अध्याय 72: दोपहर में भीष्म सात्यकि का सारथि गिराते हैं

शिखण्डी सह मत्स्येन विराटेन विशांपते ।
भीष्ममाशु महेष्वासमाससाद सुदुर्जयम्

śikhaṇḍī saha matsyena virāṭena viśāṃpate |
bhīṣmamāśu maheṣvāsamāsasāda sudurjayam

द्रोणं कृपं विकर्णं च महेष्वासं महाबलम् ।
राज्ञश्चान्यान्रणे शूरान्बहूनार्च्छद्धनंजयः

droṇaṃ kṛpaṃ vikarṇaṃ ca maheṣvāsaṃ mahābalam |
rājñaścānyānraṇe śūrānbahūnārcchaddhanaṃjayaḥ

सैन्धवं च महेष्वासं सामात्यं सह बन्धुभिः ।
प्राच्यांश्च दाक्षिणात्यांश्च भूमिपान्भूमिपर्षभ

saindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ sāmātyaṃ saha bandhubhiḥ |
prācyāṃśca dākṣiṇātyāṃśca bhūmipānbhūmiparṣabha

पुत्रं च ते महेष्वासं दुर्योधनममर्षणम् ।
दुःसहं चैव समरे भीमसेनोऽभ्यवर्तत

putraṃ ca te maheṣvāsaṃ duryodhanamamarṣaṇam |
duḥsahaṃ caiva samare bhīmaseno'bhyavartata

सहदेवस्तु शकुनिमुलूकं च महारथम् ।
पितापुत्रौ महेष्वासावभ्यवर्तत दुर्जयौ

sahadevastu śakunimulūkaṃ ca mahāratham |
pitāputrau maheṣvāsāvabhyavartata durjayau

युधिष्ठिरो महाराज गजानीकं महारथः ।
समवर्तत संग्रामे पुत्रेण निकृतस्तव

yudhiṣṭhiro mahārāja gajānīkaṃ mahārathaḥ |
samavartata saṃgrāme putreṇa nikṛtastava

माद्रीपुत्रस्तु नकुलः शूरसंक्रन्दनो युधि ।
त्रिगर्तानां बलैः सार्धं समसञ्जत पाण्डवः

mādrīputrastu nakulaḥ śūrasaṃkrandano yudhi |
trigartānāṃ balaiḥ sārdhaṃ samasañjata pāṇḍavaḥ

अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः समरे साल्वकेकयान् ।
सात्यकिश्चेकितानश्च सौभद्रश्च महारथः

abhyavartanta saṃkruddhāḥ samare sālvakekayān |
sātyakiścekitānaśca saubhadraśca mahārathaḥ

धृष्टकेतुश्च समरे राक्षसश्च घटोत्कचः ।
नाकुलिश्च शतानीकः समरे रथपुङ्गवः ।
पुत्राणां ते रथानीकं प्रत्युद्याताः सुदुर्जयाः

dhṛṣṭaketuśca samare rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ |
nākuliśca śatānīkaḥ samare rathapuṅgavaḥ |
putrāṇāṃ te rathānīkaṃ pratyudyātāḥ sudurjayāḥ

सेनापतिरमेयात्मा धृष्टद्युम्नो महाबलः ।
द्रोणेन समरे राजन्समियायोग्रकर्मणा

senāpatirameyātmā dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ |
droṇena samare rājansamiyāyograkarmaṇā

एवमेते महेष्वासास्तावकाः पाण्डवैः सह ।
समेत्य समरे शूराः संप्राहारं प्रचक्रिरे

evamete maheṣvāsāstāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha |
sametya samare śūrāḥ saṃprāhāraṃ pracakrire

मध्यंदिनगते सूर्ये नभस्याकुलतां गते ।
कुरवः पाण्डवेयाश्च निजघ्नुरितरेतरम्

madhyaṃdinagate sūrye nabhasyākulatāṃ gate |
kuravaḥ pāṇḍaveyāśca nijaghnuritaretaram

ध्वजिनो हेमचित्राङ्गा विचरन्तो रणाजिरे ।
सपताका रथा रेजुर्वैयाघ्रपरिवारणाः

dhvajino hemacitrāṅgā vicaranto raṇājire |
sapatākā rathā rejurvaiyāghraparivāraṇāḥ

समेतानां च समरे जिगीषूणां परस्परम् ।
बभूव तुमुलः शब्दः सिंहानामिव नर्दताम्

sametānāṃ ca samare jigīṣūṇāṃ parasparam |
babhūva tumulaḥ śabdaḥ siṃhānāmiva nardatām

तत्राद्भुतमपश्यास संप्रहारं सुदारुणम् ।
यदकुर्वन्रणे शूराः सृञ्जयाः कुरुभिः सह

tatrādbhutamapaśyāsa saṃprahāraṃ sudāruṇam |
yadakurvanraṇe śūrāḥ sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha

नैव खं न दिशो राजन्न सूर्यं शत्रुतापन ।
विदिशो वापि पश्यामः शरैर्मुक्तैः समन्ततः

naiva khaṃ na diśo rājanna sūryaṃ śatrutāpana |
vidiśo vāpi paśyāmaḥ śarairmuktaiḥ samantataḥ

शक्तीनां विमलाग्राणां तोमराणां तथास्यताम् ।
निस्त्रिंशानां च पीतानां नीलोत्पलनिभाः प्रभाः

śaktīnāṃ vimalāgrāṇāṃ tomarāṇāṃ tathāsyatām |
nistriṃśānāṃ ca pītānāṃ nīlotpalanibhāḥ prabhāḥ

