अध्याय 79: भीम दुर्योधन को गिराते हैं, छठा दिन समाप्त

ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करे ।
संग्रामरभसो भीमं हन्तुकामोऽभ्यधावत

tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskare |
saṃgrāmarabhaso bhīmaṃ hantukāmo'bhyadhāvata

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य नृवीरं दृढवैरिणम् ।
भीमसेनः सुसंक्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत्

tamāyāntamabhiprekṣya nṛvīraṃ dṛḍhavairiṇam |
bhīmasenaḥ susaṃkruddha idaṃ vacanamabravīt

अयं स कालः संप्राप्तो वर्षपूगाभिवाञ्छितः ।
अद्य त्वां निहनिष्यामि यदि नोत्सृजसे रणम्

ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto varṣapūgābhivāñchitaḥ |
adya tvāṃ nihaniṣyāmi yadi notsṛjase raṇam

अद्य कुन्त्याः परिक्लेशं वनवासं च कृत्स्नशः ।
द्रौपद्याश्च परिक्लेशं प्रणेष्यामि हते त्वयि

adya kuntyāḥ parikleśaṃ vanavāsaṃ ca kṛtsnaśaḥ |
draupadyāśca parikleśaṃ praṇeṣyāmi hate tvayi

यत्पुरा मत्सरीभूत्वा पाण्डवानवमन्यसे ।
तस्य पापस्य गान्धारे पश्य व्यसनमागतम्

yatpurā matsarībhūtvā pāṇḍavānavamanyase |
tasya pāpasya gāndhāre paśya vyasanamāgatam

कर्णस्य मतमास्थाय सौबलस्य च यत्पुरा ।
अचिन्त्य पाण्डवान्कामाद्यथेष्टं कृतवानसि

karṇasya matamāsthāya saubalasya ca yatpurā |
acintya pāṇḍavānkāmādyatheṣṭaṃ kṛtavānasi

याचमानं च यन्मोहाद्दाशार्हमवमन्यसे ।
उलूकस्य समादेशं यद्ददासि च हृष्टवत्

yācamānaṃ ca yanmohāddāśārhamavamanyase |
ulūkasya samādeśaṃ yaddadāsi ca hṛṣṭavat

तेन त्वां निहनिष्यामि सानुबन्धं सबान्धवम् ।
शमीकरिष्ये तत्पापं यत्पुरा कृतवानसि

tena tvāṃ nihaniṣyāmi sānubandhaṃ sabāndhavam |
śamīkariṣye tatpāpaṃ yatpurā kṛtavānasi

एवमुक्त्वा धनुर्घोरं विकृष्योद्भ्राम्य चासकृत् ।
समाधत्त शरान्घोरान्महाशनिसमप्रभान्

evamuktvā dhanurghoraṃ vikṛṣyodbhrāmya cāsakṛt |
samādhatta śarānghorānmahāśanisamaprabhān

षड्विंशतिमसं क्रुद्धो मुमोचाशु सुयोधने ।
ज्वलिताग्निशिखाकारान्वज्रकल्पानजिह्मगान्

ṣaḍviṃśatimasaṃ kruddho mumocāśu suyodhane |
jvalitāgniśikhākārānvajrakalpānajihmagān

ततोऽस्य कार्मुकं द्वाभ्यां सूतं द्वाभ्यां च विव्यधे ।
चतुर्भिरश्वाञ्जवनाननयद्यमसादनम्

tato'sya kārmukaṃ dvābhyāṃ sūtaṃ dvābhyāṃ ca vivyadhe |
caturbhiraśvāñjavanānanayadyamasādanam

द्वाभ्यां च सुविकृष्टाभ्यां शराभ्यामरिमर्दनः ।
छत्रं चिच्छेद समरे राज्ञस्तस्य नरोत्तम्

dvābhyāṃ ca suvikṛṣṭābhyāṃ śarābhyāmarimardanaḥ |
chatraṃ ciccheda samare rājñastasya narottam

षङ्भिश्च तस्य चिच्छेद ज्वलन्तं ध्वजमुत्तमम् ।
छित्त्वा तं च ननादोच्चैस्तव पुत्रस्य पश्यतः

ṣaṅbhiśca tasya ciccheda jvalantaṃ dhvajamuttamam |
chittvā taṃ ca nanādoccaistava putrasya paśyataḥ

रथाच्च स ध्वजः श्रीमान्नानारत्नविभूषितात् ।
पपात सहसा भूमौ विद्युञ्जलधरादिव

rathācca sa dhvajaḥ śrīmānnānāratnavibhūṣitāt |
papāta sahasā bhūmau vidyuñjaladharādiva

