अध्याय 85: युधिष्ठिर शिखण्डी को फटकारते, भीम की गदा

स ताड्यमानस्तु शरैर्धनंजयः
पदाहतो नाग इव श्वसन्बली ।
बाणांश्च बाणेन महारथानां
चिच्छेद चापानि रणे प्रसह्य

sa tāḍyamānastu śarairdhanaṃjayaḥ
padāhato nāga iva śvasanbalī |
bāṇāṃśca bāṇena mahārathānāṃ
ciccheda cāpāni raṇe prasahya

संछिद्य चापानि च तानि राज्ञां
तेषां रणे वीर्यवतां क्षणेन ।
विव्याध बाणैर्युगपन्महात्मा
निःशेषतां तेष्वथ मन्यमानः

saṃchidya cāpāni ca tāni rājñāṃ
teṣāṃ raṇe vīryavatāṃ kṣaṇena |
vivyādha bāṇairyugapanmahātmā
niḥśeṣatāṃ teṣvatha manyamānaḥ

निपेतुराजौ रुधिरप्रदिग्धा-
स्ते ताडिताः शक्रसुतेन राजन् ।
विभिन्नगात्राः पतितोत्तमाङ्गा
गतासवश्छिन्नतनुक्रकायाः

nipeturājau rudhirapradigdhā-
ste tāḍitāḥ śakrasutena rājan |
vibhinnagātrāḥ patitottamāṅgā
gatāsavaśchinnatanukrakāyāḥ

महीं गताः पर्थबलाभिभूता
विचित्ररूपा युगपद्विनेशुः ।
दृष्ट्वा हतांस्तान्युधि राजपुत्रां-
स्त्रिगर्तराजः प्रययौ रथेन

mahīṃ gatāḥ parthabalābhibhūtā
vicitrarūpā yugapadvineśuḥ |
dṛṣṭvā hatāṃstānyudhi rājaputrāṃ-
strigartarājaḥ prayayau rathena

तेषां रथानामथ पृष्ठगोपा
द्वात्रिंशदन्येऽभ्यपतन्त पार्थम् ।
तथैव ते तं परिवार्य पार्थं
विकृष्य चापानि महारवाणि

teṣāṃ rathānāmatha pṛṣṭhagopā
dvātriṃśadanye'bhyapatanta pārtham |
tathaiva te taṃ parivārya pārthaṃ
vikṛṣya cāpāni mahāravāṇi

अवीवृषन्बाणमहौघवृष्ट्या
यथा गिरिं तोयधरा जलौघैः ।
संपीड्यमानस्तु शरौघवृष्ट्या
धनंजयस्तान्युधि जातरोषः

avīvṛṣanbāṇamahaughavṛṣṭyā
yathā giriṃ toyadharā jalaughaiḥ |
saṃpīḍyamānastu śaraughavṛṣṭyā
dhanaṃjayastānyudhi jātaroṣaḥ

षष्ट्या शरैः संयति तैलधौतै-
र्जघान तानप्यथ पृष्ठगोपान् ।
रथांश्च तांस्तनवजित्य सङ्ख्ये
धनञ्जयः प्रीतमना यशस्वी

ṣaṣṭyā śaraiḥ saṃyati tailadhautai-
rjaghāna tānapyatha pṛṣṭhagopān |
rathāṃśca tāṃstanavajitya saṅkhye
dhanañjayaḥ prītamanā yaśasvī

अथात्वरद्भीष्मवधाय जिष्णु-
र्बलानि राजन्समरे निहत्य ।
त्रिगर्तराजो निहतान्समीक्ष्य
महात्मना तानथ बन्धुवर्गान्

athātvaradbhīṣmavadhāya jiṣṇu-
rbalāni rājansamare nihatya |
trigartarājo nihatānsamīkṣya
mahātmanā tānatha bandhuvargān

रणे पुरस्कृत्य नराधिपांस्तान्
जगाम पार्थं त्वरितो वधाय
अभिद्रुतं चास्त्रभृतां वरिष्ठं
धनंजयं वीक्ष्य शिखण्डिमुख्याः

raṇe puraskṛtya narādhipāṃstān
jagāma pārthaṃ tvarito vadhāya
abhidrutaṃ cāstrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ
dhanaṃjayaṃ vīkṣya śikhaṇḍimukhyāḥ

