अध्याय 81: सातवाँ दिन: मण्डल और वज्र व्यूह

अथात्मजं तव पुनर्गाङ्गेयो ध्यानमास्थितम् |
अब्रवीद्भरतश्रेष्ठः सम्प्रहर्षकरं वचः

athātmajaṃ tava punargāṅgeyo dhyānamāsthitam |
abravīdbharataśreṣṭhaḥ sampraharṣakaraṃ vacaḥ

अहं द्रोणश्च शल्यश्च कृतवर्मा च सात्वतः |
अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तोऽथ सैन्धवः

ahaṃ droṇaśca śalyaśca kṛtavarmā ca sātvataḥ |
aśvatthāmā vikarṇaśca somadatto'tha saindhavaḥ

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ बाह्लिकः सह बाह्लिकैः |
त्रिगर्तराजश्च बली मागधश्च सुदुर्जयः

vindānuvindāvāvantyau bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥ |
trigartarājaśca balī māgadhaśca sudurjayaḥ

बृहद्बलश्च कौसल्यश्चित्रसेनो विविंशतिः |
रथाश्च बहुसाहस्राः शोभमाना महाध्वजाः

bṛhadbalaśca kausalyaścitraseno viviṃśatiḥ |
rathāśca bahusāhasrāḥ śobhamānā mahādhvajāḥ

देशजाश्च हया राजन्स्वारूढा हयसादिभिः |
गजेन्द्राश्च मदोद्वृत्ताः प्रभिन्नकरटामुखाः

deśajāśca hayā rājansvārūḍhā hayasādibhiḥ |
gajendrāśca madodvṛttāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ

पदाताश्च तथा शूरा नानाप्रहरणायुधाः |
नानादेशसमुत्पन्नास्त्वदर्थे योद्धुमुद्यताः

padātāśca tathā śūrā nānāpraharaṇāyudhāḥ |
nānādeśasamutpannāstvadarthe yoddhumudyatāḥ

एते चान्ये च बहवस्त्वदर्थे त्यक्तजीविताः |
देवानपि रणे जेतुं समर्था इति मे मतिः

ete cānye ca bahavastvadarthe tyaktajīvitāḥ |
devānapi raṇe jetuṃ samarthā iti me matiḥ

अवश्यं तु मया राजंस्तव वाच्यं हितं सदा |
अशक्याः पाण्डवा जेतुं देवैरपि सवासवैः
वासुदेवसहायाश्च महेन्द्रसमविक्रमाः

avaśyaṃ tu mayā rājaṃstava vācyaṃ hitaṃ sadā |
aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devairapi savāsavaiḥ
vāsudevasahāyāśca mahendrasamavikramāḥ

सर्वथाहं तु राजेन्द्र करिष्ये वचनं तव |
पाण्डवान्वा रणे जेष्ये मां वा जेष्यन्ति पाण्डवाः

sarvathāhaṃ tu rājendra kariṣye vacanaṃ tava |
pāṇḍavānvā raṇe jeṣye māṃ vā jeṣyanti pāṇḍavāḥ

एवमुक्त्वा ददौ चास्मै विशल्यकरणीं शुभाम् |
ओषधीं वीर्यसम्पन्नां विशल्यश्चाभवत्तदा

evamuktvā dadau cāsmai viśalyakaraṇīṃ śubhām |
oṣadhīṃ vīryasampannāṃ viśalyaścābhavattadā

ततः प्रभाते विमले स्वेनानीकेन वीर्यवान् |
अव्यूहत स्वयं व्यूहं भीष्मो व्यूहविशारदः

tataḥ prabhāte vimale svenānīkena vīryavān |
avyūhata svayaṃ vyūhaṃ bhīṣmo vyūhaviśāradaḥ

मण्डलं मनुजश्रेष्ठ नानाशस्त्रसमाकुलम् |
सम्पूर्णं योधमुख्यैश्च तथा दन्तिपदातिभिः

maṇḍalaṃ manujaśreṣṭha nānāśastrasamākulam |
sampūrṇaṃ yodhamukhyaiśca tathā dantipadātibhiḥ

रथैरनेकसाहस्रैः समन्तात्परिवारितम् |
अश्ववृन्दैर्महद्भिश्च ऋष्टितोमरधारिभिः

rathairanekasāhasraiḥ samantātparivāritam |
aśvavṛndairmahadbhiśca ṛṣṭitomaradhāribhiḥ

नागे नागे रथाः सप्त सप्त चाश्वा रथे रथे |
अन्वश्वं दश धानुष्का धानुष्के सप्त चर्मिणः

nāge nāge rathāḥ sapta sapta cāśvā rathe rathe |
anvaśvaṃ daśa dhānuṣkā dhānuṣke sapta carmiṇaḥ

एवंव्यूहं महाराज तव सैन्यं महारथैः |
स्थितं रणाय महते भीष्मेण युधि पालितम्

evaṃvyūhaṃ mahārāja tava sainyaṃ mahārathaiḥ |
sthitaṃ raṇāya mahate bhīṣmeṇa yudhi pālitam