ज्वलन्तं सूर्यसंकाशं नागं मणिमयं शुभम् ।
ध्वजं कुरुपतेश्छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवाः

jvalantaṃ sūryasaṃkāśaṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubham |
dhvajaṃ kurupateśchinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ

अथैनं दशभिर्बाणैस्तोत्रैरिव महाद्विपम् ।
आजघान रणे वीरं स्मयन्निव महारथः

athainaṃ daśabhirbāṇaistotrairiva mahādvipam |
ājaghāna raṇe vīraṃ smayanniva mahārathaḥ

स गाढविद्धो व्यथितो भीमसेनेन संयुगे ।
निषसाद रथोपस्थे मूर्च्छाभिहतचेतनः

sa gāḍhaviddho vyathito bhīmasenena saṃyuge |
niṣasāda rathopasthe mūrcchābhihatacetanaḥ

ततः स राजा सिन्धूनां रथश्रेष्ठो महाबलः ।
दुर्योधनस्य जग्राह पार्ष्णिं स्वपुरुषैर्वृतः

tataḥ sa rājā sindhūnāṃ rathaśreṣṭho mahābalaḥ |
duryodhanasya jagrāha pārṣṇiṃ svapuruṣairvṛtaḥ

कृपश्च रथिनां श्रेष्ठस्तव पुत्रमचेतनम् ।
आरोपयद्रथं राजन्दुर्योधनममर्षणम्

kṛpaśca rathināṃ śreṣṭhastava putramacetanam |
āropayadrathaṃ rājanduryodhanamamarṣaṇam

परिवार्य ततो भीमं जेतुकामो जयद्रथः ।
रथैरनेकसाहस्रैर्भीमस्यावारयद्दिशः

parivārya tato bhīmaṃ jetukāmo jayadrathaḥ |
rathairanekasāhasrairbhīmasyāvārayaddiśaḥ

धृष्टकेतुस्ततो राजन्नभिमन्युश्च वीर्यवान् ।
केकया द्रौपदेयाश्च तव पुत्रानयोधयन्

dhṛṣṭaketustato rājannabhimanyuśca vīryavān |
kekayā draupadeyāśca tava putrānayodhayan

चित्रसेनः सुचित्रश्च चित्राङ्गश्चित्रदर्शनः ।
चारुचित्रः सुचारुश्च तथा नन्दोपनन्दकौ

citrasenaḥ sucitraśca citrāṅgaścitradarśanaḥ |
cārucitraḥ sucāruśca tathā nandopanandakau

अष्टावेते महेष्वासाः सुकुमारा यशस्विनः ।
अभिमन्युरथं राजन्समन्तात्पर्यवारयन्

aṣṭāvete maheṣvāsāḥ sukumārā yaśasvinaḥ |
abhimanyurathaṃ rājansamantātparyavārayan

आजघान ततस्तूर्णमभिमन्युर्महामनाः ।
एकैकं पञ्चभिर्बाणैः शितैः सन्नतपर्वभिः

ājaghāna tatastūrṇamabhimanyurmahāmanāḥ |
ekaikaṃ pañcabhirbāṇaiḥ śitaiḥ sannataparvabhiḥ

वज्रमृत्युप्रतीकाशैर्विचित्रायुधनिःसृतैः ।
अमृष्यमाणास्ते सर्वे सौभद्रं रथसत्तमम्

vajramṛtyupratīkāśairvicitrāyudhaniḥsṛtaiḥ |
amṛṣyamāṇāste sarve saubhadraṃ rathasattamam

ववृषुर्मार्गणैस्तीक्ष्णैर्गिरिं मेरुमिवाम्बुदाः ।
स पीड्यमानः समरे कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः

vavṛṣurmārgaṇaistīkṣṇairgiriṃ merumivāmbudāḥ |
sa pīḍyamānaḥ samare kṛtāstro yuddhadurmadaḥ

अभिमन्युर्महाराज तावकान्समकम्पयत् ।
यथा देवासुरे युद्धे वज्रपाणिर्महासुरान्

abhimanyurmahārāja tāvakānsamakampayat |
yathā devāsure yuddhe vajrapāṇirmahāsurān

विकर्णस्य ततो भल्लान्प्रेषयामास भारत ।
चतुर्दश रथश्रेष्ठो घोरानाशीविषोपमान्

vikarṇasya tato bhallānpreṣayāmāsa bhārata |
caturdaśa rathaśreṣṭho ghorānāśīviṣopamān

