अध्याय 80: भीष्म दुर्योधन के लिए लड़ने का वचन देते हैं

क्षत्रियास्ते महाराज परस्परकृतागसः ।
जग्मुः स्वशिबिराण्येव रुधिरेण समुक्षिताः

kṣatriyāste mahārāja parasparakṛtāgasaḥ |
jagmuḥ svaśibirāṇyeva rudhireṇa samukṣitāḥ

विश्रम्य च यथान्यायं पूजयित्वा परस्परम् ।
सन्नद्धाः समदृश्यन्त भूयो युद्धचिकीर्षवः

viśramya ca yathānyāyaṃ pūjayitvā parasparam |
sannaddhāḥ samadṛśyanta bhūyo yuddhacikīrṣavaḥ

ततस्तव सुतो राजंश्चिन्तयाभिपरिप्लुतः ।
विस्रवच्छोणिताक्ताङ्गः पप्रच्छेदं पितामहम्

tatastava suto rājaṃścintayābhipariplutaḥ |
visravacchoṇitāktāṅgaḥ papracchedaṃ pitāmaham

सैन्यानि रौद्राणि भयानकानि
व्यूढानि सम्यग्बहुलध्वजानि ।
विदार्य हत्वा च निपीड्य शूरां-
स्ते पाण्डवा लब्धजयाः प्रहृष्टाः

sainyāni raudrāṇi bhayānakāni
vyūḍhāni samyagbahuladhvajāni |
vidārya hatvā ca nipīḍya śūrāṃ-
ste pāṇḍavā labdhajayāḥ prahṛṣṭāḥ

संमोह्य सर्वान्युधि कीर्तिमन्तो
व्यूहं च तं मकरं मृत्युकल्पम् ।
प्रविश्य भीमेन रणे हतोऽस्मि
घोरैः शरैर्मृत्युदण्डप्रकाशैः

saṃmohya sarvānyudhi kīrtimanto
vyūhaṃ ca taṃ makaraṃ mṛtyukalpam |
praviśya bhīmena raṇe hato'smi
ghoraiḥ śarairmṛtyudaṇḍaprakāśaiḥ

क्रुद्धं तमुद्वीक्ष्य भयेन राज-
न्संमूर्च्छितो न लभे शान्तिमद्य ।
इच्छे प्रसादात्तव सत्यसन्ध
प्राप्तुं जयं पाण्डवेयांश्च हन्तुम्

kruddhaṃ tamudvīkṣya bhayena rāja-
nsaṃmūrcchito na labhe śāntimadya |
icche prasādāttava satyasandha
prāptuṃ jayaṃ pāṇḍaveyāṃśca hantum

तेनैवमुक्तः प्रहसन्महात्मा
दुर्योधनं मन्युगतं विदित्वा ।
तं प्रत्युवाचाविमना मनस्वी
गङ्गासुतः सस्त्रभृतां वरिष्ठः

tenaivamuktaḥ prahasanmahātmā
duryodhanaṃ manyugataṃ viditvā |
taṃ pratyuvācāvimanā manasvī
gaṅgāsutaḥ sastrabhṛtāṃ variṣṭhaḥ

परेण यत्नेन विगाह्य सेनां
सर्वात्मनाऽहं तव राजपुत्र ।
इच्छामि दातुं विजयं सुखं च
न चात्मानं छादयेऽहं त्वदर्थे

pareṇa yatnena vigāhya senāṃ
sarvātmanā'haṃ tava rājaputra |
icchāmi dātuṃ vijayaṃ sukhaṃ ca
na cātmānaṃ chādaye'haṃ tvadarthe

एते तु रौद्रा बहवो महारथा
यशस्विनः शूरतमाः कृतास्त्राः ।
ये पाण्डवानां समरे सहाया
जितक्लमा रोषविषं वमन्ति

ete tu raudrā bahavo mahārathā
yaśasvinaḥ śūratamāḥ kṛtāstrāḥ |
ye pāṇḍavānāṃ samare sahāyā
jitaklamā roṣaviṣaṃ vamanti

केनेह शक्याः सहसा विजेतुं
वीर्योद्धताः कृतवैरास्त्वया च ।
अहं ह्येतान्प्रतियोत्स्यामि राज-
न्सर्वात्मना जीवितं त्यज्य वीर

keneha śakyāḥ sahasā vijetuṃ
vīryoddhatāḥ kṛtavairāstvayā ca |
ahaṃ hyetānpratiyotsyāmi rāja-
nsarvātmanā jīvitaṃ tyajya vīra

