अध्याय 71: अर्जुन का ध्वज और सेनाओं की भिड़न्त

दृष्ट्वा भीष्मेण संसक्तान्भ्रातॄनन्यांश्च पार्थिवान् ।
समभ्यधावद्गांङ्गेयमुद्यतास्त्रो धनञ्जयः

dṛṣṭvā bhīṣmeṇa saṃsaktānbhrātṝnanyāṃśca pārthivān |
samabhyadhāvadgāṃṅgeyamudyatāstro dhanañjayaḥ

पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं धनुषो गाण्डिवस्य च ।
ध्वजं च दृष्ट्वा पार्थस्य सर्वान्नो भयमाविशत्

pāñcajanyasya nirghoṣaṃ dhanuṣo gāṇḍivasya ca |
dhvajaṃ ca dṛṣṭvā pārthasya sarvānno bhayamāviśat

सिंहलाङ्गूलमाकाशे ज्वलन्तमिव पर्वतम् ।
असञ्जमानं वृक्षेषु धूमकेतुमिवोत्थितम्

siṃhalāṅgūlamākāśe jvalantamiva parvatam |
asañjamānaṃ vṛkṣeṣu dhūmaketumivotthitam

बहुवर्णं विचित्रं च दिव्यं वानरलक्षणम् ।
अपश्याम महाराज ध्वजं गाण्डीवधन्वनः

bahuvarṇaṃ vicitraṃ ca divyaṃ vānaralakṣaṇam |
apaśyāma mahārāja dhvajaṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ

सुवर्णपृष्ठं गाण्डीवं रणे द्रक्ष्यामि भारत ।
विद्युतं मेघमध्यस्थां भ्राजमानामिवाम्बरे ।
ददृशुर्गाण्डिवं योधा रुक्मपृष्ठं महामृधे

suvarṇapṛṣṭhaṃ gāṇḍīvaṃ raṇe drakṣyāmi bhārata |
vidyutaṃ meghamadhyasthāṃ bhrājamānāmivāmbare |
dadṛśurgāṇḍivaṃ yodhā rukmapṛṣṭhaṃ mahāmṛdhe

आशुश्रुम भृशं चास्य शक्रस्येवाभिगर्जतः ।
सुघोरं तलयोः शब्दं निघ्नतस्तव वाहिनीम्

āśuśruma bhṛśaṃ cāsya śakrasyevābhigarjataḥ |
sughoraṃ talayoḥ śabdaṃ nighnatastava vāhinīm

चण्डवातो यथा मेघः सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ।
दिशः संप्लावयन्सर्वाः शरवर्षैः समन्ततः

caṇḍavāto yathā meghaḥ savidyutstanayitnumān |
diśaḥ saṃplāvayansarvāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ

समभ्यधावद्गाङ्गेयं भैरवास्त्रो धनञ्जयः ।
दिशं प्राचीं प्रतीचीं च न जानीमोऽस्त्रमोहिताः

samabhyadhāvadgāṅgeyaṃ bhairavāstro dhanañjayaḥ |
diśaṃ prācīṃ pratīcīṃ ca na jānīmo'stramohitāḥ

कान्दिग्भूता श्रान्तपत्रा हताश्वा हतचेतसः ।
अन्योन्यमभिसंश्लिष्य योधास्ते भरतर्षभ

kāndigbhūtā śrāntapatrā hatāśvā hatacetasaḥ |
anyonyamabhisaṃśliṣya yodhāste bharatarṣabha

भीष्ममेवाभ्यलीयन्त सह सर्वैस्तवात्मजैः ।
तेषामार्तायनमभूद्भीष्मः शान्तनवो रणे

bhīṣmamevābhyalīyanta saha sarvaistavātmajaiḥ |
teṣāmārtāyanamabhūdbhīṣmaḥ śāntanavo raṇe

समुत्पतन्ति वित्रस्ता रथेभ्यो रथिनस्तथा ।
सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चापि पदातयः

samutpatanti vitrastā rathebhyo rathinastathā |
sādinaścāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau cāpi padātayaḥ

श्रुत्वा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
सर्वसैन्यानि भीतानि व्यवालीयन्त भारत

śrutvā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ |
sarvasainyāni bhītāni vyavālīyanta bhārata

अथ काम्भोजैजरश्वैर्महद्भिः शीघ्रगामिभिः ।
गोपानां बहुसाहस्त्रैर्बालैर्गापायनैर्वृतः

atha kāmbhojaijaraśvairmahadbhiḥ śīghragāmibhiḥ |
gopānāṃ bahusāhastrairbālairgāpāyanairvṛtaḥ

मद्रसौवीरगान्धारैस्त्रैगर्तैश्च विशांपते ।
सर्वकालिङ्गमुख्यैश्च कलिङ्गाधिपतिर्वृतः

madrasauvīragāndhāraistraigartaiśca viśāṃpate |
sarvakāliṅgamukhyaiśca kaliṅgādhipatirvṛtaḥ

