अध्याय 70: पाँचवें दिन के पूर्वाह्न का संहार

अकरोत्तुमुलं युद्धं भीष्मः शान्तनवस्तदा ।
भीमसेनभयादिच्छन्पुत्रांस्तारयितुं तव

akarottumulaṃ yuddhaṃ bhīṣmaḥ śāntanavastadā |
bhīmasenabhayādicchanputrāṃstārayituṃ tava

पूर्वाह्णे तन्महारौद्रं राज्ञां युद्धमवर्तत ।
कुरूणां पाण्डवानां च मुख्यशूरविनाशनम्

pūrvāhṇe tanmahāraudraṃ rājñāṃ yuddhamavartata |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mukhyaśūravināśanam

तस्मिन्नाकुलसंग्रामे वर्तमाने महाभये ।
अभवत्तुमुलः शब्दः संस्पृशन्गगनं महत्

tasminnākulasaṃgrāme vartamāne mahābhaye |
abhavattumulaḥ śabdaḥ saṃspṛśangaganaṃ mahat

नदद्भिश्च महानागैर्हेषमाणैश्च वाजिभिः ।
भेरीशङ्खनिनादैश्च तुमुलं समपद्यत

nadadbhiśca mahānāgairheṣamāṇaiśca vājibhiḥ |
bherīśaṅkhaninādaiśca tumulaṃ samapadyata

युयुत्सवस्ते विक्रान्ता विजयाय महाबलाःक ।
अन्योन्यमभिगर्जन्तो गोष्ठिष्विव महर्षभाः

yuyutsavaste vikrāntā vijayāya mahābalāḥka |
anyonyamabhigarjanto goṣṭhiṣviva maharṣabhāḥ

शिरासं पात्यमानानां समरे निशितैः शरैः ।
अश्यवृष्टिरिवाकाशे बभूव भरतर्षभ

śirāsaṃ pātyamānānāṃ samare niśitaiḥ śaraiḥ |
aśyavṛṣṭirivākāśe babhūva bharatarṣabha

कुण्डलोष्णीषधारीणि जातरूपोज्ज्वलानि च ।
पतितानि स्म दृश्यन्ते शिरांसि भरतर्षभ

kuṇḍaloṣṇīṣadhārīṇi jātarūpojjvalāni ca |
patitāni sma dṛśyante śirāṃsi bharatarṣabha

विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बाहुभिश्च सकार्मुकैः ।
सहस्ताभरणैश्चान्यैरभवच्छादिता मही

viśikhonmathitairgātrairbāhubhiśca sakārmukaiḥ |
sahastābharaṇaiścānyairabhavacchāditā mahī

कवचोपहितैर्गात्रैर्हस्तैश्च समलङ्कृतैः ।
मुखैश्च चन्द्रसंकाशै रक्तान्तनयनैः शुभैः

kavacopahitairgātrairhastaiśca samalaṅkṛtaiḥ |
mukhaiśca candrasaṃkāśai raktāntanayanaiḥ śubhaiḥ

गजवाजिमनुष्याणां सर्वगात्रैश्च भूपते ।
आसीत्सर्वा समास्तीर्णा मुहूर्तेन वसुंधराः

gajavājimanuṣyāṇāṃ sarvagātraiśca bhūpate |
āsītsarvā samāstīrṇā muhūrtena vasuṃdharāḥ

रजोमेघैश्च तुमुलैः शस्त्रविद्युत्प्रकाशिभिः ।
आयुधानां च निर्घोषः स्तनयित्नुसमोऽभवत्

rajomeghaiśca tumulaiḥ śastravidyutprakāśibhiḥ |
āyudhānāṃ ca nirghoṣaḥ stanayitnusamo'bhavat

स संप्रहारस्तुमुलःक कटुकः शोणितोदकः ।
प्रावर्तत कुरूणां च पाण्डवानां च भारत

sa saṃprahārastumulaḥka kaṭukaḥ śoṇitodakaḥ |
prāvartata kurūṇāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata

तस्मिन्महाभये घोरे तुमुले रोमहर्षणे ।
ववृषुः शरवर्षाणि क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः

tasminmahābhaye ghore tumule romaharṣaṇe |
vavṛṣuḥ śaravarṣāṇi kṣatriyā yuddhadurmadāḥ

आक्रोशन्कुञ्जरास्तत्र शरवर्षप्रतापिताः ।
तावकानां परेषां च संयुगे भरतर्षभ

ākrośankuñjarāstatra śaravarṣapratāpitāḥ |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃyuge bharatarṣabha