रणे तवार्थाय महानुभाव
न जीवितं रक्षितव्यं ममाद्य ।
सर्वांस्तवार्थाय सदेवदैत्याँ-
ल्लोकान्दहेयं किमु शत्रुसेनाम्

raṇe tavārthāya mahānubhāva
na jīvitaṃ rakṣitavyaṃ mamādya |
sarvāṃstavārthāya sadevadaityām̐-
llokāndaheyaṃ kimu śatrusenām

तान्पाण्डवान्योधयिष्यामि राजन्
(सञ्जय उवाच)
प्रियं च ते सर्वमहं करिष्ये ।
श्रुत्वा पितुस्ते वचनं प्रतीतो
दुर्योधनः प्रीतमना बभूव

tānpāṇḍavānyodhayiṣyāmi rājan
(sañjaya uvāca)
priyaṃ ca te sarvamahaṃ kariṣye |
śrutvā pituste vacanaṃ pratīto
duryodhanaḥ prītamanā babhūva

सर्वाणि सैन्यानि ततः प्रहृष्टो
निर्गच्छतेत्याह नृपांश्च सर्वान् ।
तदाक्षया तानि विनिर्ययुर्द्रुतं
गजाश्वपादातरथायुतानि

sarvāṇi sainyāni tataḥ prahṛṣṭo
nirgacchatetyāha nṛpāṃśca sarvān |
tadākṣayā tāni viniryayurdrutaṃ
gajāśvapādātarathāyutāni

प्रहर्षयुक्तानि तु तानि राज-
न्महान्ति नानाविधशस्त्रवन्ति ।
स्थितानि नागाश्वपदातिमन्ति
विरेजुराजौ तव राजन्बलानि

praharṣayuktāni tu tāni rāja-
nmahānti nānāvidhaśastravanti |
sthitāni nāgāśvapadātimanti
virejurājau tava rājanbalāni

शस्त्रास्त्रविद्भिर्नरवीरयोधै-
रधिष्ठिताः सैन्यगणास्त्वदीयाः ।
रथौघपादातगजाश्वसङ्घैः
प्रयाद्भिराजौ विधिवत्प्रणुन्नैः

śastrāstravidbhirnaravīrayodhai-
radhiṣṭhitāḥ sainyagaṇāstvadīyāḥ |
rathaughapādātagajāśvasaṅghaiḥ
prayādbhirājau vidhivatpraṇunnaiḥ

समुद्धतं वै तरुणार्कवर्णं
रजो बभौ च्छादयत्सूर्यश्मीन् ।
रेजुः पताका रथदन्तिसंस्था
वातेरिता भ्राम्यमाणाः समन्तात्

samuddhataṃ vai taruṇārkavarṇaṃ
rajo babhau cchādayatsūryaśmīn |
rejuḥ patākā rathadantisaṃsthā
vāteritā bhrāmyamāṇāḥ samantāt

नानालिङ्गैः समरे तत्र राजन्
मेघैर्युता विद्युतः खे यथैव ।
वृन्दैः स्थिताश्चापि सुसंप्रयुक्ता-
श्चकाशिरे दन्तिगणाः समन्तात्

nānāliṅgaiḥ samare tatra rājan
meghairyutā vidyutaḥ khe yathaiva |
vṛndaiḥ sthitāścāpi susaṃprayuktā-
ścakāśire dantigaṇāḥ samantāt

धनूंषि विष्फारयतां नृपाणां
बभूव शब्दस्तुमुलोऽतिघोरः ।
विमथ्यतो देवमहासुरौघै-
र्यथार्णवस्यादियुगे तदानीम्

dhanūṃṣi viṣphārayatāṃ nṛpāṇāṃ
babhūva śabdastumulo'tighoraḥ |
vimathyato devamahāsuraughai-
ryathārṇavasyādiyuge tadānīm

तदुग्रनागं बहुरूपवर्णं
तवात्मजानां समुदीर्णकोपम् ।
बभूव सैन्यं रिपुसैन्यहन्त-
युगान्तमेघौघनिभं तदानीम्

tadugranāgaṃ bahurūpavarṇaṃ
tavātmajānāṃ samudīrṇakopam |
babhūva sainyaṃ ripusainyahanta-
yugāntameghaughanibhaṃ tadānīm