नानानरगणौघैश्च दुःशासनपुरःसरः ।
जयद्रथश्च नृपतिः सहितः सर्वराजभिः

nānānaragaṇaughaiśca duḥśāsanapuraḥsaraḥ |
jayadrathaśca nṛpatiḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ

हयारोहवराश्चैव तव पुत्रेण चोदिताः ।
चतुर्दशसहस्राणि सौबलं पर्यवारयन्

hayārohavarāścaiva tava putreṇa coditāḥ |
caturdaśasahasrāṇi saubalaṃ paryavārayan

ततस्ते सहिताः सर्वे विभक्तरथवाहनाः ।
अर्जुनं समरे जघ्नुस्तावका भरतर्षभ

tataste sahitāḥ sarve vibhaktarathavāhanāḥ |
arjunaṃ samare jaghnustāvakā bharatarṣabha

चेदिकाशिपदातैश्च रथैः पाञ्चालसृञ्जयैः ।
पाण्डवाः सहिताः सर्वे धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
तावकान्समरे जघ्नुर्धर्मपुत्रेण चोदिताः

cedikāśipadātaiśca rathaiḥ pāñcālasṛñjayaiḥ |
pāṇḍavāḥ sahitāḥ sarve dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
tāvakānsamare jaghnurdharmaputreṇa coditāḥ

रथिभिर्वारणैरश्वैः पादातैश्च समीरितम् ।
घोरमायोधनं चक्रे महाभ्रसदृशं रजः

rathibhirvāraṇairaśvaiḥ pādātaiśca samīritam |
ghoramāyodhanaṃ cakre mahābhrasadṛśaṃ rajaḥ

तोमरप्रासनाराचगजाश्वरथयोधिनाम् ।
बलेन महता भीष्मः समसञ्जत्किरीटिना

tomaraprāsanārācagajāśvarathayodhinām |
balena mahatā bhīṣmaḥ samasañjatkirīṭinā

आवन्त्यः काशिराजेन भीमसेनेन सैन्धवः ।
अजातशत्रुर्मद्राणामृषभेण यशश्विना

āvantyaḥ kāśirājena bhīmasenena saindhavaḥ |
ajātaśatrurmadrāṇāmṛṣabheṇa yaśaśvinā

सहपुत्रः सहामात्यः शल्येन समसञ्जत ।
विकर्णः सहदेवेन चित्रसेनः शिखण्डिना

sahaputraḥ sahāmātyaḥ śalyena samasañjata |
vikarṇaḥ sahadevena citrasenaḥ śikhaṇḍinā

मत्स्या दुर्योधनं जग्मुः शंकुनिं न विशांपते ।
द्रुपदश्चेकितानश्च सात्यकिश्चक महारथः

matsyā duryodhanaṃ jagmuḥ śaṃkuniṃ na viśāṃpate |
drupadaścekitānaśca sātyakiścaka mahārathaḥ

द्रोणेन समसञ्जन्त सपुत्रेण महात्मना ।
कृपश्च कृतवर्मा च धृष्टद्युम्नमभिद्रुतौ

droṇena samasañjanta saputreṇa mahātmanā |
kṛpaśca kṛtavarmā ca dhṛṣṭadyumnamabhidrutau

एवं प्रव्रजिताश्वानि भ्रान्तनागरथानि च ।
सैन्यानि समसञ्जन्त प्रयुद्धानि समन्ततः

evaṃ pravrajitāśvāni bhrāntanāgarathāni ca |
sainyāni samasañjanta prayuddhāni samantataḥ

निरभ्रे विद्युतस्तीव्रा दिशश्च रजसा वृताः ।
प्रादुरासन्महोत्काश्च सनिर्घाता विशांपते

nirabhre vidyutastīvrā diśaśca rajasā vṛtāḥ |
prādurāsanmahotkāśca sanirghātā viśāṃpate

प्रादुर्भूतो महावातः पांसुवर्षं पपात च ।
नभस्यन्तर्दधे सूर्यः सैन्येन सजसा वृतः

prādurbhūto mahāvātaḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca |
nabhasyantardadhe sūryaḥ sainyena sajasā vṛtaḥ

प्रमोहः सर्वसत्वानामतीव समपद्यत ।
रजसा चाभिभूतानामस्त्रजालैश्च तुद्यताम्

pramohaḥ sarvasatvānāmatīva samapadyata |
rajasā cābhibhūtānāmastrajālaiśca tudyatām

वीरबाहुविसृष्टानां सर्वावरणभेदिनाम् ।
संघातः शरजालानां तुमुलः समपद्यत

vīrabāhuvisṛṣṭānāṃ sarvāvaraṇabhedinām |
saṃghātaḥ śarajālānāṃ tumulaḥ samapadyata

