अध्याय 6: मेरु, वर्ष और गंगा का अवतरण

उक्तो द्वीपस्य संक्षेपो विधिवद्बुद्धिमंस्त्वया ।
तत्त्वज्ञश्चासि सर्वस्य विस्तारं ब्रूहि सञ्जय

ukto dvīpasya saṃkṣepo vidhivadbuddhimaṃstvayā |
tattvajñaścāsi sarvasya vistāraṃ brūhi sañjaya

यावान्भूम्यवकाशोऽयं दृश्यते शशलक्षणे ।
तस्य प्रमाणं प्रब्रूहि ततो वक्ष्यसि पिप्पलम्

yāvānbhūmyavakāśo'yaṃ dṛśyate śaśalakṣaṇe |
tasya pramāṇaṃ prabrūhi tato vakṣyasi pippalam

एवं राज्ञा स पृष्टस्तु संजयो वाक्यमब्रवीत् ।
(संजय उवाच)
प्रागायता महाराज षडेते वर्षपर्वताः ।
अवगाढा ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ

evaṃ rājñā sa pṛṣṭastu saṃjayo vākyamabravīt |
(saṃjaya uvāca)
prāgāyatā mahārāja ṣaḍete varṣaparvatāḥ |
avagāḍhā hyubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau

हिमवान्हेमकूटश्च निषधश्च नगोत्तमः ।
नीलश्च वैदूर्यमयः श्वेतश्च शशिसन्निभः

himavānhemakūṭaśca niṣadhaśca nagottamaḥ |
nīlaśca vaidūryamayaḥ śvetaśca śaśisannibhaḥ

सर्वधातुविचित्रश्च श्रृङ्गवान्नाम पर्वतः ।
एते वै पर्वता राजन्सिद्धचारणसेविताः

sarvadhātuvicitraśca śrṛṅgavānnāma parvataḥ |
ete vai parvatā rājansiddhacāraṇasevitāḥ

एषामन्तरविष्कम्भा योजनानि सहस्रशः ।
तत्र पुण्या जनपदास्तानि वर्षाणि भारत

eṣāmantaraviṣkambhā yojanāni sahasraśaḥ |
tatra puṇyā janapadāstāni varṣāṇi bhārata

वसन्ति तेषु सत्वानि नानाजातीनि सर्वशः ।
इदं तु भारतं वर्षं ततो हैमवतं परम्
ततः किंपुरुषावासं वर्षं हिमवतः परम् ।
हेमकूटात्परं चैव हरिवर्षं प्रचक्षते

vasanti teṣu satvāni nānājātīni sarvaśaḥ |
idaṃ tu bhārataṃ varṣaṃ tato haimavataṃ param
tataḥ kiṃpuruṣāvāsaṃ varṣaṃ himavataḥ param |
hemakūṭātparaṃ caiva harivarṣaṃ pracakṣate

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु ।
व्रागायतो महाभाग माल्यवान्नाम पर्वतः

dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa tu |
vrāgāyato mahābhāga mālyavānnāma parvataḥ

ततः परं माल्यवतः पर्वतो गन्धमादनः ।
परिमण्डलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः ।
तरुणादित्यसंकाशो विधूम इव पावकः

tataḥ paraṃ mālyavataḥ parvato gandhamādanaḥ |
parimaṇḍalastayormadhye meruḥ kanakaparvataḥ |
taruṇādityasaṃkāśo vidhūma iva pāvakaḥ

योजनानां सहस्राणि षोडशाधः किल स्मृतः ।
ऊर्ध्वं च चतुरशीतिर्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः ।
अधस्ताच्चतुरशीतिर्योजनानां महीपते

yojanānāṃ sahasrāṇi ṣoḍaśādhaḥ kila smṛtaḥ |
ūrdhvaṃ ca caturaśītirdvātriṃśanmūrdhni vistṛtaḥ |
adhastāccaturaśītiryojanānāṃ mahīpate

ऊर्ध्वंमधश्च तिर्यक्व मेरुरावृत्य तिष्ठति ।
तस्य पार्श्वेष्वमी द्वीपाश्चत्वारः सस्थिता विभो

ūrdhvaṃmadhaśca tiryakva merurāvṛtya tiṣṭhati |
tasya pārśveṣvamī dvīpāścatvāraḥ sasthitā vibho

भद्राश्वः केतुमालश्च जम्बूद्वीपश्च भारत ।
उत्तराश्चैव कुरवः कृतपुण्यप्रतिश्रयाः

bhadrāśvaḥ ketumālaśca jambūdvīpaśca bhārata |
uttarāścaiva kuravaḥ kṛtapuṇyapratiśrayāḥ

