |
mālavairdākṣiṇātyaiśca āvantyaiśca samanvitaḥ

ततोऽनन्तरमेवासीद्भारद्वाजः प्रतापवान ।
पुलिन्दैः पारदैश्चैव तथा क्षुद्रकमालवैः

tato'nantaramevāsīdbhāradvājaḥ pratāpavāna |
pulindaiḥ pāradaiścaiva tathā kṣudrakamālavaiḥ

द्रोणादनन्तरं यत्तो भगदत्तः प्रतापवान् ।
मगधैश्च कलिङ्गैश्च पिशाचैश्च विशांपते

droṇādanantaraṃ yatto bhagadattaḥ pratāpavān |
magadhaiśca kaliṅgaiśca piśācaiśca viśāṃpate

प्राग्ज्योतिषादनु नृपः कौसल्योऽथ बृहद्बलः ।
मेकलैः कुरुविन्दैश्च त्रैपुरैश्च समन्विताः

prāgjyotiṣādanu nṛpaḥ kausalyo'tha bṛhadbalaḥ |
mekalaiḥ kuruvindaiśca traipuraiśca samanvitāḥ

बृहद्बलादनु नृपस्त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः ।
काम्भोजैर्बहुभिः सार्धं यवनैश्च सहस्रशः

bṛhadbalādanu nṛpastrigartaḥ prasthalādhipaḥ |
kāmbhojairbahubhiḥ sārdhaṃ yavanaiśca sahasraśaḥ

द्रौणिस्तु रभसः शूरस्त्रैगर्तादनु भारत ।
प्रययौ सिंहनादेन नादयानो धरातलम्

drauṇistu rabhasaḥ śūrastraigartādanu bhārata |
prayayau siṃhanādena nādayāno dharātalam

तथा सर्वेण सैन्येन राजा दुर्योधनस्तदा ।
द्रौणेरनन्तरं प्रायात्सोदर्यैः परिवारितः

tathā sarveṇa sainyena rājā duryodhanastadā |
drauṇeranantaraṃ prāyātsodaryaiḥ parivāritaḥ

दुर्योधनादनु ततः कृपः शारद्वतो ययौ ।
एवमेष महाव्यूहः प्रययौ सागरोपमः

duryodhanādanu tataḥ kṛpaḥ śāradvato yayau |
evameṣa mahāvyūhaḥ prayayau sāgaropamaḥ

रेजुस्तत्र पताकाश्च श्वेतच्छत्राणि भारत ।
अङ्गदान्यत्र चित्राणि महार्हाणि धनूंषि च

rejustatra patākāśca śvetacchatrāṇi bhārata |
aṅgadānyatra citrāṇi mahārhāṇi dhanūṃṣi ca

तं तु दृष्ट्वा महाव्यूहं तावकानां महारथः ।
युधिष्ठिरोऽब्रवीत्तूर्णं पार्षतं पृतनापतिम्

taṃ tu dṛṣṭvā mahāvyūhaṃ tāvakānāṃ mahārathaḥ |
yudhiṣṭhiro'bravīttūrṇaṃ pārṣataṃ pṛtanāpatim

पश्य व्यूहं महेष्वास निर्मितं सागरोपमम् ।
प्रतिव्यूहं रणे शूर कुरु क्षिप्रं महारथ

paśya vyūhaṃ maheṣvāsa nirmitaṃ sāgaropamam |
prativyūhaṃ raṇe śūra kuru kṣipraṃ mahāratha

ततः स पार्षतः क्रूरो व्यूहं चक्रे सुदारुणम् ।
श्रृङ्गाटकं महाराज परव्यूहविनाशनम्

tataḥ sa pārṣataḥ krūro vyūhaṃ cakre sudāruṇam |
śrṛṅgāṭakaṃ mahārāja paravyūhavināśanam

श्रृङ्गाभ्यां भीमसेनश्च सात्यकिश्च महारथः ।
रथैरनेकसाहस्रैस्तथा हयपदातिभिः

śrṛṅgābhyāṃ bhīmasenaśca sātyakiśca mahārathaḥ |
rathairanekasāhasraistathā hayapadātibhiḥ

नाभावभून्नरश्रेष्ठः श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ।
मध्ये युधिष्ठिरो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

nābhāvabhūnnaraśreṣṭhaḥ śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ |
madhye yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau

अथेतरे महेष्वासाः सहसैन्या नराधिपाः ।
व्यूहं तं पूरयामासुर्व्यूहशास्त्रविशारदाः

athetare maheṣvāsāḥ sahasainyā narādhipāḥ |
vyūhaṃ taṃ pūrayāmāsurvyūhaśāstraviśāradāḥ

एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः ।
अतिष्ठन्समरे शूरा योद्धुकामा जयैषिणः

evametaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ |
atiṣṭhansamare śūrā yoddhukāmā jayaiṣiṇaḥ

भेरीशब्दैश्च विमलैर्विमिश्रैः शङ्खनिःस्वनैः ।
क्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैर्नादिताः सर्वतो दिशः

bherīśabdaiśca vimalairvimiśraiḥ śaṅkhaniḥsvanaiḥ |
kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭairnāditāḥ sarvato diśaḥ

