अध्याय 84: युधिष्ठिर का क्रोध और दोपहर के द्वन्द्व

ततो युधिष्ठिरो राजा मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ।
श्रुतायुपमभिप्रेक्ष्य प्रेषयामास वाजिनः

tato yudhiṣṭhiro rājā madhyaṃ prāpte divākare |
śrutāyupamabhiprekṣya preṣayāmāsa vājinaḥ

ततस्तु त्वरितो राजञ्श्रुतायुषमरिन्दमन् ।
निजघ्ने सायकैस्तीक्ष्णैर्नवभिर्नतपर्वभिःक

tatastu tvarito rājañśrutāyuṣamarindaman |
nijaghne sāyakaistīkṣṇairnavabhirnataparvabhiḥka

स संवार्य रमे राजा प्रेषितान्धर्मसूनुना ।
शरान्सप्त महेष्वासः कौन्तेयाया समार्षयत्

sa saṃvārya rame rājā preṣitāndharmasūnunā |
śarānsapta maheṣvāsaḥ kaunteyāyā samārṣayat

ते तस्व कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे ।
असूनिव विचिन्वन्तो देहे तस्य महात्मनः

te tasva kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitamāhave |
asūniva vicinvanto dehe tasya mahātmanaḥ

पाण्डवस्तु भृशं क्रुद्धो विद्धस्तेन महात्मना ।
रणे वराहकर्णेन राजानं हृद्यविध्यता

pāṇḍavastu bhṛśaṃ kruddho viddhastena mahātmanā |
raṇe varāhakarṇena rājānaṃ hṛdyavidhyatā

अथापरेण भल्लेन केतुं तस्य महात्मनः ।
रथश्रेष्ठो रथात्तूर्णं भूमौ पार्थो न्यपातयत्

athāpareṇa bhallena ketuṃ tasya mahātmanaḥ |
rathaśreṣṭho rathāttūrṇaṃ bhūmau pārtho nyapātayat

केतु निपतितं दृष्ट्वा श्रुतायुः स तु पार्थिवः ।
पाण्डवं विशिखैतीक्ष्णै राजन्विव्याध सप्तभिः

ketu nipatitaṃ dṛṣṭvā śrutāyuḥ sa tu pārthivaḥ |
pāṇḍavaṃ viśikhaitīkṣṇai rājanvivyādha saptabhiḥ

ततः क्रोघात्प्रजज्वल धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
यथा युगान्ते भूतानि दिधक्षुरिव पावकः

tataḥ kroghātprajajvala dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
yathā yugānte bhūtāni didhakṣuriva pāvakaḥ

क्रुद्धं तु पाण्डवं दृष्ट्वा देवगन्धर्वराक्षसाः ।
प्रविव्यधुर्महाराज व्याकुलं जाप्यभूज्जगत्

kruddhaṃ tu pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā devagandharvarākṣasāḥ |
pravivyadhurmahārāja vyākulaṃ jāpyabhūjjagat

सर्वेषां चैव भूतानामिदमासीन्मनोगतम् ।
त्रींल्लोकान्म संक्रुद्धो नृपोऽयं धक्ष्यतीति वै

sarveṣāṃ caiva bhūtānāmidamāsīnmanogatam |
trīṃllokānma saṃkruddho nṛpo'yaṃ dhakṣyatīti vai

ऋष..... देवाश्च चक्रुः स्वस्त्ययनं महत् ।
लोकानां नृपाशान्त्यर्थं क्रोधिते पाण्डवे तदा

ṛṣa..... devāśca cakruḥ svastyayanaṃ mahat |
lokānāṃ nṛpāśāntyarthaṃ krodhite pāṇḍave tadā

स च क्रोधसमाविष्टः सृक्विणी परिसंलिहन ।
इवारात्सवपुर्घोरं युगान्तादित्यसन्निभम्

sa ca krodhasamāviṣṭaḥ sṛkviṇī parisaṃlihana |
ivārātsavapurghoraṃ yugāntādityasannibham

ततः सैन्यानि सर्वाणि तावकानि विशांपते ।
निराशान्यभवंस्तत्र जीवितं प्रति भारत

tataḥ sainyāni sarvāṇi tāvakāni viśāṃpate |
nirāśānyabhavaṃstatra jīvitaṃ prati bhārata

स तु धैर्येण तं कोपं सन्निवार्य महायशाः ।
श्रुतायुषः प्रचिच्छेद मुष्टिदेशे महाधनुः

sa tu dhairyeṇa taṃ kopaṃ sannivārya mahāyaśāḥ |
śrutāyuṣaḥ praciccheda muṣṭideśe mahādhanuḥ

