अध्याय 73: अर्जुन अश्वत्थामा पर दया करते हैं

विराटोऽय त्रिभिर्बाणैर्भीष्ममार्च्छन्महारथम् ।
विव्याध तुरमांत्रास्य त्रिभिर्बाणैर्महारथः

virāṭo'ya tribhirbāṇairbhīṣmamārcchanmahāratham |
vivyādha turamāṃtrāsya tribhirbāṇairmahārathaḥ

तं प्रत्यविध्यद्दशभिर्भीष्मः शान्तनवः शरैः ।
रुक्मपुङ्खैर्महेष्वासः कृतहस्तो महाबलः

taṃ pratyavidhyaddaśabhirbhīṣmaḥ śāntanavaḥ śaraiḥ |
rukmapuṅkhairmaheṣvāsaḥ kṛtahasto mahābalaḥ

द्रौणिर्गाण्डीवधन्वानं भीमधन्वा महारथः ।
अविध्यदिषुभिः षङ्भिर्दृढहस्तः स्तनान्तरे

drauṇirgāṇḍīvadhanvānaṃ bhīmadhanvā mahārathaḥ |
avidhyadiṣubhiḥ ṣaṅbhirdṛḍhahastaḥ stanāntare

कार्मुकं तस्य चिच्छेद फल्गुनः परवीरहा ।
अविध्यच्च भृशं तीक्ष्णैः पत्रिभिः शत्रुकर्शनः

kārmukaṃ tasya ciccheda phalgunaḥ paravīrahā |
avidhyacca bhṛśaṃ tīkṣṇaiḥ patribhiḥ śatrukarśanaḥ

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय वेगवान्क्रोधमूर्च्छितः ।
अमृष्यमाणः पार्थेन कार्मुकच्छेदमाहवे

so'nyatkārmukamādāya vegavānkrodhamūrcchitaḥ |
amṛṣyamāṇaḥ pārthena kārmukacchedamāhave

अविध्यत्फल्गुनं राजन्नवत्या निशितैः शरैः ।
वासुदेवं च सप्तत्या विव्याध परमेषुभिः

avidhyatphalgunaṃ rājannavatyā niśitaiḥ śaraiḥ |
vāsudevaṃ ca saptatyā vivyādha parameṣubhiḥ

ततः क्रोधाभिताम्राक्षः कृष्णेन सह फल्गुनः ।
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य चिन्तयित्वा पुनःपुनः

tataḥ krodhābhitāmrākṣaḥ kṛṣṇena saha phalgunaḥ |
dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya cintayitvā punaḥpunaḥ

धनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शनः ।
गाण्डीवधन्वा संक्रुद्धः शितान्सन्नतपर्वणः

dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ |
gāṇḍīvadhanvā saṃkruddhaḥ śitānsannataparvaṇaḥ

जीवितान्तकरान्घोरान्समादत्त शिलीमुखान् ।
तैस्तूर्णं समरेऽविध्यद्रौणिं बलवतां वरः

jīvitāntakarānghorānsamādatta śilīmukhān |
taistūrṇaṃ samare'vidhyadrauṇiṃ balavatāṃ varaḥ

तस्य ते कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे ।
न विव्यथे च निर्भिन्नो द्रौणिर्गाण्डीवधन्वना

tasya te kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitamāhave |
na vivyathe ca nirbhinno drauṇirgāṇḍīvadhanvanā

तथैव च शरान्द्रौणिः प्रविमुञ्चन्नविह्वलः ।
तस्थौ च समरे राजंस्त्रातुमिच्छन्महाव्रतम्

tathaiva ca śarāndrauṇiḥ pravimuñcannavihvalaḥ |
tasthau ca samare rājaṃstrātumicchanmahāvratam

तस्य तत्सुमहत्कर्म शशंसुः कुरुसत्तमाः ।
यत्कृष्णाभ्यां समेताभ्यामभ्यापतत संयुगे

tasya tatsumahatkarma śaśaṃsuḥ kurusattamāḥ |
yatkṛṣṇābhyāṃ sametābhyāmabhyāpatata saṃyuge

स हि नित्यमनीकेषु युध्यतेऽभयमास्तितः ।
अस्त्रग्रामं ससंहारं द्रोणात्प्राप्य सुदुर्लभम्

sa hi nityamanīkeṣu yudhyate'bhayamāstitaḥ |
astragrāmaṃ sasaṃhāraṃ droṇātprāpya sudurlabham

ममैष आचार्यसुतो द्रोणस्यापि प्रियः सुतः ।
ब्राह्मणश्च विशेषेण माननीयो ममेति च

mamaiṣa ācāryasuto droṇasyāpi priyaḥ sutaḥ |
brāhmaṇaśca viśeṣeṇa mānanīyo mameti ca