संरब्धानां च वीराणां धीराणाममितौजसाम् ।
धनुर्ज्यातलशब्देन न प्राज्ञायत किंचन

saṃrabdhānāṃ ca vīrāṇāṃ dhīrāṇāmamitaujasām |
dhanurjyātalaśabdena na prājñāyata kiṃcana

उत्थितेषु कबन्धेषु सर्वतः शोमितोदके ।
समरे पर्यधावन्त नृपा रिपुवधोद्यताः

utthiteṣu kabandheṣu sarvataḥ śomitodake |
samare paryadhāvanta nṛpā ripuvadhodyatāḥ

शरशक्तिगदाभिस्ते खङ्गैश्चामिततेजसः ।
निजघ्नुः समरेऽन्योन्यं शूराः परिघबाहवः

śaraśaktigadābhiste khaṅgaiścāmitatejasaḥ |
nijaghnuḥ samare'nyonyaṃ śūrāḥ parighabāhavaḥ

बभ्रमुः कुञ्जराश्चात्र शरैर्विद्धा निरङ्कुशाः ।
अश्वाश्च पर्यधावन्त हतारोहा दिशो दश

babhramuḥ kuñjarāścātra śarairviddhā niraṅkuśāḥ |
aśvāśca paryadhāvanta hatārohā diśo daśa

उत्पत्य निपतन्त्यन्ये शरघातप्रपीडिताः ।
तावकानां परेषां च योधा भरतसत्तम

utpatya nipatantyanye śaraghātaprapīḍitāḥ |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yodhā bharatasattama

वाहानामुत्तमाङ्गानां कार्मुकाणां च भारत ।
गदानां परिघाणां च हस्तानां चोरुभिः सह

vāhānāmuttamāṅgānāṃ kārmukāṇāṃ ca bhārata |
gadānāṃ parighāṇāṃ ca hastānāṃ corubhiḥ saha

पादानां भूषणानां च केयूराणां च सङ्घशः ।
राशयस्तत्र दृश्यन्ते भीष्मभीमसमागमे

pādānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca keyūrāṇāṃ ca saṅghaśaḥ |
rāśayastatra dṛśyante bhīṣmabhīmasamāgame

अश्वानां कुञ्जराणां च रथानां चानिवर्तिनाम् ।
सङ्घाताः स्म प्रदृश्यन्ते तत्रतत्र विशांपते

aśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca rathānāṃ cānivartinām |
saṅghātāḥ sma pradṛśyante tatratatra viśāṃpate

गदाभिरसिभिः प्रासैर्बाणैश्च नतपर्वभिः ।
जघ्नुः परस्पर तत्र क्षत्रियाः काल आगते

gadābhirasibhiḥ prāsairbāṇaiśca nataparvabhiḥ |
jaghnuḥ paraspara tatra kṣatriyāḥ kāla āgate

अपरे बाहुभिर्वीरा नियुद्धकुशला युधि ।
बहुधा समसञ्जन्त आयसैः परिघैरिव

apare bāhubhirvīrā niyuddhakuśalā yudhi |
bahudhā samasañjanta āyasaiḥ parighairiva

मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव तलैश्चैव विशांपते ।
अन्योन्यं जघ्रिरे वीरास्तावकाः पाण्डवैः सह

muṣṭibhirjānubhiścaiva talaiścaiva viśāṃpate |
anyonyaṃ jaghrire vīrāstāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha

पतितैः पात्यमानैश्च विचेष्टद्भिश्च भूतले ।
घोरमायोधनं जज्ञे तत्रतत्र जनेश्वर

patitaiḥ pātyamānaiśca viceṣṭadbhiśca bhūtale |
ghoramāyodhanaṃ jajñe tatratatra janeśvara

विरथा रथिनश्चात्र निस्त्रिंशवरधारिणःक ।
अन्योन्यमभिधावन्तः परस्परवधैषिणः

virathā rathinaścātra nistriṃśavaradhāriṇaḥka |
anyonyamabhidhāvantaḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ

ततो दुर्योधनो राजा कलिङ्गैर्बहुभिर्वृतः ।
पुरस्कृत्य रणे भीष्मं पाण्डवानभ्यवर्तत

tato duryodhano rājā kaliṅgairbahubhirvṛtaḥ |
puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ pāṇḍavānabhyavartata

तथैव पाण्डवाः सर्वे परिवार्य वृकोदरम् ।
भीष्ममभ्यद्रवन्क्रुद्धास्ततो युद्धमवर्तत

tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya vṛkodaram |
bhīṣmamabhyadravankruddhāstato yuddhamavartata