अथैनं छिन्नधन्वानं नाराचेन स्तनान्तरे ।
निर्बिभेद रणे राजा सर्वसैन्यस्य पश्यतः

athainaṃ chinnadhanvānaṃ nārācena stanāntare |
nirbibheda raṇe rājā sarvasainyasya paśyataḥ

सत्वरं च रणे राजंस्तस्य वाहान्महात्मनः ।
निजघान शरैः क्षिप्रं सूतं च सुमहाबलः

satvaraṃ ca raṇe rājaṃstasya vāhānmahātmanaḥ |
nijaghāna śaraiḥ kṣipraṃ sūtaṃ ca sumahābalaḥ

हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा दृष्ट्वा राज्ञोऽस्य पौरुषम् ।
विप्रदुद्राव वेगेन श्रुतायुः समरे तदा

hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dṛṣṭvā rājño'sya pauruṣam |
vipradudrāva vegena śrutāyuḥ samare tadā

तस्मिञ्जिते महेष्वासे धर्मपुत्रेण संयुगे ।
दुर्योधनबलं राजन्सर्वमासीत्पराङ्भुखम्

tasmiñjite maheṣvāse dharmaputreṇa saṃyuge |
duryodhanabalaṃ rājansarvamāsītparāṅbhukham

एवं जित्वा महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
व्यात्ताननो यथा कालस्तव सैन्यं जघान ह

evaṃ jitvā mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
vyāttānano yathā kālastava sainyaṃ jaghāna ha

चेकितानस्तु वार्ष्णेयो गौतमं रथिनां वरम् ।
प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां छादयामास सायकैः

cekitānastu vārṣṇeyo gautamaṃ rathināṃ varam |
prekṣatāṃ sarvasainyānāṃ chādayāmāsa sāyakaiḥ

संनिवार्य शरांस्तांस्तु कृपः शारद्वतो युधि ।
चेकितानां रणे यत्तं राजन्विव्याध पत्रिभिः

saṃnivārya śarāṃstāṃstu kṛpaḥ śāradvato yudhi |
cekitānāṃ raṇe yattaṃ rājanvivyādha patribhiḥ

अथापरेण भल्लेन धनुश्चिच्छेद मारिष ।
सारथिं चास्य समरे क्षिप्रहस्तो न्यपातयत्

athāpareṇa bhallena dhanuściccheda māriṣa |
sārathiṃ cāsya samare kṣiprahasto nyapātayat

अश्वांस्छास्यावधीद्राजन्नुभौ तौ पार्ष्णिसारथी ।
अवप्लुत्य रथात्तूर्णं गदां जग्राह सात्वतः

aśvāṃschāsyāvadhīdrājannubhau tau pārṣṇisārathī |
avaplutya rathāttūrṇaṃ gadāṃ jagrāha sātvataḥ

स तया वीरघातिन्या गदया गदिनां वरः ।
गौतमस्य हयान्हत्वा सारथिं च न्यपातयत्

sa tayā vīraghātinyā gadayā gadināṃ varaḥ |
gautamasya hayānhatvā sārathiṃ ca nyapātayat

भूमिष्ठो गौतमस्तस्य शरांश्चिक्षेप षोडशक ।
शरास्ते सात्वतं भित्त्वा प्राविशन्धरणीतलम्

bhūmiṣṭho gautamastasya śarāṃścikṣepa ṣoḍaśaka |
śarāste sātvataṃ bhittvā prāviśandharaṇītalam

चेकितानस्ततः क्रुद्धः पुनश्चिक्षेप तां गदाम् ।
गौतमस्य वधाकाङ्क्षी वृत्रस्येव पुरन्दरः

cekitānastataḥ kruddhaḥ punaścikṣepa tāṃ gadām |
gautamasya vadhākāṅkṣī vṛtrasyeva purandaraḥ

तामापतन्तीं विमलामश्यमगर्भां महागदाम् ।
शरैरनेकसाहस्त्रैर्वारयामास गौतमः

tāmāpatantīṃ vimalāmaśyamagarbhāṃ mahāgadām |
śarairanekasāhastrairvārayāmāsa gautamaḥ

चेकितानस्ततः खङ्गं क्रोधादुद्धृत्य भारत ।
लाघवं परमास्थाय गौतमं समुपाद्रवत्

cekitānastataḥ khaṅgaṃ krodhāduddhṛtya bhārata |
lāghavaṃ paramāsthāya gautamaṃ samupādravat

