अध्याय 86: भीष्म युधिष्ठिर को दबाते हैं, सातवाँ दिन समाप्त

विरथं तं समासाद्य चित्रसेनं यशस्विनम् ।
रथमारोपयामास विकर्णस्तनयस्तव

virathaṃ taṃ samāsādya citrasenaṃ yaśasvinam |
rathamāropayāmāsa vikarṇastanayastava

तस्मिंस्तथा वर्तमाने तुमुले संकुले भृशम् ।
भीष्मः शान्तनवस्तूर्णं युधिष्ठिरमुपाद्रवत्

tasmiṃstathā vartamāne tumule saṃkule bhṛśam |
bhīṣmaḥ śāntanavastūrṇaṃ yudhiṣṭhiramupādravat

ततः सरथनागाश्वाः समकम्पन्त सृञ्जयाः ।
मृत्योरास्यमनुप्राप्तं मेनिरे च युधिष्ठिरम्

tataḥ sarathanāgāśvāḥ samakampanta sṛñjayāḥ |
mṛtyorāsyamanuprāptaṃ menire ca yudhiṣṭhiram

युधिष्ठिरोऽपि कौरव्यो यमाभ्यां सहितः प्रभुः ।
महेष्वासं नरव्याघ्रं भीष्मं शान्तनवं ययौ

yudhiṣṭhiro'pi kauravyo yamābhyāṃ sahitaḥ prabhuḥ |
maheṣvāsaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śāntanavaṃ yayau

ततः शरसहस्राणि प्रमुञ्चन्पाण्डवो युधि ।
भीष्मं संछादयामास यथा मेघो दिवाकरम्

tataḥ śarasahasrāṇi pramuñcanpāṇḍavo yudhi |
bhīṣmaṃ saṃchādayāmāsa yathā megho divākaram

तेन सम्यक्प्रणीतानि शरजालानि मारिष ।
प्रतिजग्राह गाङ्गयः शतशोऽथ सहस्रशः

tena samyakpraṇītāni śarajālāni māriṣa |
pratijagrāha gāṅgayaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

तथैव शरजालानि भीष्मोणास्तानि मारिष ।
आकाशे समदृश्यन्त स्वगमानां व्रजा इव

tathaiva śarajālāni bhīṣmoṇāstāni māriṣa |
ākāśe samadṛśyanta svagamānāṃ vrajā iva

निमेषार्धेन कौन्तेयं भीष्मः शान्तनवो युधि ।
अदृश्यं समरे चक्रे शरजालेन भारत

nimeṣārdhena kaunteyaṃ bhīṣmaḥ śāntanavo yudhi |
adṛśyaṃ samare cakre śarajālena bhārata

ततो युधिष्ठिरे राजा कौरव्यस्य महात्मनः ।
नाराचं प्रेषयामास क्रुद्ध आशीविषोपमम्

tato yudhiṣṭhire rājā kauravyasya mahātmanaḥ |
nārācaṃ preṣayāmāsa kruddha āśīviṣopamam

असंप्राप्तं ततस्तं तु क्षुरप्रेण महारथः ।
चच्छेद समरे राजन्भीष्मस्तस्य धनुश्च्युतम्

asaṃprāptaṃ tatastaṃ tu kṣurapreṇa mahārathaḥ |
caccheda samare rājanbhīṣmastasya dhanuścyutam

तं तु च्छित्वा रणे भीष्मो नाराचं कलसंमितम् ।
नजघ्ने कौरवेन्द्रस्य हयान्काञ्चनभूषणान्

taṃ tu cchitvā raṇe bhīṣmo nārācaṃ kalasaṃmitam |
najaghne kauravendrasya hayānkāñcanabhūṣaṇān

हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
आरुरोह रथं तूर्णं नकुलस्य महात्मनःक

hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ nakulasya mahātmanaḥka

यमावपि हि संक्रुद्धः समासाद्य रणे तदा ।
शरैः संछादयामास भीष्मः परपुरंजयः

yamāvapi hi saṃkruddhaḥ samāsādya raṇe tadā |
śaraiḥ saṃchādayāmāsa bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ

तौ तु दृष्ट्वा महाराज भीष्मबाणप्रपीडितौ ।
जगाम परमां चिन्तां भीष्मस्य वधकाङ्क्षया

tau tu dṛṣṭvā mahārāja bhīṣmabāṇaprapīḍitau |
jagāma paramāṃ cintāṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā

ततो युधिष्ठिरो वश्यान्राज्ञस्तान्समचोदयत् ।
भीष्मं शान्तनवं सर्वे निहतेति सुहृद्गणान्

tato yudhiṣṭhiro vaśyānrājñastānsamacodayat |
bhīṣmaṃ śāntanavaṃ sarve nihateti suhṛdgaṇān

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम् ।
महता रथवंशेन परिवव्रुः पितामहम्

tataste pārthivāḥ sarve śrutvā pārthasya bhāṣitam |
mahatā rathavaṃśena parivavruḥ pitāmaham

स समन्तात्परिवृतः पिता देवव्रतस्तव ।
चिक्रीड धनुषा राजन्पातयानो महारथान्

sa samantātparivṛtaḥ pitā devavratastava |
cikrīḍa dhanuṣā rājanpātayāno mahārathān

तं चरन्तं रणे पार्था ददृशुः कौरवं युधि ।
मृगमध्यं प्रविश्येव यथा सिंहशिशुं वने

taṃ carantaṃ raṇe pārthā dadṛśuḥ kauravaṃ yudhi |
mṛgamadhyaṃ praviśyeva yathā siṃhaśiśuṃ vane

तर्जयानं रमे वीरांस्त्रासयानं च सायकैः ।
दृष्ट्वा त्रेसुर्महाराज सिंहं मृगगणा इव

tarjayānaṃ rame vīrāṃstrāsayānaṃ ca sāyakaiḥ |
dṛṣṭvā tresurmahārāja siṃhaṃ mṛgagaṇā iva

रणे भारत सिंहस्य ददृशुः क्षत्रिया गतिम् ।
अग्नेर्वायुसहायस्य यथा कक्षं दिधक्षतः

raṇe bhārata siṃhasya dadṛśuḥ kṣatriyā gatim |
agnervāyusahāyasya yathā kakṣaṃ didhakṣataḥ

शिरांसि रथिनां भीष्मः पातयामास संयुगे ।
तालेभ्यः परिपक्वानि फलानि कुशलो नरः

śirāṃsi rathināṃ bhīṣmaḥ pātayāmāsa saṃyuge |
tālebhyaḥ paripakvāni phalāni kuśalo naraḥ

पतद्भिश्च महाराज शिरोभिर्धरणीतले ।
बभूव तुमुलः शब्दः पततामश्मनामिव

patadbhiśca mahārāja śirobhirdharaṇītale |
babhūva tumulaḥ śabdaḥ patatāmaśmanāmiva

तस्मिन्सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयानके ।
सर्वेषामेव सैन्यानामासीद्व्यतिकरो महान्

tasminsutumule yuddhe vartamāne bhayānake |
sarveṣāmeva sainyānāmāsīdvyatikaro mahān

भिन्नेषु तेषु व्यूहेषु क्षत्रिया इतरेतरम् ।
एकमेकं समाहूय युद्धायैवावतस्थिरे

bhinneṣu teṣu vyūheṣu kṣatriyā itaretaram |
ekamekaṃ samāhūya yuddhāyaivāvatasthire

शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम् ।
अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmaham |
abhidudrāva vegena tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

अनादृत्य ततो भीष्मस्तं शिखण्डिनमाहवे ।
प्रययौ सृञ्जयान्क्रुद्धः स्त्रीत्वं तस्य विचिन्तयन्

anādṛtya tato bhīṣmastaṃ śikhaṇḍinamāhave |
prayayau sṛñjayānkruddhaḥ strītvaṃ tasya vicintayan

सृंजयास्तु ततो दृष्ट्वा हृष्टं भीष्म महारणे ।
सिंहनादांश्च विविधांश्चक्रुः शङ्खविमिश्रितान्

sṛṃjayāstu tato dṛṣṭvā hṛṣṭaṃ bhīṣma mahāraṇe |
siṃhanādāṃśca vividhāṃścakruḥ śaṅkhavimiśritān

ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम् ।
पश्चिमां दिशमासाद्य स्थिते सवितरि प्रभो

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam |
paścimāṃ diśamāsādya sthite savitari prabho