विहगः सुमुखो यस्तु सुपर्णस्यात्मजः किल ।
स वै विचिन्तयामास सौवर्णान्वीक्ष्य वायसान्

vihagaḥ sumukho yastu suparṇasyātmajaḥ kila |
sa vai vicintayāmāsa sauvarṇānvīkṣya vāyasān

मेरुरुत्तममध्यानामधमानां च पक्षिणाम् ।
अविशेषकरो यस्मात्तस्मादेनं त्यजाम्यहम्

meruruttamamadhyānāmadhamānāṃ ca pakṣiṇām |
aviśeṣakaro yasmāttasmādenaṃ tyajāmyaham

तमादित्योऽनुपर्येति सततं ज्योतिषां वरः ।
चन्द्रमाश्च सनक्षत्रो वायुश्चैव प्रदक्षिणः

tamādityo'nuparyeti satataṃ jyotiṣāṃ varaḥ |
candramāśca sanakṣatro vāyuścaiva pradakṣiṇaḥ

सपर्वतो महाराज दिव्यपुष्पफलान्वितः ।
भवनैरावृतः सर्वैर्जाम्बूनदपरिष्कृतैः

saparvato mahārāja divyapuṣpaphalānvitaḥ |
bhavanairāvṛtaḥ sarvairjāmbūnadapariṣkṛtaiḥ

तत्र देवगणा राजन्गन्धर्वासुरराक्षसाः ।
अप्सरोगणसंयुक्ताः शैले क्रीडन्ति सर्वदा

tatra devagaṇā rājangandharvāsurarākṣasāḥ |
apsarogaṇasaṃyuktāḥ śaile krīḍanti sarvadā

तत्र ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्चापि सुरेश्वरः ।
समेत्य विविधैर्यज्ञैर्यजन्तेऽनेकदक्षिणैः

tatra brahmā ca rudraśca śakraścāpi sureśvaraḥ |
sametya vividhairyajñairyajante'nekadakṣiṇaiḥ

तुम्बुरुर्नारदश्चैव विश्वावसुर्हहाहुहूः ।
अभिगम्यामरश्रेष्ठांस्तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः

tumbururnāradaścaiva viśvāvasurhahāhuhūḥ |
abhigamyāmaraśreṣṭhāṃstuṣṭuvurvividhaiḥ stavaiḥ

सप्तर्षयो महात्मानः कश्यपश्च प्रजापतिः ।
तत्र गच्छन्ति भद्रं ते सदा पर्वणि पर्वणि

saptarṣayo mahātmānaḥ kaśyapaśca prajāpatiḥ |
tatra gacchanti bhadraṃ te sadā parvaṇi parvaṇi

तस्यैव मूर्धन्युशनाः काव्यो दैत्यैर्महीपते ।
इमानि तस्य रत्नानि तस्येमे रत्नपर्वताः

tasyaiva mūrdhanyuśanāḥ kāvyo daityairmahīpate |
imāni tasya ratnāni tasyeme ratnaparvatāḥ

तस्मात्कुबेरो भगवांश्चतुर्थं भागमश्नुते ।
ततः कलांशं वित्तस्य मनुष्येभ्यः प्रयच्छति

tasmātkubero bhagavāṃścaturthaṃ bhāgamaśnute |
tataḥ kalāṃśaṃ vittasya manuṣyebhyaḥ prayacchati

पार्श्वे तस्योत्तरे दिव्यं सर्वर्तुकुसुमैश्चितम् ।
कर्णिकारवनं रम्यं शिलाजालसमुद्गतम्

pārśve tasyottare divyaṃ sarvartukusumaiścitam |
karṇikāravanaṃ ramyaṃ śilājālasamudgatam

तत्र साक्षात्पशुपतिर्दिव्यैर्भूतैः समावृतः ।
उमासहायो भगवान्रमते भूतभावनः

tatra sākṣātpaśupatirdivyairbhūtaiḥ samāvṛtaḥ |
umāsahāyo bhagavānramate bhūtabhāvanaḥ

कर्णिकारमयी मालां बिभ्रत्पादावलम्बिनीम् ।
त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्योतस्त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः

karṇikāramayī mālāṃ bibhratpādāvalambinīm |
tribhirnetraiḥ kṛtodyotastribhiḥ sūryairivoditaiḥ

तमुग्रतपसः सिद्धाः सुव्रताः सत्यवादिनः ।
पश्यन्ति नहि दुर्वृत्तैः शक्यो द्रुष्टुं महेश्वरः

tamugratapasaḥ siddhāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ |
paśyanti nahi durvṛttaiḥ śakyo druṣṭuṃ maheśvaraḥ

तस्य शैलस्य शिखरात्क्षीरधारा नरेश्वर ।
विश्वरूपाऽपरिमिता भीमनिर्घातनिःस्वना

tasya śailasya śikharātkṣīradhārā nareśvara |
viśvarūpā'parimitā bhīmanirghātaniḥsvanā