गौतमोऽपि धनुस्त्यक्त्वा प्रगृह्यासिं सुसंयतः ।
वेगेन महता राजंश्चेकितानमुपाद्रवत्

gautamo'pi dhanustyaktvā pragṛhyāsiṃ susaṃyataḥ |
vegena mahatā rājaṃścekitānamupādravat

तावुभौ बलसंपन्नौ निस्त्रिंशवरधारिणौ ।
निस्त्रिंशाभ्यां सुतीक्ष्णाभ्यामन्योन्यं संततक्षतुः

tāvubhau balasaṃpannau nistriṃśavaradhāriṇau |
nistriṃśābhyāṃ sutīkṣṇābhyāmanyonyaṃ saṃtatakṣatuḥ

निस्त्रिंशवेगाभिहतौ ततस्तौ पुरुषर्षभौ ।
धरणीं समनुप्राप्तौ सर्वभूतनिषेविताम्

nistriṃśavegābhihatau tatastau puruṣarṣabhau |
dharaṇīṃ samanuprāptau sarvabhūtaniṣevitām

मूर्छयाऽभिपरीताङ्गौ व्यायामेन तु मोहितौ ।
ततोऽभ्यधावद्वेगेन भीमसेनः सुहृत्तया

mūrchayā'bhiparītāṅgau vyāyāmena tu mohitau |
tato'bhyadhāvadvegena bhīmasenaḥ suhṛttayā

चेकितानं तथाभूतं दृष्ट्वा समरदुर्मदः ।
रथमारोपयच्चैनं सर्वसैकन्यस्य पश्यतः

cekitānaṃ tathābhūtaṃ dṛṣṭvā samaradurmadaḥ |
rathamāropayaccainaṃ sarvasaikanyasya paśyataḥ

तथैव शकुनि शूरः स्यालस्तव विशांपतेक ।
आरोपयद्रथं तूर्णं गौतमं रथिनां वरम्

tathaiva śakuni śūraḥ syālastava viśāṃpateka |
āropayadrathaṃ tūrṇaṃ gautamaṃ rathināṃ varam

सौमदत्तिं ततः क्रुद्धो धृष्टकेतुर्महाबलः ।
नवत्या सायकैः क्षिप्रं राजन्विव्याध वक्षसि

saumadattiṃ tataḥ kruddho dhṛṣṭaketurmahābalaḥ |
navatyā sāyakaiḥ kṣipraṃ rājanvivyādha vakṣasi

सौमदत्तिरुरस्थैस्तैर्भृशं बाणैरशोभत ।
मध्यंदिने महाराज रश्मिभिस्तपनो यथा

saumadattirurasthaistairbhṛśaṃ bāṇairaśobhata |
madhyaṃdine mahārāja raśmibhistapano yathā

भूरिश्रवास्तु समरे धृष्टकेतुं महारथम् ।
हतसूतहयं चक्रे विरथं सायकोत्तमैः

bhūriśravāstu samare dhṛṣṭaketuṃ mahāratham |
hatasūtahayaṃ cakre virathaṃ sāyakottamaiḥ

विरथं तं समालोक्य हताश्वं हतसारथिम् ।
महता शरवर्षेण च्छादयामास संयुगे

virathaṃ taṃ samālokya hatāśvaṃ hatasārathim |
mahatā śaravarṣeṇa cchādayāmāsa saṃyuge

स तु तं रथमुत्सृज्य धृष्टकेतुर्महामनाः ।
आरुरोह ततो यानं शतानीकस्य मारिष

sa tu taṃ rathamutsṛjya dhṛṣṭaketurmahāmanāḥ |
āruroha tato yānaṃ śatānīkasya māriṣa

चित्रसेनो विकर्णश्च राजन्दुर्मर्षणस्तथा ।
रथिनो हेमसन्नाहाः सौभद्रमभिदुद्रुवुः

citraseno vikarṇaśca rājandurmarṣaṇastathā |
rathino hemasannāhāḥ saubhadramabhidudruvuḥ

अभिमन्योस्ततस्तैस्तु घोरं युद्धमवर्तत ।
शरीरस्य यथा राजन्वातपित्तकफैस्त्रिभिः

abhimanyostatastaistu ghoraṃ yuddhamavartata |
śarīrasya yathā rājanvātapittakaphaistribhiḥ