ततः शूराः समासाद्य समरे ते परस्परम ।
नेत्रैरनिमिषै राजन्नवैक्षन्त परस्परम्

tataḥ śūrāḥ samāsādya samare te parasparama |
netrairanimiṣai rājannavaikṣanta parasparam

मनोभिस्ते मनुष्येन्द्र युद्धं योधाः प्रचक्रिरे ।
पुनराहूय तेऽन्योन्यं शरीरैरपि चक्रिरे

manobhiste manuṣyendra yuddhaṃ yodhāḥ pracakrire |
punarāhūya te'nyonyaṃ śarīrairapi cakrire

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम् ।
तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatāmitaretaram

नाराचा निशिताः सङ्ख्ये संपतन्ति स्म भारत ।
व्यात्तानना भयकरा उरगा इव सङ्घशः

nārācā niśitāḥ saṅkhye saṃpatanti sma bhārata |
vyāttānanā bhayakarā uragā iva saṅghaśaḥ

निष्पेतुर्विमलाः शक्त्यस्तैलधौताः सुतेजनाः ।
अम्बुदेभ्यो यथा राजन्भ्राजमानाः शतह्रदाः

niṣpeturvimalāḥ śaktyastailadhautāḥ sutejanāḥ |
ambudebhyo yathā rājanbhrājamānāḥ śatahradāḥ

गदाश्च विमलैः पट्टैः पिनद्धाः स्वर्णभूषिताः ।
पतन्त्यस्तत्र दृस्यन्ते गिरिशृङ्गोपमाः शुभाः

gadāśca vimalaiḥ paṭṭaiḥ pinaddhāḥ svarṇabhūṣitāḥ |
patantyastatra dṛsyante giriśṛṅgopamāḥ śubhāḥ

निस्त्रिंशाश्च व्यदृश्यन्त विमलाम्बरसन्निभाः ।
आर्षभाणि च चर्माणि शतचन्द्राणि भारतत

nistriṃśāśca vyadṛśyanta vimalāmbarasannibhāḥ |
ārṣabhāṇi ca carmāṇi śatacandrāṇi bhāratata

अशोभन्त रणे राजन्पात्यमानानि सर्वशः ।
तेऽन्योन्यं समरे सेने युध्यमाने नराधिप

aśobhanta raṇe rājanpātyamānāni sarvaśaḥ |
te'nyonyaṃ samare sene yudhyamāne narādhipa

अशोभेतां यथा देवदैत्यसेने समुद्यते ।
अभ्यद्रवन्त समरे तेऽन्योन्यं वै समन्ततः

aśobhetāṃ yathā devadaityasene samudyate |
abhyadravanta samare te'nyonyaṃ vai samantataḥ

रथास्तु रथिभिस्तूर्णं प्रेषिताः परमाहवे ।
युगैर्युगानि संश्लिष्य युयुधुः पार्थिवर्षभाः

rathāstu rathibhistūrṇaṃ preṣitāḥ paramāhave |
yugairyugāni saṃśliṣya yuyudhuḥ pārthivarṣabhāḥ

दन्तिनां युध्यमानानां संघर्षात्पावकोऽभवत् ।
दन्तेषु भरतश्रेष्ठ सधूमः सर्वतो दिशम्

dantināṃ yudhyamānānāṃ saṃgharṣātpāvako'bhavat |
danteṣu bharataśreṣṭha sadhūmaḥ sarvato diśam

प्रासैरभिहताः केचिद्गजयोधाः समन्ततः ।
पतमानाः स्म दृश्यन्ते गिरिशृङ्गान्नगा इव

prāsairabhihatāḥ kecidgajayodhāḥ samantataḥ |
patamānāḥ sma dṛśyante giriśṛṅgānnagā iva

पादाताश्चाप्यदृश्यन्त निघ्नन्तोऽथ परस्परम् ।
चित्ररूपधराः शूरा नखरप्रासयोधिनः

pādātāścāpyadṛśyanta nighnanto'tha parasparam |
citrarūpadharāḥ śūrā nakharaprāsayodhinaḥ

अन्योन्यं ते समासाद्य कुरुपाण्डवसैनिकाः ।
अस्त्रैर्नानाविधैर्घोरै रणे निन्युर्यमक्षयम्

anyonyaṃ te samāsādya kurupāṇḍavasainikāḥ |
astrairnānāvidhairghorai raṇe ninyuryamakṣayam

ततः शान्तनवो भीष्मो रथघोषेण नादयन् ।
अभ्यागमद्रणे पार्थान्धनुःशब्देन मोहयन्

tataḥ śāntanavo bhīṣmo rathaghoṣeṇa nādayan |
abhyāgamadraṇe pārthāndhanuḥśabdena mohayan

पाण्डवानां रथाश्चापि नदन्तो भैरवं स्वनम् ।
अभ्यद्रवन्त संयत्ता धृष्टद्युम्नपुरोगमाः

pāṇḍavānāṃ rathāścāpi nadanto bhairavaṃ svanam |
abhyadravanta saṃyattā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ

ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत ।
नराश्वरथनागानां व्यतिषक्तं परस्परम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata |
narāśvarathanāgānāṃ vyatiṣaktaṃ parasparam