धृष्टद्युम्नोऽथ पाञ्चाल्यः सात्यकिश्च महारथः ।
पीडयन्तौ भृशं सैन्यं शक्तितोमरवृष्टिभिः

dhṛṣṭadyumno'tha pāñcālyaḥ sātyakiśca mahārathaḥ |
pīḍayantau bhṛśaṃ sainyaṃ śaktitomaravṛṣṭibhiḥ

शस्त्रैश्च बहुभी राजञ्जघ्नतुस्तावकान्रणे ।
ते हन्यमानाः समरे तावका भरतर्षभ

śastraiśca bahubhī rājañjaghnatustāvakānraṇe |
te hanyamānāḥ samare tāvakā bharatarṣabha

आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा न त्यजन्ति स्म संयुगम् ।
यथोत्साहं तु समरे निजघ्नुस्तावका रणे

āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā na tyajanti sma saṃyugam |
yathotsāhaṃ tu samare nijaghnustāvakā raṇe

तत्राक्रन्दो महानासीत्तावकानां महात्मानाम् ।
वध्यतां समरे राजन्पार्षतेन महात्मना

tatrākrando mahānāsīttāvakānāṃ mahātmānām |
vadhyatāṃ samare rājanpārṣatena mahātmanā

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तावकानां महारथौ ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पार्षतं प्रत्युपस्थितौ

taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tāvakānāṃ mahārathau |
vindānuvindāvāvantyau pārṣataṃ pratyupasthitau

तौ तस्य तुरगान्हत्वा त्वरमाणौ महारथौ ।
छादयामासतुरुभौ शरवर्षेण पार्षतम्

tau tasya turagānhatvā tvaramāṇau mahārathau |
chādayāmāsaturubhau śaravarṣeṇa pārṣatam

अवप्लुत्याथ पाञ्चाल्यो रथात्तूर्णं महाबलः ।
आरुरोहक रथं तूर्णं सात्यकेस्तु महात्मनः

avaplutyātha pāñcālyo rathāttūrṇaṃ mahābalaḥ |
ārurohaka rathaṃ tūrṇaṃ sātyakestu mahātmanaḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा महत्या सेनया वृतः ।
आवन्त्यौ समरे क्रुद्धावभ्ययात्स परंतपौ

tato yudhiṣṭhiro rājā mahatyā senayā vṛtaḥ |
āvantyau samare kruddhāvabhyayātsa paraṃtapau

तथैव तव पुत्रोऽपि सर्वोद्योगेन मारिष ।
विन्दानुविन्दौ समरे परिवार्यावतस्थिवान्

tathaiva tava putro'pi sarvodyogena māriṣa |
vindānuvindau samare parivāryāvatasthivān

अर्जुनश्चापि संक्रुद्धः क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभः ।
अयोधयत संग्रामे वज्रपाणिरिवासुरान्

arjunaścāpi saṃkruddhaḥ kṣatriyānkṣatriyarṣabhaḥ |
ayodhayata saṃgrāme vajrapāṇirivāsurān

द्रोणास्तु समरे क्रुद्धः पुत्रस्य प्रियकृत्तव ।
व्यधमत्सर्वपाञ्चालांस्तूलराशिमिवानलः

droṇāstu samare kruddhaḥ putrasya priyakṛttava |
vyadhamatsarvapāñcālāṃstūlarāśimivānalaḥ

दुर्योधनपुरोगास्तु पुत्रास्तव विशांपते ।
परिवार्य रणे भीष्मं युयुधुः पाण्डवैः सह

duryodhanapurogāstu putrāstava viśāṃpate |
parivārya raṇe bhīṣmaṃ yuyudhuḥ pāṇḍavaiḥ saha

ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करे ।
अब्रवीत्तावकान्सर्वांस्त्वरध्वमिति भारत

tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskare |
abravīttāvakānsarvāṃstvaradhvamiti bhārata

युध्यतां तु तथा तेषां कुर्वतां कर्म दुष्करम् ।
अस्तं गिरिमथारूढे अप्रकाशति भास्करे

yudhyatāṃ tu tathā teṣāṃ kurvatāṃ karma duṣkaram |
astaṃ girimathārūḍhe aprakāśati bhāskare

प्रावर्तत नदी घोरा शोणितौघतरङ्गिणी ।
गोमायुगणसंकीर्णा क्षणेन क्षणदामुखे

prāvartata nadī ghorā śoṇitaughataraṅgiṇī |
gomāyugaṇasaṃkīrṇā kṣaṇena kṣaṇadāmukhe