समास्थआय मतिं वीरो बीभत्सुः सत्रुतापनः ।
कृपां चक्रे रथश्रेष्ठो भारद्वाजसुतं प्रति

samāsthaāya matiṃ vīro bībhatsuḥ satrutāpanaḥ |
kṛpāṃ cakre rathaśreṣṭho bhāradvājasutaṃ prati

द्रौणिं त्यक्त्वा ततो युद्धे कौन्तेयः श्वेतवाहनः ।
युयुधे तावकान्निघ्नंस्त्वरमाणः पराक्रमी

drauṇiṃ tyaktvā tato yuddhe kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ |
yuyudhe tāvakānnighnaṃstvaramāṇaḥ parākramī

दुर्योधनस्तु दशभिर्गार्ध्रपत्रैः शिलाशितैः ।
भीमसेनं महेष्वासं रुक्मपुङ्खैः समार्पयत्

duryodhanastu daśabhirgārdhrapatraiḥ śilāśitaiḥ |
bhīmasenaṃ maheṣvāsaṃ rukmapuṅkhaiḥ samārpayat

भीमसेनः सुसंक्रुद्धः परासुकरणं दृढम् ।
चित्रं कार्मुकमादत्त शरांश्च निशितान्दश

bhīmasenaḥ susaṃkruddhaḥ parāsukaraṇaṃ dṛḍham |
citraṃ kārmukamādatta śarāṃśca niśitāndaśa

आकर्णप्रहितैस्तीक्ष्णैर्वेगवद्भिरजिह्मगैः ।
अविध्यत्तूर्णमव्यग्रः कुरुराजं महोरसि

ākarṇaprahitaistīkṣṇairvegavadbhirajihmagaiḥ |
avidhyattūrṇamavyagraḥ kururājaṃ mahorasi

तस्य काञ्चनसूत्रस्थः शरैः संछादितो मणिः ।
रराजोरसि खे सूर्यो ग्रहैरिव समावृतः

tasya kāñcanasūtrasthaḥ śaraiḥ saṃchādito maṇiḥ |
rarājorasi khe sūryo grahairiva samāvṛtaḥ

पुत्रस्तु तव तेजस्वी भीमसेनेन ताडित ।
नामृष्यत यथा नागस्तलशब्दं मदोत्कटः

putrastu tava tejasvī bhīmasenena tāḍita |
nāmṛṣyata yathā nāgastalaśabdaṃ madotkaṭaḥ

ततः शरैर्महाराज रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः ।
भीमं विव्याध संक्रुद्धस्त्रासयानो वरूथिनीम्

tataḥ śarairmahārāja rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ |
bhīmaṃ vivyādha saṃkruddhastrāsayāno varūthinīm

तौ युध्यमानौ समरे भृशमन्योन्यविक्षतौ ।
पुत्रौ ते देवसंकाशौ व्यरोचेतां महाबलौ

tau yudhyamānau samare bhṛśamanyonyavikṣatau |
putrau te devasaṃkāśau vyarocetāṃ mahābalau

चित्रसेनं नरव्याघ्रं सौभद्रः परवीरहा ।
अविध्यद्दशभिर्बाणैः पुरुमित्रं च सप्तभिः

citrasenaṃ naravyāghraṃ saubhadraḥ paravīrahā |
avidhyaddaśabhirbāṇaiḥ purumitraṃ ca saptabhiḥ

सत्यव्रतं च सप्तत्या विद्ध्वा शक्रसमो युधि ।
नृत्यन्निव रणे वीर आर्तिं नः समजीजनत्

satyavrataṃ ca saptatyā viddhvā śakrasamo yudhi |
nṛtyanniva raṇe vīra ārtiṃ naḥ samajījanat

तं प्रत्यविध्यद्दशभिश्चित्रसेनः शिलीमुखैः ।
सत्यव्रतश्च नवभिः पुरुमित्रश्च सप्तभिः

taṃ pratyavidhyaddaśabhiścitrasenaḥ śilīmukhaiḥ |
satyavrataśca navabhiḥ purumitraśca saptabhiḥ

स विद्धो विक्षरन्रक्तं शत्रुसंवारणं महत् ।
चिच्छेद चित्रसेनस्य चित्रं कार्मुकमार्जुनिः

sa viddho vikṣaranraktaṃ śatrusaṃvāraṇaṃ mahat |
ciccheda citrasenasya citraṃ kārmukamārjuniḥ

भित्त्वा चास्य तनुत्राणं शरेणोरस्यताडयत् ।
ततस्ते तावका वीरा राजपुत्रा महारथाः

bhittvā cāsya tanutrāṇaṃ śareṇorasyatāḍayat |
tataste tāvakā vīrā rājaputrā mahārathāḥ