अभ्यद्ययुस्ते शितशस्त्रहस्ता
रिरक्षिषन्तो रथमर्जुनस्य ।
पार्थोऽपि तानापततः समीक्ष्य
त्रिगर्तराज्ञा सहितान्नृवीरान

abhyadyayuste śitaśastrahastā
rirakṣiṣanto rathamarjunasya |
pārtho'pi tānāpatataḥ samīkṣya
trigartarājñā sahitānnṛvīrāna

विध्वंसयित्वा समरे धनुष्मान्
गाण्डीवमुक्तैर्निशितैः पृषत्कैः ।
भीष्मं यियासुर्युधि संददर्श
दुर्योधनं सैन्धवादींश्च राज्ञः

vidhvaṃsayitvā samare dhanuṣmān
gāṇḍīvamuktairniśitaiḥ pṛṣatkaiḥ |
bhīṣmaṃ yiyāsuryudhi saṃdadarśa
duryodhanaṃ saindhavādīṃśca rājñaḥ

गाङ्गेयमाजौ शरचापपाणिः

gāṅgeyamājau śaracāpapāṇiḥ

भीष्मोऽपि दृष्ट्वा समरे कृतास्त्रान्
स पाण्डवानां रथिनोऽभ्युदारान् ।
विहाय संग्राममुखे धनंजयं
जवेन पार्थं पुनराजगाम

bhīṣmo'pi dṛṣṭvā samare kṛtāstrān
sa pāṇḍavānāṃ rathino'bhyudārān |
vihāya saṃgrāmamukhe dhanaṃjayaṃ
javena pārthaṃ punarājagāma

र्भीष्मं ययौ शान्तनवं रणाय

rbhīṣmaṃ yayau śāntanavaṃ raṇāya

तैः संप्रयुक्तैः स महारथाग्र्यै-
र्गङ्गासुतः समरे चित्रयोधी ।
न विव्यधे शान्तनवो महात्मा
समागतैः पाण्डुसुतैः समस्तैः

taiḥ saṃprayuktaiḥ sa mahārathāgryai-
rgaṅgāsutaḥ samare citrayodhī |
na vivyadhe śāntanavo mahātmā
samāgataiḥ pāṇḍusutaiḥ samastaiḥ

अथैत्य राजा युधि सत्यसन्धो
जयद्रथोऽत्युग्रबलो मनस्वी ।
चिच्छेद चापानि महारथानां
प्रसह्य तेषां धनुषा वरेण

athaitya rājā yudhi satyasandho
jayadratho'tyugrabalo manasvī |
ciccheda cāpāni mahārathānāṃ
prasahya teṣāṃ dhanuṣā vareṇa

युधिष्ठिरं भीमसेनं यमौ च
पार्थं कृष्णं युधि संजातकोपः ।
दुर्योदनः क्रोधविषो महात्मा
जघान बाणैरनलप्रकाशैः

yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenaṃ yamau ca
pārthaṃ kṛṣṇaṃ yudhi saṃjātakopaḥ |
duryodanaḥ krodhaviṣo mahātmā
jaghāna bāṇairanalaprakāśaiḥ

कृपेण शल्येन शलेन चैव
तथा विभो चित्रसेनेन चौजौ ।
विद्धाः शरैस्तेऽतिविवृद्धकोपै-
र्देवा यथा दैत्यगणैः समेतैः

kṛpeṇa śalyena śalena caiva
tathā vibho citrasenena caujau |
viddhāḥ śaraiste'tivivṛddhakopai-
rdevā yathā daityagaṇaiḥ sametaiḥ

छिन्नायुधं शान्तनवेन राजा
शिखण्डिनं प्रेक्ष्य च जातकोपः ।
अजातशत्रुः समरे महात्मा
शिखण्डिनं क्रुद्ध उवाच वाक्यम्

chinnāyudhaṃ śāntanavena rājā
śikhaṇḍinaṃ prekṣya ca jātakopaḥ |
ajātaśatruḥ samare mahātmā
śikhaṇḍinaṃ kruddha uvāca vākyam

उक्त्वा तथा त्वं पितुरग्रतो मा-
महं हनिष्यामि महाव्रतं तम् ।
भीष्मं शरौघैर्विमलार्कवर्णैः
सत्यं वदामीति कृता प्रतिज्ञा

uktvā tathā tvaṃ pituragrato mā-
mahaṃ haniṣyāmi mahāvrataṃ tam |
bhīṣmaṃ śaraughairvimalārkavarṇaiḥ
satyaṃ vadāmīti kṛtā pratijñā

