अध्याय 69: पाँचवाँ दिन: मकर व्यूह के सामने श्येन व्यूह

व्युषितायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे ।
उभे सेने महाराज युद्धायैव समीयतुः

vyuṣitāyāṃ tu śarvaryāmudite ca divākare |
ubhe sene mahārāja yuddhāyaiva samīyatuḥ

अभ्यधावन्त संक्रुद्धाः परस्परजिगीषवः ।
ते सर्वे सहिता युद्धे समालोक्य परस्परम्

abhyadhāvanta saṃkruddhāḥ parasparajigīṣavaḥ |
te sarve sahitā yuddhe samālokya parasparam

पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च राजन्दर्मन्त्रिते तव ।
व्यूहौ च व्यूह्य संरब्धाः संप्रहृष्टाः प्रहारिणः

pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśca rājandarmantrite tava |
vyūhau ca vyūhya saṃrabdhāḥ saṃprahṛṣṭāḥ prahāriṇaḥ

अरक्षन्मकरव्यूहं भीष्मो राजन्समन्ततः ।
तथैव पाण्डवा राजन्नरक्षन्व्यूहमात्मनः

arakṣanmakaravyūhaṃ bhīṣmo rājansamantataḥ |
tathaiva pāṇḍavā rājannarakṣanvyūhamātmanaḥ

अजातशत्रुः शत्रूणां मनांसि समकम्पयत् ।
श्येनवद्व्यूह्य तं व्यूहं धौम्यस्य वचनात्स्वयम्

ajātaśatruḥ śatrūṇāṃ manāṃsi samakampayat |
śyenavadvyūhya taṃ vyūhaṃ dhaumyasya vacanātsvayam

स हि तस्य सुविज्ञात अग्निचित्येषु भारत ।
मकरस्तु महाव्यूहस्तव पुत्रस्य धीमतः

sa hi tasya suvijñāta agnicityeṣu bhārata |
makarastu mahāvyūhastava putrasya dhīmataḥ

स्वयं सर्वेण सैन्येन द्रोणेनानुमतस्तदा ।
यथाव्यूहं शान्तनवः सोऽन्ववर्तत तत्पुनः

svayaṃ sarveṇa sainyena droṇenānumatastadā |
yathāvyūhaṃ śāntanavaḥ so'nvavartata tatpunaḥ

स निर्ययौ महाराज पिता देवव्रतस्तव ।
महता रथवंशेन संवृतो रथिनां वरः

sa niryayau mahārāja pitā devavratastava |
mahatā rathavaṃśena saṃvṛto rathināṃ varaḥ

इतरेतरमन्वीयुर्यथाभागमवस्थिताः ।
रथिनः पत्तयश्चैव दन्तिनः सादिनस्तथा

itaretaramanvīyuryathābhāgamavasthitāḥ |
rathinaḥ pattayaścaiva dantinaḥ sādinastathā

तान्दृष्ट्वाऽभ्युद्यतान्सङ्ख्ये पाण्डवा हि यशस्विनः ।
श्येनव्यूहेन संव्यूह्य समनह्यन्त संयुगे

tāndṛṣṭvā'bhyudyatānsaṅkhye pāṇḍavā hi yaśasvinaḥ |
śyenavyūhena saṃvyūhya samanahyanta saṃyuge

अशोभत मुखे तस्य भीमसेनो महाबलः ।
नेत्रे शिखण्डी दुर्धर्षो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः

aśobhata mukhe tasya bhīmaseno mahābalaḥ |
netre śikhaṇḍī durdharṣo dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ

शीर्षे तस्याभवद्वीरः सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
विधुन्वन्गाण्डिवं पार्थो ग्रीवायामभवत्तदा

śīrṣe tasyābhavadvīraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ |
vidhunvangāṇḍivaṃ pārtho grīvāyāmabhavattadā

अक्षौहिण्या समं तत्र वामपक्षोऽभवत्तदा ।
महात्मा द्रुपदः श्रीमान्सह पुत्रेण संयुगे

akṣauhiṇyā samaṃ tatra vāmapakṣo'bhavattadā |
mahātmā drupadaḥ śrīmānsaha putreṇa saṃyuge