स तैर्विकर्णस्य रथात्पातयामास वीर्यवान् ।
ध्वजं सूतं हयांश्चैव नृत्यमान इवाहवे

sa tairvikarṇasya rathātpātayāmāsa vīryavān |
dhvajaṃ sūtaṃ hayāṃścaiva nṛtyamāna ivāhave

पुनश्चान्याञ्शरान्पीतानकुण्ठाग्राञ्शिलाशितान् ।
प्रेषयामास संक्रुद्धो विकर्णाय महाबलः

punaścānyāñśarānpītānakuṇṭhāgrāñśilāśitān |
preṣayāmāsa saṃkruddho vikarṇāya mahābalaḥ

ते विकर्णं समासाद्य कङ्कबर्हिणवाससः ।
भित्त्वा देहं गता भूमिं ज्वलन्त इव पन्नगाः

te vikarṇaṃ samāsādya kaṅkabarhiṇavāsasaḥ |
bhittvā dehaṃ gatā bhūmiṃ jvalanta iva pannagāḥ

ते शरा हेमपुङ्खाग्रा व्यदृश्यन्त महीतले ।
विकर्णरुधिरक्लिन्ना वमन्त इव शोणितम्

te śarā hemapuṅkhāgrā vyadṛśyanta mahītale |
vikarṇarudhiraklinnā vamanta iva śoṇitam

विकर्णं वीक्ष्य निर्भिन्नं तस्यैवान्ये सहोदराः ।
अभ्यद्रवन्त समरे सौभद्रप्रमुखान्रथान्

vikarṇaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ tasyaivānye sahodarāḥ |
abhyadravanta samare saubhadrapramukhānrathān

अभियात्वा तथैवान्यान्रथांस्तान्सूर्यवर्चसः ।
अविध्यन्समरेऽन्योन्यं संरम्भाद्युद्धदुर्मदाः

abhiyātvā tathaivānyānrathāṃstānsūryavarcasaḥ |
avidhyansamare'nyonyaṃ saṃrambhādyuddhadurmadāḥ

दुर्मुखः श्रुतकर्माणं विद्ध्वा सप्तभिराशुगैः ।
ध्वजमेकेन चिच्छेद सारथिं चास्य सप्तमिः

durmukhaḥ śrutakarmāṇaṃ viddhvā saptabhirāśugaiḥ |
dhvajamekena ciccheda sārathiṃ cāsya saptamiḥ

अश्वाञ्जाम्बूनदैर्जालैः प्रच्छन्नान्वातरंहसः ।
जघान षङ्भिरासाद्य सारथिं चाभ्यपातयत्

aśvāñjāmbūnadairjālaiḥ pracchannānvātaraṃhasaḥ |
jaghāna ṣaṅbhirāsādya sārathiṃ cābhyapātayat

स हताश्वे रथे तिष्ठञ्श्रुतकर्मा महारथः ।
शक्तिं चिक्षेप संक्रुद्धो महोल्कां ज्वलितामिव

sa hatāśve rathe tiṣṭhañśrutakarmā mahārathaḥ |
śaktiṃ cikṣepa saṃkruddho maholkāṃ jvalitāmiva

सा दुर्मुखस्य विमलं वर्म भित्त्वा यशस्विनः ।
विदार्य प्राविशद्भूभिं दीप्यमाना स्वतेजसा

sā durmukhasya vimalaṃ varma bhittvā yaśasvinaḥ |
vidārya prāviśadbhūbhiṃ dīpyamānā svatejasā

दुर्मुखो विह्वलस्तत्र निषसाद रणे विभो ।
विसंज्ञं प्रेक्ष्य ते सर्वे भ्रातरः पर्यवारयन्

durmukho vihvalastatra niṣasāda raṇe vibho |
visaṃjñaṃ prekṣya te sarve bhrātaraḥ paryavārayan

तं दृष्ट्वा विरथं तत्र सुतसोमो महारथः ।
पश्यतां सर्वसैन्यानां रथमारोपयत्स्वकम्

taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra sutasomo mahārathaḥ |
paśyatāṃ sarvasainyānāṃ rathamāropayatsvakam

श्रुतकीर्तिस्तथा वीरो जयत्सेनं सुतं तव ।
अभ्ययात्समरे राजन्हन्तुकामो यशस्विनम्

śrutakīrtistathā vīro jayatsenaṃ sutaṃ tava |
abhyayātsamare rājanhantukāmo yaśasvinam