विरथांस्तव पुत्रांस्तु कृत्वा राजन्महाहवे ।
न जघान नरव्याघ्रः स्मरन्भीमवचस्तदा

virathāṃstava putrāṃstu kṛtvā rājanmahāhave |
na jaghāna naravyāghraḥ smaranbhīmavacastadā

ततो राज्ञां बहुशतैर्गजाश्वरथयायिभिः ।
संवृतं समरे भीष्मं देवैरपि दुरासदम्

tato rājñāṃ bahuśatairgajāśvarathayāyibhiḥ |
saṃvṛtaṃ samare bhīṣmaṃ devairapi durāsadam

प्रयान्तं शीघ्रमुद्वीक्ष्य परित्रातुं सुतांस्तव ।
अभिमन्युं समुद्दिश्य बालमेकं महारथम्

prayāntaṃ śīghramudvīkṣya paritrātuṃ sutāṃstava |
abhimanyuṃ samuddiśya bālamekaṃ mahāratham

वासुदेवमुवाचेदं कौन्तेयः श्वेतवाहनः ।
चोदयाश्वान्हृषीकेश यत्रैते बहुला रथाः

vāsudevamuvācedaṃ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ |
codayāśvānhṛṣīkeśa yatraite bahulā rathāḥ

एते हि बहवः शूराः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः ।
यथा हन्युर्न नः सेनां तथा माधव चोदय

ete hi bahavaḥ śūrāḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ |
yathā hanyurna naḥ senāṃ tathā mādhava codaya

एवमुक्तः स वार्ष्णेयः कौन्तेयेनामितौजसा ।
रथं श्वेतहयैर्युक्तं प्रेषयामास संयुगे

evamuktaḥ sa vārṣṇeyaḥ kaunteyenāmitaujasā |
rathaṃ śvetahayairyuktaṃ preṣayāmāsa saṃyuge

निष्ठानको महानासीत्तव सैन्यस्य मारिष ।
यदर्जुनो रणे क्रुद्धः संयातस्तावकान्प्रति

niṣṭhānako mahānāsīttava sainyasya māriṣa |
yadarjuno raṇe kruddhaḥ saṃyātastāvakānprati

समासाद्य तु कौन्तेयो राज्ञस्तान्भीष्मरक्षिणः ।
सुशर्माणमथो राजन्निदं वचनमब्रवीत्

samāsādya tu kaunteyo rājñastānbhīṣmarakṣiṇaḥ |
suśarmāṇamatho rājannidaṃ vacanamabravīt

जानामि त्वां युधां श्रेष्ठमत्यन्तं पूर्ववैरिणम् ।
अनयस्याद्य संप्राप्तं फलं पश्य सुदारुणम्

jānāmi tvāṃ yudhāṃ śreṣṭhamatyantaṃ pūrvavairiṇam |
anayasyādya saṃprāptaṃ phalaṃ paśya sudāruṇam

अद्य ते दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान्पितामहान् ।
एवं संजल्पतस्तस्य बीभत्सोः शत्रुघातिनः

adya te darśayiṣyāmi pūrvapretānpitāmahān |
evaṃ saṃjalpatastasya bībhatsoḥ śatrughātinaḥ

श्रुत्वापि परुषं वाक्यं सुशर्मा रथयूथपः ।
न चैनमब्रवीत्किंचिच्छुभं वा यदि वाऽशुभम्

śrutvāpi paruṣaṃ vākyaṃ suśarmā rathayūthapaḥ |
na cainamabravītkiṃcicchubhaṃ vā yadi vā'śubham

अभिगम्यार्जुनं वीरं राजभिर्बहुभिर्वृतः ।
पुरस्तात्पृष्ठतश्चैव पार्श्वतश्चैव सर्वतः

abhigamyārjunaṃ vīraṃ rājabhirbahubhirvṛtaḥ |
purastātpṛṣṭhataścaiva pārśvataścaiva sarvataḥ

परिवार्यार्जुनं सङ्ख्ये तव पुत्रैर्महारथः ।
शरैः संछादयामास मेघैरिव दिवाकरम्

parivāryārjunaṃ saṅkhye tava putrairmahārathaḥ |
śaraiḥ saṃchādayāmāsa meghairiva divākaram

ततः प्रवृत्तः सुमहान्संग्रामः शोणितोदकः ।
तावकानां च समरे पाण्डवानां च भारत

tataḥ pravṛttaḥ sumahānsaṃgrāmaḥ śoṇitodakaḥ |
tāvakānāṃ ca samare pāṇḍavānāṃ ca bhārata