प्रकाशं चक्रुराकाशमुद्यतानि भुजोत्तमैः ।
नक्षत्रविमलाभानि शस्त्राणि भरतर्षभ

prakāśaṃ cakrurākāśamudyatāni bhujottamaiḥ |
nakṣatravimalābhāni śastrāṇi bharatarṣabha

आर्षभाणि विचित्राणि रुक्मजालावृतानि च ।
संपेतुर्दिक्षु सर्वासु चर्माणि भरतर्षभ

ārṣabhāṇi vicitrāṇi rukmajālāvṛtāni ca |
saṃpeturdikṣu sarvāsu carmāṇi bharatarṣabha

सूर्यवर्णैश्च निस्त्रिंशैः पात्यमानानि सर्वशः ।
दिक्षु सर्वास्वदृश्यन्त शरीराणि शिरांसि च ।

sūryavarṇaiśca nistriṃśaiḥ pātyamānāni sarvaśaḥ |
dikṣu sarvāsvadṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca |

भग्नचक्राक्षनीडाश्च निपातितमहाध्वजाः ।
हताश्वाः पृथिवीं जग्मुस्तत्रतत्र महारथाः

bhagnacakrākṣanīḍāśca nipātitamahādhvajāḥ |
hatāśvāḥ pṛthivīṃ jagmustatratatra mahārathāḥ

परिपेतुर्हयाश्चात्र केचिच्छस्त्रकृतव्रणाः ।
रथान्विपरिकर्षन्तो हतेषु रथयोधिषु

paripeturhayāścātra kecicchastrakṛtavraṇāḥ |
rathānviparikarṣanto hateṣu rathayodhiṣu

शराहता भिन्नदेहा बद्धयोक्रा हयोत्तमाः ।
युगानि पर्यकर्षन्त तत्रतत्र स्म भारत ।

śarāhatā bhinnadehā baddhayokrā hayottamāḥ |
yugāni paryakarṣanta tatratatra sma bhārata |

अदृश्यन्त ससूताश्च साश्वाः सरथयोधिनः ।
एकेन बलिना राजन्वारणेन विमर्दिताः

adṛśyanta sasūtāśca sāśvāḥ sarathayodhinaḥ |
ekena balinā rājanvāraṇena vimarditāḥ

गन्धहस्तिमदस्रावमाघ्राय बहवो रणे ।
सन्निपाते बलौघानां गजैर्ममृदिरे गजाः

gandhahastimadasrāvamāghrāya bahavo raṇe |
sannipāte balaughānāṃ gajairmamṛdire gajāḥ

सतोमरैर्महामात्रैर्निपतद्भिर्गतासुभिः ।
बभूवायोधनं छन्नं नाराचाभिहतैर्गजैः

satomarairmahāmātrairnipatadbhirgatāsubhiḥ |
babhūvāyodhanaṃ channaṃ nārācābhihatairgajaiḥ

सन्निपाते बलौघानां प्रेषितैर्वरवारणैः ।
निपेतुर्युधि संभग्नाः सयोधाः सध्वजा गजाः

sannipāte balaughānāṃ preṣitairvaravāraṇaiḥ |
nipeturyudhi saṃbhagnāḥ sayodhāḥ sadhvajā gajāḥ

नागराजोपमैर्हस्तैर्नागैराक्षिप्य संयुगे ।
व्यदृश्यन्त महाराज संभग्ना रथकूबराः

nāgarājopamairhastairnāgairākṣipya saṃyuge |
vyadṛśyanta mahārāja saṃbhagnā rathakūbarāḥ

विशीर्णरथसङ्घाश्च केशेष्वाक्षिप्य दन्तिभिः ।
द्रुमशाखा इवाविध्य निष्पिष्टा रथिनो रणे

viśīrṇarathasaṅghāśca keśeṣvākṣipya dantibhiḥ |
drumaśākhā ivāvidhya niṣpiṣṭā rathino raṇe

रथेषु च रथान्युद्धे संसक्तान्वरवारणाः ।
विकर्षन्तो दिशः सर्वाः संपेतुः सर्वशब्दगाः

ratheṣu ca rathānyuddhe saṃsaktānvaravāraṇāḥ |
vikarṣanto diśaḥ sarvāḥ saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ

तेषां तथा कर्षतां तु गजानां रूपमाबभौ ।
सरःसु नलिनीजालं विषक्तमिव कर्षताम्

teṣāṃ tathā karṣatāṃ tu gajānāṃ rūpamābabhau |
saraḥsu nalinījālaṃ viṣaktamiva karṣatām

एवं संछादितं तत्र बभूवायोधनं महत् ।
सादिभिश्च पदातैश्च सध्वजैश्च महारथैः

evaṃ saṃchāditaṃ tatra babhūvāyodhanaṃ mahat |
sādibhiśca padātaiśca sadhvajaiśca mahārathaiḥ