शिवाभिरशिवाभिश्च रुवद्भिर्भैरवं रवम् ।
घोरमायोधनं जज्ञे भूतसङ्घैः समाकुलम्

śivābhiraśivābhiśca ruvadbhirbhairavaṃ ravam |
ghoramāyodhanaṃ jajñe bhūtasaṅghaiḥ samākulam

राक्षसाश्च पिशाचाश्च तथान्ये पिशिताशिनः ।
समन्ततो व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः

rākṣasāśca piśācāśca tathānye piśitāśinaḥ |
samantato vyadṛśyanta śataśo'tha sahasraśaḥ

अर्जुनोऽथ सुशर्मादीन्राज्ञस्तान्सपदानुगान् ।
विजित्य पृतनामध्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति

arjuno'tha suśarmādīnrājñastānsapadānugān |
vijitya pṛtanāmadhye yayau svaśibiraṃ prati

युधिष्टिरोऽपि कौरव्यो भ्रातृभ्यां सहितस्तथा ।
ययौ स्वशिबिरं राजा निशायां सेनया वृतः

yudhiṣṭiro'pi kauravyo bhrātṛbhyāṃ sahitastathā |
yayau svaśibiraṃ rājā niśāyāṃ senayā vṛtaḥ

भीमसेनोऽपि राजेन्द्र दुर्योधनमुखान्रथान् ।
अवजित्य ततः सङ्ख्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति

bhīmaseno'pi rājendra duryodhanamukhānrathān |
avajitya tataḥ saṅkhye yayau svaśibiraṃ prati

दुर्योधनोऽपि नृपतिः परिवार्य महारणे ।
भीष्मं शान्तनवं तूर्णं प्रयातः शिबिरं प्रति

duryodhano'pi nṛpatiḥ parivārya mahāraṇe |
bhīṣmaṃ śāntanavaṃ tūrṇaṃ prayātaḥ śibiraṃ prati

द्रोणो द्रौणिः कृपः शल्यः कृतवर्मा च सात्वतः ।
परिवार्य चमूं सर्वाः प्रययुः शिबिरं प्रति

droṇo drauṇiḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ |
parivārya camūṃ sarvāḥ prayayuḥ śibiraṃ prati

तथैव सात्यकी राजन्धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
परिवार्य रणे योधान्ययतुः शिबिरं प्रति

tathaiva sātyakī rājandhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
parivārya raṇe yodhānyayatuḥ śibiraṃ prati

एवमेते महाराज तावकाः पाण्डवैः सह ।
पर्यवर्तन्त सहिता निशाकाले परंतप

evamete mahārāja tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha |
paryavartanta sahitā niśākāle paraṃtapa

ततः स्वशिबिरं गत्वा पाण्डवाः कुरवस्तथा ।
न्यवसन्त महाराज पूजयन्तः परस्परम्

tataḥ svaśibiraṃ gatvā pāṇḍavāḥ kuravastathā |
nyavasanta mahārāja pūjayantaḥ parasparam

रक्षां कृत्वा ततः शूरा न्यस्य गुल्मान्यथाविधि ।
अपनीय च शल्यानि स्नात्वा च विविधैर्जलैः

rakṣāṃ kṛtvā tataḥ śūrā nyasya gulmānyathāvidhi |
apanīya ca śalyāni snātvā ca vividhairjalaiḥ

कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे स्तूयमानाश्च बन्दिभिः ।
गीतवादित्रशब्देन व्यक्रीडन्त यशस्विनः

kṛtasvastyayanāḥ sarve stūyamānāśca bandibhiḥ |
gītavāditraśabdena vyakrīḍanta yaśasvinaḥ

मुहूर्तादिव तत्सर्वमभवत्स्वर्गसन्निभम् ।
न हि युद्धकथां कांचित्तत्राकुर्वन्महारथाः

muhūrtādiva tatsarvamabhavatsvargasannibham |
na hi yuddhakathāṃ kāṃcittatrākurvanmahārathāḥ

ते प्रसुप्ते बले तत्र परिश्रान्तजने नृप ।
हस्त्यश्वबहुले रात्रौ प्रेक्षणीये बभूवतुः

te prasupte bale tatra pariśrāntajane nṛpa |
hastyaśvabahule rātrau prekṣaṇīye babhūvatuḥ