समेत्य युधि संरब्धा विव्यधुर्निशितैः शरैः ।
तांश्च सर्वाञ्शरैस्तीक्ष्णैर्जघान परमास्त्रवित्

sametya yudhi saṃrabdhā vivyadhurniśitaiḥ śaraiḥ |
tāṃśca sarvāñśaraistīkṣṇairjaghāna paramāstravit

तस्य दृष्ट्वा तु तत्कर्म परिवव्रुः सुतास्तव ।
दहन्तं समरे सैन्यं वने कक्षं यथोल्बणम्

tasya dṛṣṭvā tu tatkarma parivavruḥ sutāstava |
dahantaṃ samare sainyaṃ vane kakṣaṃ yatholbaṇam

अपेतशिशिरे काले समिद्धमिव पावकम् ।
अत्यरोचत सौभद्रस्तव सैन्यानि नाशयन्

apetaśiśire kāle samiddhamiva pāvakam |
atyarocata saubhadrastava sainyāni nāśayan

तत्तस्य चरितं दृष्ट्वा पौत्रस्तव विशांपते ।
लक्ष्मणोऽभ्यपतत्तूर्णं सात्तीपुत्रमाहवे

tattasya caritaṃ dṛṣṭvā pautrastava viśāṃpate |
lakṣmaṇo'bhyapatattūrṇaṃ sāttīputramāhave

अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
विव्याध निशितैः षङभिः सारथिं च त्रिभिः शरैः

abhimanyustu saṃkruddho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
vivyādha niśitaiḥ ṣaṅabhiḥ sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ

तथैव लक्ष्मणो राजन्सौभद्रं निशितैः शरैः ।
अविध्यत महाराज तदद्भुतमिवाभवत्

tathaiva lakṣmaṇo rājansaubhadraṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
avidhyata mahārāja tadadbhutamivābhavat

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सारथिं च महाबलः ।
अभ्यद्रवत सौभद्रो लक्ष्मणं निशितैः शरैः

tasyāśvāṃścaturo hatvā sārathiṃ ca mahābalaḥ |
abhyadravata saubhadro lakṣmaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ

हताश्वे तु रथे तिष्ठँल्लक्ष्मणः परवीरहा ।
शक्तिं चिक्षेप संक्रुद्धः सौभद्रस्य रथं प्रति

hatāśve tu rathe tiṣṭham̐llakṣmaṇaḥ paravīrahā |
śaktiṃ cikṣepa saṃkruddhaḥ saubhadrasya rathaṃ prati

तामापतन्तीं सहसा घोररूपां दुरासदाम् ।
अभिमन्युः शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद भुजगोपमाम्

tāmāpatantīṃ sahasā ghorarūpāṃ durāsadām |
abhimanyuḥ śaraistīkṣṇaiściccheda bhujagopamām

ततः स्वरथमारोप्य लक्ष्मणं गौतमस्तदा ।
अपोवाह रथेनाजौ सर्वसैन्यस्य पश्यतः

tataḥ svarathamāropya lakṣmaṇaṃ gautamastadā |
apovāha rathenājau sarvasainyasya paśyataḥ

ततः समाकुले तस्मिन्वर्तमाने महाभये ।
अभ्यद्रवञ्जिघांसन्तः परस्परवधैषिणः

tataḥ samākule tasminvartamāne mahābhaye |
abhyadravañjighāṃsantaḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ

तावकाश्च महेष्वासाः पाण्डवाश्च महारथाः ।
जुह्वन्तः समरे प्राणान्निजघ्नुरितरेतरम्

tāvakāśca maheṣvāsāḥ pāṇḍavāśca mahārathāḥ |
juhvantaḥ samare prāṇānnijaghnuritaretaram

मुक्तकेशा विकवचा विरथाश्छिन्नकार्मुकाः ।
बाहुभइः समयुध्यन्त सृञ्जयाः कुरुभिः सह

muktakeśā vikavacā virathāśchinnakārmukāḥ |
bāhubhaiḥ samayudhyanta sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha

ततो भीष्मो महाबाहुः पाण्डवानां महात्मनाम् ।
सेनां जघान संक्रुद्धो दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः

tato bhīṣmo mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
senāṃ jaghāna saṃkruddho divyairastrairmahābalaḥ

हतेश्वरैर्गजैस्तत्र नरैरश्वैश्च पातितैः ।
रथिभिः सादिभिश्चैव समास्तीर्यत मेदिनी

hateśvarairgajaistatra narairaśvaiśca pātitaiḥ |
rathibhiḥ sādibhiścaiva samāstīryata medinī