तस्य विक्षिपतश्चापं श्रुतकीर्तेर्महास्वनम् ।
चिच्छेद समरे तूर्णं जयत्सेनः सुतस्तव

tasya vikṣipataścāpaṃ śrutakīrtermahāsvanam |
ciccheda samare tūrṇaṃ jayatsenaḥ sutastava

क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन प्रहसन्निव भारत ।
तं दृष्ट्वा च्छिन्नधन्वानं शतानीकः सहोदरम्

kṣurapreṇa sutīkṣṇena prahasanniva bhārata |
taṃ dṛṣṭvā cchinnadhanvānaṃ śatānīkaḥ sahodaram

अभ्यपद्यत तेजस्वी सिंहवन्निनदन्मुहुः ।
शतानीकस्तु समरे दृढं विस्पार्य कार्मुकम्

abhyapadyata tejasvī siṃhavanninadanmuhuḥ |
śatānīkastu samare dṛḍhaṃ vispārya kārmukam

विव्याध दशभिस्तूर्णं जयत्सेनं शिलीमुखैः ।
ननाद सुमहानादं प्रभिन्न इव वारणः

vivyādha daśabhistūrṇaṃ jayatsenaṃ śilīmukhaiḥ |
nanāda sumahānādaṃ prabhinna iva vāraṇaḥ

अथान्येन सुतीक्ष्णेन सर्वावरणभेदिना ।
शतानीको जयत्सेनं विव्याध हृदये भृशम्

athānyena sutīkṣṇena sarvāvaraṇabhedinā |
śatānīko jayatsenaṃ vivyādha hṛdaye bhṛśam

तथा तस्मिन्वर्तमाने दुष्कर्णो भ्रातुरन्तिके ।
मुमोचास्मैशितान्बाणांस्तीक्ष्णानाशीविषोपमान्
चिच्छेद समरे चापं नाकुलेः क्रोधमूर्च्छितः

tathā tasminvartamāne duṣkarṇo bhrāturantike |
mumocāsmaiśitānbāṇāṃstīkṣṇānāśīviṣopamān
ciccheda samare cāpaṃ nākuleḥ krodhamūrcchitaḥ

अथान्यद्धनुरादाय भारसाहमनुत्तमम् ।
समादत्त शरान्घोराञ्शतानीको महाबलः

athānyaddhanurādāya bhārasāhamanuttamam |
samādatta śarānghorāñśatānīko mahābalaḥ

तिष्ठतिष्ठेति चामन्त्र्य दुष्कर्णं भ्रातुरग्रतः ।
मुमोचास्मै शितान्बाणाज्ज्वलितान्पन्नगानिव

tiṣṭhatiṣṭheti cāmantrya duṣkarṇaṃ bhrāturagrataḥ |
mumocāsmai śitānbāṇājjvalitānpannagāniva

ततोऽस्य धनुरेकेन द्वाभ्यां सूतं च मारिष ।
चिच्छेद समरे तूर्णं तं च विव्याध सप्तभिः

tato'sya dhanurekena dvābhyāṃ sūtaṃ ca māriṣa |
ciccheda samare tūrṇaṃ taṃ ca vivyādha saptabhiḥ

अश्वान्मनोजवांस्तस्य कर्बुरान्वातरंहसः ।
जघान निशितैस्तूर्णं सर्वान्द्वादशभिः शरैः

aśvānmanojavāṃstasya karburānvātaraṃhasaḥ |
jaghāna niśitaistūrṇaṃ sarvāndvādaśabhiḥ śaraiḥ

अथापरेण भल्लेन सुयुक्तेनाशुपातिना ।
दुष्कर्णं नाकुलिः क्रुद्धो विव्याध हृदये भृशम्

athāpareṇa bhallena suyuktenāśupātinā |
duṣkarṇaṃ nākuliḥ kruddho vivyādha hṛdaye bhṛśam

स पपात ततो भूमौ वज्राहत इव द्रुमः ।
दुष्कर्णं व्यथितं दृष्ट्वा पञ्च राजन्महारथाः

sa papāta tato bhūmau vajrāhata iva drumaḥ |
duṣkarṇaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā pañca rājanmahārathāḥ

दिघांसन्तः शतानीकं सर्वतः पर्यवारयन् ।
छाद्यमानं शरव्रतैः शतानीकं यशस्विनम्

dighāṃsantaḥ śatānīkaṃ sarvataḥ paryavārayan |
chādyamānaṃ śaravrataiḥ śatānīkaṃ yaśasvinam