दशाश्वानां सहस्राणि दन्तिनां च तथैव च |
रथानामयुतं चापि पुत्राश्च तव दंशिताः
चित्रसेनादयः शूरा अभ्यरक्षन्पितामहम्

daśāśvānāṃ sahasrāṇi dantināṃ ca tathaiva ca |
rathānāmayutaṃ cāpi putrāśca tava daṃśitāḥ
citrasenādayaḥ śūrā abhyarakṣanpitāmaham

रक्ष्यमाणश्च तैः शूरैर्गोप्यमानाश्च तेन ते |
संनद्धाः समदृश्यन्त राजानश्च महाबलाः

rakṣyamāṇaśca taiḥ śūrairgopyamānāśca tena te |
saṃnaddhāḥ samadṛśyanta rājānaśca mahābalāḥ

दुर्योधनस्तु समरे दंशितो रथमास्थितः |
व्यभ्राजत श्रिया जुष्टो यथा शक्रस्त्रिविष्टपे

duryodhanastu samare daṃśito rathamāsthitaḥ |
vyabhrājata śriyā juṣṭo yathā śakrastriviṣṭape

ततः शब्दो महानासीत्पुत्राणां तव भारत |
रथघोषश्च तुमुलो वादित्राणां च निस्वनः

tataḥ śabdo mahānāsītputrāṇāṃ tava bhārata |
rathaghoṣaśca tumulo vāditrāṇāṃ ca nisvanaḥ

भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूढः प्रत्यङ्मुखो युधि |
मण्डलः सुमहाव्यूहो दुर्भेद्योऽमित्रघातिनाम्
सर्वतः शुशुभे राजन्रणेऽरीणां दुरासदः

bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vyūḍhaḥ pratyaṅmukho yudhi |
maṇḍalaḥ sumahāvyūho durbhedyo'mitraghātinām
sarvataḥ śuśubhe rājanraṇe'rīṇāṃ durāsadaḥ

मण्डलं तु समालोक्य व्यूहं परमदारुणम् |
स्वयं युधिष्ठिरो राजा व्यूहं वज्रमथाकरोत्

maṇḍalaṃ tu samālokya vyūhaṃ paramadāruṇam |
svayaṃ yudhiṣṭhiro rājā vyūhaṃ vajramathākarot

तथा व्यूढेष्वनीकेषु यथास्थानमवस्थिताः |
रथिनः सादिनश्चैव सिंहनादमथानदन्

tathā vyūḍheṣvanīkeṣu yathāsthānamavasthitāḥ |
rathinaḥ sādinaścaiva siṃhanādamathānadan

बिभित्सवस्ततो व्यूहं निर्ययुर्युद्धकाङ्क्षिणः |
इतरेतरतः शूराः सहसैन्याः प्रहारिणः

bibhitsavastato vyūhaṃ niryayuryuddhakāṅkṣiṇaḥ |
itaretarataḥ śūrāḥ sahasainyāḥ prahāriṇaḥ

भारद्वाजो ययौ मत्स्यं द्रौणिश्चापि शिखण्डिनम् |
स्वयं दुर्योधनो राजा पार्षतं समुपाद्रवत्

bhāradvājo yayau matsyaṃ drauṇiścāpi śikhaṇḍinam |
svayaṃ duryodhano rājā pārṣataṃ samupādravat

नकुलः सहदेवश्च राजन्मद्रेशमीयतुः |
विन्दानुविन्दावावन्त्याविरावन्तमभिद्रुतौ

nakulaḥ sahadevaśca rājanmadreśamīyatuḥ |
vindānuvindāvāvantyāvirāvantamabhidrutau

सर्वे नृपास्तु समरे धनञ्जयमयोधयन् |
भीमसेनो रणे यत्तो हार्दिक्यं समवारयत्

sarve nṛpāstu samare dhanañjayamayodhayan |
bhīmaseno raṇe yatto hārdikyaṃ samavārayat

चित्रसेनं विकर्णं च तथा दुर्मर्षणं विभो |
आर्जुनिः समरे राजंस्तव पुत्रानयोधयत्

citrasenaṃ vikarṇaṃ ca tathā durmarṣaṇaṃ vibho |
ārjuniḥ samare rājaṃstava putrānayodhayat

प्राग्ज्योतिषं महेष्वासं हैडिम्बो राक्षसोत्तमः |
अभिदुद्राव वेगेन मत्तो मत्तमिव द्विपम्

prāgjyotiṣaṃ maheṣvāsaṃ haiḍimbo rākṣasottamaḥ |
abhidudrāva vegena matto mattamiva dvipam

अलम्बुसस्ततो राजन्सात्यकिं युद्धदुर्मदम् |
ससैन्यं समरे क्रुद्धो राक्षसः समभिद्रवत्

alambusastato rājansātyakiṃ yuddhadurmadam |
sasainyaṃ samare kruddho rākṣasaḥ samabhidravat