पुण्या पुण्यतमैर्जुष्टा गङ्गा भागीरथी शुभा ।
प्लवन्तीव प्रवेगेन ह्रदे चन्द्रमसः शुभे

puṇyā puṇyatamairjuṣṭā gaṅgā bhāgīrathī śubhā |
plavantīva pravegena hrade candramasaḥ śubhe

तया ह्युत्पादितः पुण्यः स ह्रदः सागरोपमः ।
तां धारयामास तदा दुर्धरां पर्वतैरपि

tayā hyutpāditaḥ puṇyaḥ sa hradaḥ sāgaropamaḥ |
tāṃ dhārayāmāsa tadā durdharāṃ parvatairapi

शतं वर्षसहस्राणां शिरसैव महेश्वरः ।
मेरोस्तु पश्चिमे पार्श्वे केतुमालो महीपते

śataṃ varṣasahasrāṇāṃ śirasaiva maheśvaraḥ |
merostu paścime pārśve ketumālo mahīpate

जम्बूखण्डे तु तत्रैव महाजनपदो नृप ।
आयुर्दशसहस्राणि वर्षाणां तत्र भारत

jambūkhaṇḍe tu tatraiva mahājanapado nṛpa |
āyurdaśasahasrāṇi varṣāṇāṃ tatra bhārata

सुवर्णवर्णाश्च नराः स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः ।
अनामया वीतशोका नित्यं मुदितमानसाः

suvarṇavarṇāśca narāḥ striyaścāpsarasopamāḥ |
anāmayā vītaśokā nityaṃ muditamānasāḥ

जायन्ते मानवास्तत्र निष्टप्तकनकप्रभाः ।
गन्धमादनश्रृङ्गेषु कुबेरः सह राक्षसैः

jāyante mānavāstatra niṣṭaptakanakaprabhāḥ |
gandhamādanaśrṛṅgeṣu kuberaḥ saha rākṣasaiḥ

संवृतोऽप्सरसां सङ्घैर्मोदते गुह्यकाधिपः ।
गन्धमादनपार्श्वे तु पर त्वपरगण्डिकाः

saṃvṛto'psarasāṃ saṅghairmodate guhyakādhipaḥ |
gandhamādanapārśve tu para tvaparagaṇḍikāḥ

एकादशसहस्राणि वर्षाणां परमायुषः ।
तत्र कृष्णा नरा राजंस्तेजोयुक्ता महाबलाः ।
स्त्रियश्चोत्पलवर्णाभाः सर्वाः सुप्रियदर्शनाः

ekādaśasahasrāṇi varṣāṇāṃ paramāyuṣaḥ |
tatra kṛṣṇā narā rājaṃstejoyuktā mahābalāḥ |
striyaścotpalavarṇābhāḥ sarvāḥ supriyadarśanāḥ

नीलात्परतरं श्वेतं श्वेताद्धैरण्यकं परम् ।
वर्षमैरावतं राजन्नानाजनपदावृतम्

nīlātparataraṃ śvetaṃ śvetāddhairaṇyakaṃ param |
varṣamairāvataṃ rājannānājanapadāvṛtam

धनुःसंस्थे महाराज द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे ।
इलावृत्तं मध्यमं तु पञ्च दीर्घाणि चैव हि ॥धनुःसंस्थे महाराज द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे ।
इलावृत्तं मध्यमं तु पञ्च वर्षाणि चैव हि ॥ - पाठभेदः

dhanuḥsaṃsthe mahārāja dve varṣe dakṣiṇottare |
ilāvṛttaṃ madhyamaṃ tu pañca dīrghāṇi caiva hi ||dhanuḥsaṃsthe mahārāja dve varṣe dakṣiṇottare |
ilāvṛttaṃ madhyamaṃ tu pañca varṣāṇi caiva hi || - pāṭhabhedaḥ

उत्तरोत्तरमेतेभ्यो वर्षमुद्रिच्यते गुणैः ।
आयुःप्रमाणमारोग्यं धर्मतः कामतोऽर्थतः

uttarottarametebhyo varṣamudricyate guṇaiḥ |
āyuḥpramāṇamārogyaṃ dharmataḥ kāmato'rthataḥ

समन्वितानि भूतानि तेषु वर्षेषु भारत ।
एवमेषा महाराज पर्वतैः पृथिवी चिता

samanvitāni bhūtāni teṣu varṣeṣu bhārata |
evameṣā mahārāja parvataiḥ pṛthivī citā

हेमकूटस्तु सुमहान्कैलासो नाम पर्वतः ।
यत्र वैश्रवणो राजन्गुह्यकैः सह मोदते

hemakūṭastu sumahānkailāso nāma parvataḥ |
yatra vaiśravaṇo rājanguhyakaiḥ saha modate