दक्षिणश्चाभवत्पक्षः कैकेयोऽक्षौहिणीपतिः ।
पृष्ठतो द्रौपदेयाश्च सौभद्रश्चापि वीर्यवान्

dakṣiṇaścābhavatpakṣaḥ kaikeyo'kṣauhiṇīpatiḥ |
pṛṣṭhato draupadeyāśca saubhadraścāpi vīryavān

पृष्ठे समभवच्छ्रीमान्स्वयं राजा युधिष्ठिरःक ।
भ्रातृभ्यां सहितो वीरो यमाभ्यां चारुविक्रमः

pṛṣṭhe samabhavacchrīmānsvayaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥka |
bhrātṛbhyāṃ sahito vīro yamābhyāṃ cāruvikramaḥ

प्रविश्य तु रणे भीमो मकरं मुखतस्तदा ।
भीष्ममासाद्य संग्रामे च्छादयामास सायकैः

praviśya tu raṇe bhīmo makaraṃ mukhatastadā |
bhīṣmamāsādya saṃgrāme cchādayāmāsa sāyakaiḥ

ततो भीष्मो महास्राणि पातयामास भारत ।
मोहयन्पाण्डुपुत्राणां व्यूढं सैन्यं महाहवे

tato bhīṣmo mahāsrāṇi pātayāmāsa bhārata |
mohayanpāṇḍuputrāṇāṃ vyūḍhaṃ sainyaṃ mahāhave

संमुह्यति तदा सैन्ये त्वरमाणो धनंजयः ।
भीष्मं शरसहस्रेण विव्याध रणमूर्धनि

saṃmuhyati tadā sainye tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ |
bhīṣmaṃ śarasahasreṇa vivyādha raṇamūrdhani

प्रतिसंवार्य चास्राणि भीष्ममुक्तानि संयुगे ।
स्वेनानीकेन हृष्टेन युद्धाय समुपस्थितः

pratisaṃvārya cāsrāṇi bhīṣmamuktāni saṃyuge |
svenānīkena hṛṣṭena yuddhāya samupasthitaḥ

ततो दुर्योधनो राजा भारज्वाजमभाषत ।
पूर्वं दृष्ट्वा वधं घोरं बलस्य बलिनां वरः

tato duryodhano rājā bhārajvājamabhāṣata |
pūrvaṃ dṛṣṭvā vadhaṃ ghoraṃ balasya balināṃ varaḥ

भ्रातॄणां च वधं युद्धे स्मरमाणो महारथः ।
आचार्यः सततं हि त्वं हितकामो ममानघ

bhrātṝṇāṃ ca vadhaṃ yuddhe smaramāṇo mahārathaḥ |
ācāryaḥ satataṃ hi tvaṃ hitakāmo mamānagha

वयं हि त्वां समाश्रित्य भीष्मं चैव पितामहम् ।
देवानपि रणे जेतुं प्रार्थयामो न संशयः

vayaṃ hi tvāṃ samāśritya bhīṣmaṃ caiva pitāmaham |
devānapi raṇe jetuṃ prārthayāmo na saṃśayaḥ

किमु पाण्डुसुताकन्युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान् ।
स तथा कुरु भद्रं ते यथा वध्यन्ति पाण्डवाः

kimu pāṇḍusutākanyuddhe hīnavīryaparākramān |
sa tathā kuru bhadraṃ te yathā vadhyanti pāṇḍavāḥ

एवमुक्तस्ततो द्रोणस्तव पुत्रेण मारिष ।
तत्र संप्रेक्ष्य राजनं संक्रुद्ध इव निश्चसन्

evamuktastato droṇastava putreṇa māriṣa |
tatra saṃprekṣya rājanaṃ saṃkruddha iva niścasan

बालिशस्त्वं न जानीषे पाण्डवानां पराक्रमम् ।
न शक्या हि यथा जेतुं पाण्डवा हि महाबलाः

bāliśastvaṃ na jānīṣe pāṇḍavānāṃ parākramam |
na śakyā hi yathā jetuṃ pāṇḍavā hi mahābalāḥ

यथाबलं यथावीर्यं कर्म कुर्यामहं हि ते ।
इत्युक्तवा ते सुतं राजन्नभ्यपद्यत वाहिनीम् ।
अभिनत्पाण्डवानीकं प्रेक्षमाणस्य सात्यकेः

yathābalaṃ yathāvīryaṃ karma kuryāmahaṃ hi te |
ityuktavā te sutaṃ rājannabhyapadyata vāhinīm |
abhinatpāṇḍavānīkaṃ prekṣamāṇasya sātyakeḥ