भूरिश्रवा रणे यत्तो धृष्टकेतुमयोधयत् |
श्रुतायुषं तु राजानं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

bhūriśravā raṇe yatto dhṛṣṭaketumayodhayat |
śrutāyuṣaṃ tu rājānaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

चेकितानस्तु समरे कृपमेवान्वयोधयत् |
शेषाः प्रतिययुर्यत्ता भीममेव महारथम्

cekitānastu samare kṛpamevānvayodhayat |
śeṣāḥ pratiyayuryattā bhīmameva mahāratham

ततो राजसहस्राणि परिवव्रुर्धनञ्जयम् |
शक्तितोमरनाराचगदापरिघपाणयः

tato rājasahasrāṇi parivavrurdhanañjayam |
śaktitomaranārācagadāparighapāṇayaḥ

अर्जुनोऽथ भृशं क्रुद्धो वार्ष्णेयमिदमब्रवीत् |
पश्य माधव सैन्यानि धार्तराष्ट्रस्य संयुगे
व्यूढानि व्यूहविदुषा गाङ्गेयेन महात्मना

arjuno'tha bhṛśaṃ kruddho vārṣṇeyamidamabravīt |
paśya mādhava sainyāni dhārtarāṣṭrasya saṃyuge
vyūḍhāni vyūhaviduṣā gāṅgeyena mahātmanā

युद्धाभिकामाञ्शूरांश्च पश्य माधव दंशितान् |
त्रिगर्तराजं सहितं भ्रातृभिः पश्य केशव

yuddhābhikāmāñśūrāṃśca paśya mādhava daṃśitān |
trigartarājaṃ sahitaṃ bhrātṛbhiḥ paśya keśava

अद्यैतान्पातयिष्यामि पश्यतस्ते जनार्दन |
य इमे मां यदुश्रेष्ठ योद्धुकामा रणाजिरे

adyaitānpātayiṣyāmi paśyataste janārdana |
ya ime māṃ yaduśreṣṭha yoddhukāmā raṇājire

एवमुक्त्वा तु कौन्तेयो धनुर्ज्यामवमृज्य च |
ववर्ष शरवर्षाणि नराधिपगणान्प्रति

evamuktvā tu kaunteyo dhanurjyāmavamṛjya ca |
vavarṣa śaravarṣāṇi narādhipagaṇānprati

तेऽपि तं परमेष्वासाः शरवर्षैरपूरयन् |
तडागमिव धाराभिर्यथा प्रावृषि तोयदा

te'pi taṃ parameṣvāsāḥ śaravarṣairapūrayan |
taḍāgamiva dhārābhiryathā prāvṛṣi toyadā

हाहाकारो महानासीत्तव सैन्ये विशां पते |
छाद्यमानौ भृशं कृष्णौ शरैर्दृष्ट्वा महारणे

hāhākāro mahānāsīttava sainye viśāṃ pate |
chādyamānau bhṛśaṃ kṛṣṇau śarairdṛṣṭvā mahāraṇe

देवा देवर्षयश्चैव गन्धर्वाश्च महोरगाः |
विस्मयं परमं जग्मुर्दृष्ट्वा कृष्णौ तथागतौ

devā devarṣayaścaiva gandharvāśca mahoragāḥ |
vismayaṃ paramaṃ jagmurdṛṣṭvā kṛṣṇau tathāgatau

ततः क्रुद्धोऽर्जुनो राजन्नैन्द्रमस्त्रमुदीरयत् |
तत्राद्भुतमपश्याम विजयस्य पराक्रमम्

tataḥ kruddho'rjuno rājannaindramastramudīrayat |
tatrādbhutamapaśyāma vijayasya parākramam

शस्त्रवृष्टिं परैर्मुक्तां शरौघैर्यदवारयत् |
न च तत्राप्यनिर्भिन्नः कश्चिदासीद्विशां पते

śastravṛṣṭiṃ parairmuktāṃ śaraughairyadavārayat |
na ca tatrāpyanirbhinnaḥ kaścidāsīdviśāṃ pate

तेषां राजसहस्राणां हयानां दन्तिनां तथा |
द्वाभ्यां त्रिभिः शरैश्चान्यान्पार्थो विव्याध मारिष

teṣāṃ rājasahasrāṇāṃ hayānāṃ dantināṃ tathā |
dvābhyāṃ tribhiḥ śaraiścānyānpārtho vivyādha māriṣa

ते हन्यमानाः पार्थेन भीष्मं शान्तनवं ययुः |
अगाधे मज्जमानानां भीष्मस्त्राताभवत्तदा

te hanyamānāḥ pārthena bhīṣmaṃ śāntanavaṃ yayuḥ |
agādhe majjamānānāṃ bhīṣmastrātābhavattadā

आपतद्भिस्तु तैस्तत्र प्रभग्नं तावकं बलम् |
सञ्चुक्षुभे महाराज वातैरिव महार्णवः

āpatadbhistu taistatra prabhagnaṃ tāvakaṃ balam |
sañcukṣubhe mahārāja vātairiva mahārṇavaḥ