त्वया च नैनां सफलां करोषि
देवव्रतं यन्न निहंसि युद्धे ।
मिथ्याप्रतिज्ञो भव मात्र वीर
रक्षस्व धर्मं स्वकुलं यशश्च

tvayā ca naināṃ saphalāṃ karoṣi
devavrataṃ yanna nihaṃsi yuddhe |
mithyāpratijño bhava mātra vīra
rakṣasva dharmaṃ svakulaṃ yaśaśca

प्रेक्षस्व भीष्मं युधि भीमवेगं
सर्वांस्तपन्तं मम सैन्यसङ्घान् ।
शरौघजालैरतितिग्मवेगैः
कालं यथा कालकृतं क्षणेन

prekṣasva bhīṣmaṃ yudhi bhīmavegaṃ
sarvāṃstapantaṃ mama sainyasaṅghān |
śaraughajālairatitigmavegaiḥ
kālaṃ yathā kālakṛtaṃ kṣaṇena

निकृत्तचापः समरेऽनपेक्षः
पराजितः शान्तनवेन चाजौ ।
विहाय बन्धूनथ सदरांश्च
क्व यास्यसे नानुरूपं तवेदम्

nikṛttacāpaḥ samare'napekṣaḥ
parājitaḥ śāntanavena cājau |
vihāya bandhūnatha sadarāṃśca
kva yāsyase nānurūpaṃ tavedam

दृष्ट्वा हि भीष्मं तमनन्तवीर्यं
भग्नं च सैन्यं द्रवमाणमेवम् ।
भीतोऽसि नूनं द्रुपदस्य पुत्र
तथा हि ते मुखवर्णोऽप्रहृष्टः

dṛṣṭvā hi bhīṣmaṃ tamanantavīryaṃ
bhagnaṃ ca sainyaṃ dravamāṇamevam |
bhīto'si nūnaṃ drupadasya putra
tathā hi te mukhavarṇo'prahṛṣṭaḥ

अज्ञायमाने च धनंजये तु
महाहावे संप्रसक्ते नृवीरे ।
कथं हि भीष्मात्प्रथितः पृथिव्यां
भयं त्वमद्य प्रकरोषि वीर

ajñāyamāne ca dhanaṃjaye tu
mahāhāve saṃprasakte nṛvīre |
kathaṃ hi bhīṣmātprathitaḥ pṛthivyāṃ
bhayaṃ tvamadya prakaroṣi vīra

स धर्मराजस्य वचो निशम्य
रूक्षाक्षरं विप्रलापानुबद्धम् ।
प्रत्यादेशं मन्यमानो महात्मा
प्रतत्वरे भीष्मवधाय राजन्

sa dharmarājasya vaco niśamya
rūkṣākṣaraṃ vipralāpānubaddham |
pratyādeśaṃ manyamāno mahātmā
pratatvare bhīṣmavadhāya rājan

तमापतन्तं महता जवेन
शिखण्डिनं भीष्ममभिद्रवन्तम् ।
निवारयामास हि शल्य एन-
मस्त्रेण घोरेण सुदुर्जयेन

tamāpatantaṃ mahatā javena
śikhaṇḍinaṃ bhīṣmamabhidravantam |
nivārayāmāsa hi śalya ena-
mastreṇa ghoreṇa sudurjayena

शरैस्तदस्त्रं प्रतिबाधमानः

śaraistadastraṃ pratibādhamānaḥ

अथाददे वारुणमन्यदस्त्रं
शिखण्ड्यथोऽग्रं प्रतिघातमस्य ।
तदस्त्रमस्त्रेण विदार्यमाणं
खस्थाः सुरा ददृशुः पार्थिवाश्च

athādade vāruṇamanyadastraṃ
śikhaṇḍyatho'graṃ pratighātamasya |
tadastramastreṇa vidāryamāṇaṃ
khasthāḥ surā dadṛśuḥ pārthivāśca

भीष्मस्तु राजन्समरे महात्मा
धनुश्च चित्रं ध्वजमेव चापि ।
छित्त्वाऽनदत्पाण्डुसुतस्य वीरो
युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः

bhīṣmastu rājansamare mahātmā
dhanuśca citraṃ dhvajameva cāpi |
chittvā'nadatpāṇḍusutasya vīro
yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ

ततः समुत्सृज्य धनुः सबाणं
युधिष्ठिरं वीक्ष्य भयाभिभूतम् ।
गदां प्रगृह्याभिपपात सङ्ख्ये
जयद्रथं भीमसेनः पदातिः

tataḥ samutsṛjya dhanuḥ sabāṇaṃ
yudhiṣṭhiraṃ vīkṣya bhayābhibhūtam |
gadāṃ pragṛhyābhipapāta saṅkhye
jayadrathaṃ bhīmasenaḥ padātiḥ

तमापतन्तं सहसा जवेन
जयद्रथः सगदं भीमसेनम् ।
विव्याध घोरैर्यमदण्डकल्पैः
शितैः शरैः पञ्चशरैः समन्तात्

tamāpatantaṃ sahasā javena
jayadrathaḥ sagadaṃ bhīmasenam |
vivyādha ghorairyamadaṇḍakalpaiḥ
śitaiḥ śaraiḥ pañcaśaraiḥ samantāt

अचिन्तयित्वा स शरांस्तरस्वी
वृकोदरः क्रोधपरीतचेताः ।
जघान वाहान्समरे समन्तात्
सुसंमतान्सिन्धुराजस्य सङ्ख्ये

acintayitvā sa śarāṃstarasvī
vṛkodaraḥ krodhaparītacetāḥ |
jaghāna vāhānsamare samantāt
susaṃmatānsindhurājasya saṅkhye

ततोऽभिवीक्ष्याप्रतिमप्रभाव-
स्तवात्मजस्त्वरमाणो रथेन
अभ्यायौ भीमसेनं निहन्तुं
समुद्यतास्त्रः सुरराजकल्पः

tato'bhivīkṣyāpratimaprabhāva-
stavātmajastvaramāṇo rathena
abhyāyau bhīmasenaṃ nihantuṃ
samudyatāstraḥ surarājakalpaḥ

जयद्रथो भग्रवाहं रथं त
त्यक्त्वा ययौ यत्र राजा कुरूणाम् ।
भयेन भीमस्य समूढचेताः
ससौबलस्तत्र युद्धस्य भीतः

jayadratho bhagravāhaṃ rathaṃ ta
tyaktvā yayau yatra rājā kurūṇām |
bhayena bhīmasya samūḍhacetāḥ
sasaubalastatra yuddhasya bhītaḥ

भीमोऽप्यथैनं सहसा विनद्य
प्रत्युद्ययौ गदया तर्जयानः ।
समुद्यतां तां यमदण्डकल्पां
दृष्ट्वा गदां ते कुरवः समन्तात्

bhīmo'pyathainaṃ sahasā vinadya
pratyudyayau gadayā tarjayānaḥ |
samudyatāṃ tāṃ yamadaṇḍakalpāṃ
dṛṣṭvā gadāṃ te kuravaḥ samantāt

विहाय सर्वे तव पुत्रमुग्नं
पातं गदायाः परिहर्तुकामाः ।
अपक्रान्तास्तुमुले संप्रमर्दे
सुदूरुणे भारत मोहनीये

vihāya sarve tava putramugnaṃ
pātaṃ gadāyāḥ parihartukāmāḥ |
apakrāntāstumule saṃpramarde
sudūruṇe bhārata mohanīye

ज्जगामान्यं भ्रमप भूमिदेशम्

jjagāmānyaṃ bhramapa bhūmideśam

गदापि सा प्राप्य रथं सुचित्रं
साश्व ससूतं विनिहत्य सङ्ख्ये ।
जगाम भूमिं ज्वलिता महोल्क
भ्रष्टाऽम्बराद्गामिव संपतन्ती

gadāpi sā prāpya rathaṃ sucitraṃ
sāśva sasūtaṃ vinihatya saṅkhye |
jagāma bhūmiṃ jvalitā maholka
bhraṣṭā'mbarādgāmiva saṃpatantī

आश्चर्यभूतं सुमहत्त्वदीया
दृष्ट्वैव तद्भारत संप्रहृष्टाः ।
सर्वे विनेदुः सहिताः समन्ता-
त्पुपूजिरे तव पुत्रस्य शौर्यम्

āścaryabhūtaṃ sumahattvadīyā
dṛṣṭvaiva tadbhārata saṃprahṛṣṭāḥ |
sarve vineduḥ sahitāḥ samantā-
tpupūjire tava putrasya śauryam