सात्यकिस्तु ततो द्रौणं वारयामात भारत ।
तयोः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम्

sātyakistu tato drauṇaṃ vārayāmāta bhārata |
tayoḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham

शैनेयं तु रणे क्रुद्धो भारद्वाजः प्रतापावान् ।
अविध्यन्निशितैर्बाणैर्जत्रुदेशे हसन्निव

śaineyaṃ tu raṇe kruddho bhāradvājaḥ pratāpāvān |
avidhyanniśitairbāṇairjatrudeśe hasanniva

भीमसेनस्ततः क्रुद्धो भारद्वाजमविध्यत ।
संरक्षन्सात्यकिं राजन्द्रोणाच्छस्त्रभृतां वरात्

bhīmasenastataḥ kruddho bhāradvājamavidhyata |
saṃrakṣansātyakiṃ rājandroṇācchastrabhṛtāṃ varāt

ततो द्रोणश्च भीष्मश्च तथा शल्यश्च मारिष ।
भीमसेनं रणे क्रुद्धाश्छादयांचक्रिरे शरैः

tato droṇaśca bhīṣmaśca tathā śalyaśca māriṣa |
bhīmasenaṃ raṇe kruddhāśchādayāṃcakrire śaraiḥ

तत्राभिमन्युः संक्रुद्धो द्रौपदेयाश्च मारिष ।
विव्यधुर्निशितैर्बैणैः सर्वांस्तानुद्यतायुधान्

tatrābhimanyuḥ saṃkruddho draupadeyāśca māriṣa |
vivyadhurniśitairbaiṇaiḥ sarvāṃstānudyatāyudhān

द्रोणभीष्मौ तु संक्रुद्धावापतन्तौ महाबलौ ।
प्रत्युद्ययौ शिखण्डी तु महेष्वासो महाहवे

droṇabhīṣmau tu saṃkruddhāvāpatantau mahābalau |
pratyudyayau śikhaṇḍī tu maheṣvāso mahāhave

प्रगृह्य बलवद्वीरो धनुर्जलदनिःश्वनम् ।
अभ्यवर्षच्छरैस्तूर्णं छादयानो दिवाकरम्

pragṛhya balavadvīro dhanurjaladaniḥśvanam |
abhyavarṣaccharaistūrṇaṃ chādayāno divākaram

शिखण्डिनं समासाद्य भरतानां पितामहः ।
अवर्जयत संग्रामं स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्मरन्

śikhaṇḍinaṃ samāsādya bharatānāṃ pitāmahaḥ |
avarjayata saṃgrāmaṃ strītvaṃ tasyānusaṃsmaran

ततो द्रोणो महाराज अभ्यद्रवत तं रणे ।
रक्षमाणस्तदा भीष्मं तव पुत्रेण चोदितः

tato droṇo mahārāja abhyadravata taṃ raṇe |
rakṣamāṇastadā bhīṣmaṃ tava putreṇa coditaḥ

शिखण्डी तु समासाद्य द्रोणं शस्त्रभृतां वरम् ।
अवर्जयत संत्रस्तो युगान्ताग्निमिवोल्बणम्

śikhaṇḍī tu samāsādya droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam |
avarjayata saṃtrasto yugāntāgnimivolbaṇam

ततो बलेन महता पुत्रस्तव विशांपते ।
जुगोप भीष्ममासाद्य प्रार्थयानो महद्यशः

tato balena mahatā putrastava viśāṃpate |
jugopa bhīṣmamāsādya prārthayāno mahadyaśaḥ

तथैव पाण्डवा राजन्पुरुस्कृत्य धनञ्जयम् ।
भीष्ममेवाभ्यवर्तन्त जये कृत्वा दृढां मतिम्

tathaiva pāṇḍavā rājanpuruskṛtya dhanañjayam |
bhīṣmamevābhyavartanta jaye kṛtvā dṛḍhāṃ matim

तद्युद्धमभवद्धोरं देवानां दानवैरिव ।
जयमाकाङ्क्षतां सङ्क्ष्ये यशश्च सुमहाद्भुतम्

tadyuddhamabhavaddhoraṃ devānāṃ dānavairiva |
jayamākāṅkṣatāṃ saṅkṣye yaśaśca sumahādbhutam