कवचानां विचित्राणां भूषणानां प्रभास्तथा ।
खं दिशः प्रदिशश्चैव भासयामासुरोजसा

kavacānāṃ vicitrāṇāṃ bhūṣaṇānāṃ prabhāstathā |
khaṃ diśaḥ pradiśaścaiva bhāsayāmāsurojasā

वपुर्भिश्च नरेन्द्राणां चन्द्रसूर्यसमप्रभैः ।
विरराज तदा राजंस्तत्रतत्र रणाङ्गणम्

vapurbhiśca narendrāṇāṃ candrasūryasamaprabhaiḥ |
virarāja tadā rājaṃstatratatra raṇāṅgaṇam

रथसङ्घा नरव्याघ्राः समायान्तश्च संयुगे ।
विरेजुः समरे राजन्ग्रहा इव नभस्तले

rathasaṅghā naravyāghrāḥ samāyāntaśca saṃyuge |
virejuḥ samare rājangrahā iva nabhastale

भीष्मस्तु रथिनां श्रेष्ठो भीमसेनं महाबलम् ।
अवारयत संक्रुद्धः सर्वसैन्यस्य पश्यतः

bhīṣmastu rathināṃ śreṣṭho bhīmasenaṃ mahābalam |
avārayata saṃkruddhaḥ sarvasainyasya paśyataḥ

ततो भीष्मविनिर्मुक्ता रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः ।
अभ्यङ्गन्तमरे भीमं तैलघौताः सुतेजनाः

tato bhīṣmavinirmuktā rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ |
abhyaṅgantamare bhīmaṃ tailaghautāḥ sutejanāḥ

तस्य शक्तिं महावेगं भीमसेनो महाबलः ।
क्रुद्धाशीविषसंकाशं प्रेषयामास भारत

tasya śaktiṃ mahāvegaṃ bhīmaseno mahābalaḥ |
kruddhāśīviṣasaṃkāśaṃ preṣayāmāsa bhārata

तामापतन्तीं सहसा रुक्मदण्डं दुरासदाम् ।
चिच्छेद समरे भीष्मः शरैः सन्नतपर्वभिः

tāmāpatantīṃ sahasā rukmadaṇḍaṃ durāsadām |
ciccheda samare bhīṣmaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ

ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च ।
कार्मुकं भीमसेनस्य द्विधा चिच्छेद भारत

tato'pareṇa bhallena pītena niśitena ca |
kārmukaṃ bhīmasenasya dvidhā ciccheda bhārata

अपास्य तु धनुश्छिन्नं भीमसेनो महाबलः ।
शरैर्बहुभिरानर्च्छद्भीष्मं शान्तनवं युधि

apāsya tu dhanuśchinnaṃ bhīmaseno mahābalaḥ |
śarairbahubhirānarcchadbhīṣmaṃ śāntanavaṃ yudhi

सात्यकिस्तु ततस्तूर्णं भीष्ममासाद्य संयुगे ।
आकर्णप्रहितैस्त्रीक्ष्णैर्निशितैस्तिग्मतेजनैः

sātyakistu tatastūrṇaṃ bhīṣmamāsādya saṃyuge |
ākarṇaprahitaistrīkṣṇairniśitaistigmatejanaiḥ

शरैर्बहुभिरानर्च्छत्पितरं ते जनेश्वर ।
ततः संधाय वै तीक्ष्णं शरं परमदारुणम्

śarairbahubhirānarcchatpitaraṃ te janeśvara |
tataḥ saṃdhāya vai tīkṣṇaṃ śaraṃ paramadāruṇam

वार्ष्णेयस्य रथाद्भीष्मः पातयामास सारथिम् ।
तस्याश्वाः प्रद्रुता राजन्निहते रथसारथौ

vārṣṇeyasya rathādbhīṣmaḥ pātayāmāsa sārathim |
tasyāśvāḥ pradrutā rājannihate rathasārathau

तेन तेनैव धावन्ति मनोमारुतरंहसः ।
ततः सर्वस्य सैन्यस्य निःस्वनस्तुमुलोऽभवत्

tena tenaiva dhāvanti manomārutaraṃhasaḥ |
tataḥ sarvasya sainyasya niḥsvanastumulo'bhavat

हाहाकारश्च संजज्ञे पाण्डवानां महात्मनाम् ।
अभ्यद्रवत गृह्णीत हयान्यच्छत धावत

hāhākāraśca saṃjajñe pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
abhyadravata gṛhṇīta hayānyacchata dhāvata

इत्यासीत्तुमुलः शब्दो युयुधानरथं प्रति ।
एतस्मिन्नेव काले तु भीष्मः शान्तनवस्तदा

ityāsīttumulaḥ śabdo yuyudhānarathaṃ prati |
etasminneva kāle tu bhīṣmaḥ śāntanavastadā

न्यहनत्पाण्डवीं सेनामासुरीमिव वृत्राहा ।
ते वध्यमाना भीष्मेण पाञ्चालाः सोमकैः सह ।
स्थिरां युद्धे मतिं कृत्वा भीष्ममेवाभिदुद्रुवुः

nyahanatpāṇḍavīṃ senāmāsurīmiva vṛtrāhā |
te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ somakaiḥ saha |
sthirāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā bhīṣmamevābhidudruvuḥ

धृष्टद्युम्नमुखाश्चापि पार्थाः शान्तनवं रणे ।
अभ्यधावञ्जिगीषन्तस्तव पुत्रस्य वाहिनीम्

dhṛṣṭadyumnamukhāścāpi pārthāḥ śāntanavaṃ raṇe |
abhyadhāvañjigīṣantastava putrasya vāhinīm

तथैव कौरवा राजन्भीष्मद्रोणपुरोगमाः ।
अभ्यधावन्त वेगेन ततो युद्धमवर्तत

tathaiva kauravā rājanbhīṣmadroṇapurogamāḥ |
abhyadhāvanta vegena tato yuddhamavartata