अभ्यधावन्त संक्रुद्धाः केकयाः पञ्च सोदराः ।
तानभ्यापततः प्रेक्ष्य तव पुत्रा महारथाः

abhyadhāvanta saṃkruddhāḥ kekayāḥ pañca sodarāḥ |
tānabhyāpatataḥ prekṣya tava putrā mahārathāḥ

प्रत्युद्ययुर्महाराज गजानिव महागजाः ।
दुर्मुखो दुर्जयश्चैव तथा दुर्मर्षणो युवा

pratyudyayurmahārāja gajāniva mahāgajāḥ |
durmukho durjayaścaiva tathā durmarṣaṇo yuvā

शत्रुंजयः सत्रुसहः सर्वे क्रुद्धा यशस्विनः ।
प्रत्युद्याता महाराज केकयान्भ्रातरः समम्

śatruṃjayaḥ satrusahaḥ sarve kruddhā yaśasvinaḥ |
pratyudyātā mahārāja kekayānbhrātaraḥ samam

रथैर्नगरसंकाशैर्हयैर्युक्तैर्मनोजवैः ।
नानावर्णविचित्राभिः पताकाभिरलङ्कृतैः

rathairnagarasaṃkāśairhayairyuktairmanojavaiḥ |
nānāvarṇavicitrābhiḥ patākābhiralaṅkṛtaiḥ

शरचापधरा वीरा विचित्रकवचध्वजाः ।
विविशुस्ते परं सैन्यं सिंहा इव वनाद्वनम्

śaracāpadharā vīrā vicitrakavacadhvajāḥ |
viviśuste paraṃ sainyaṃ siṃhā iva vanādvanam

तेषां सुतुमुलं युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम् ।
अवर्तत महारौद्रं निघ्नतामितरेतरम्

teṣāṃ sutumulaṃ yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam |
avartata mahāraudraṃ nighnatāmitaretaram

अन्योन्यागस्कृतां राजन्यमराष्ट्रविवर्धनम् ।
मुहूर्तास्तमिते सूर्ये चक्रुर्युद्धं सुदारुणम्

anyonyāgaskṛtāṃ rājanyamarāṣṭravivardhanam |
muhūrtāstamite sūrye cakruryuddhaṃ sudāruṇam

रथिनः सादिनश्चाथ व्यकीर्यन्त सहस्रशः ।
ततः शान्तनवः क्रुद्धः शरैः सन्नतपर्वभिः

rathinaḥ sādinaścātha vyakīryanta sahasraśaḥ |
tataḥ śāntanavaḥ kruddhaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ

नाशयामास सेनां तां भीष्मस्तेषां महात्मनाम् ।
पञ्चालानां च सैन्यानि शरैर्निन्ये यमक्षयम्

nāśayāmāsa senāṃ tāṃ bhīṣmasteṣāṃ mahātmanām |
pañcālānāṃ ca sainyāni śarairninye yamakṣayam

एवं भित्त्वा महेष्वासः पाण्डवानामनीकिनीम् ।
कृत्वाऽवहारं सैन्यानां ययौ स्वशिबिरं नृप

evaṃ bhittvā maheṣvāsaḥ pāṇḍavānāmanīkinīm |
kṛtvā'vahāraṃ sainyānāṃ yayau svaśibiraṃ nṛpa

नाशयामासतुर्वीरौ धृष्टद्युम्नवृकोदरौ ।
करवाणामनीकानि शरैः सन्नतपर्वभिः

nāśayāmāsaturvīrau dhṛṣṭadyumnavṛkodarau |
karavāṇāmanīkāni śaraiḥ sannataparvabhiḥ

धर्मराजोऽपि संप्रेक्ष्य धृष्टद्युम्नवृकोदरौ ।
मूर्ध्नि चैतावुपाघ्राय प्रहृष्टः शिबिरं ययौ

dharmarājo'pi saṃprekṣya dhṛṣṭadyumnavṛkodarau |
mūrdhni caitāvupāghrāya prahṛṣṭaḥ śibiraṃ yayau

अर्जुनो वासुदेवश्च कौरवाणामनीकिनीम् ।
हत्वा विद्राव्य च शरैः शिबिरायैव जग्मतुः

arjuno vāsudevaśca kauravāṇāmanīkinīm |
hatvā vidrāvya ca śaraiḥ śibirāyaiva jagmatuḥ