तत्र देवो महादेवो नित्यमास्ते सहोमया ।
शीते शिलातले रम्ये देवर्षिगणपूजितःक

tatra devo mahādevo nityamāste sahomayā |
śīte śilātale ramye devarṣigaṇapūjitaḥka

अस्त्युत्तरेण कैलासं मैनाकं पर्वतं प्रति ।
हिरण्यश्रृङ्गः सुमहान्दिव्यो मणिमयो गिरिः

astyuttareṇa kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ prati |
hiraṇyaśrṛṅgaḥ sumahāndivyo maṇimayo giriḥ

तस्य पार्श्वे महद्दिव्यं शुभ्रं काञ्चनवालुकम् ।
रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः

tasya pārśve mahaddivyaṃ śubhraṃ kāñcanavālukam |
ramyaṃ bindusaro nāma yatra rājā bhagīrathaḥ

दृष्ट्वा भागीरथीं गङ्गामुवास बहुलाः समाः ।
यूपा मणिमयास्तत्र चैत्याश्चापि हिरण्मयाः

dṛṣṭvā bhāgīrathīṃ gaṅgāmuvāsa bahulāḥ samāḥ |
yūpā maṇimayāstatra caityāścāpi hiraṇmayāḥ

तत्रेष्ट्वा तु गतः सिद्धिं सहस्राक्षो महायशाः ।
स्रष्टा भूतपतिर्यत्र सर्वलोकान्सनातनान्

tatreṣṭvā tu gataḥ siddhiṃ sahasrākṣo mahāyaśāḥ |
sraṣṭā bhūtapatiryatra sarvalokānsanātanān

उपास्यते तिग्मतेजा यत्र भूतैः समन्ततः ।
नरनारायणौ ब्रह्मा मनुः स्थाणुश्च पञ्चमः

upāsyate tigmatejā yatra bhūtaiḥ samantataḥ |
naranārāyaṇau brahmā manuḥ sthāṇuśca pañcamaḥ

तत्र दिव्या त्रिपथगा प्रथमं तु प्रतिष्ठिता ।
ब्रह्मलोकादपक्रान्ता सप्तधा प्रतिपद्यते

tatra divyā tripathagā prathamaṃ tu pratiṣṭhitā |
brahmalokādapakrāntā saptadhā pratipadyate

वस्वौकसारा नलिनी पावनी च सरस्वती ।
जम्बूनदी च सीता च गङ्गा सिंधुश्च सप्तमी

vasvaukasārā nalinī pāvanī ca sarasvatī |
jambūnadī ca sītā ca gaṅgā siṃdhuśca saptamī

अचिन्त्या दिव्यसंकाशा प्रभोरेषैव संविधिः ।
उपासते यत्र सत्रं सहस्रयुगपर्यये

acintyā divyasaṃkāśā prabhoreṣaiva saṃvidhiḥ |
upāsate yatra satraṃ sahasrayugaparyaye

दृश्याऽदृश्या च भवति तत्र तत्र सरस्वती ।
एता दिव्याः सप्त गङ्गास्त्रिषु लोकेषु विश्रुताः

dṛśyā'dṛśyā ca bhavati tatra tatra sarasvatī |
etā divyāḥ sapta gaṅgāstriṣu lokeṣu viśrutāḥ

रक्षांसि वै हिमवति हेमकूटे तु गुह्यकाः ।
सर्पा नागाश्च निषधे गोकर्णं च तपोवनम्

rakṣāṃsi vai himavati hemakūṭe tu guhyakāḥ |
sarpā nāgāśca niṣadhe gokarṇaṃ ca tapovanam

देवासुराणां सर्वेषां श्वेतपर्वत उच्यते ।
गन्धर्वा निषधे नित्यं नीले ब्रह्मर्षयस्तथा ।
श्रृङ्गवांस्तु महाराज देवानां प्रतिसंचरः

devāsurāṇāṃ sarveṣāṃ śvetaparvata ucyate |
gandharvā niṣadhe nityaṃ nīle brahmarṣayastathā |
śrṛṅgavāṃstu mahārāja devānāṃ pratisaṃcaraḥ

इत्येतानि महाराज सप्त वर्षाणि भागशः ।
भूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च

ityetāni mahārāja sapta varṣāṇi bhāgaśaḥ |
bhūtānyupaniviṣṭāni gatimanti dhruvāṇi ca

तेषामृद्धिर्बहुविधा दृश्यते दैवमानुषी ।
अशक्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया तु बुभूषता ॥स वै सुदर्शनद्वीपो दृश्यते शशवद् द्विधा । - अतिरिक्तपाठः

teṣāmṛddhirbahuvidhā dṛśyate daivamānuṣī |
aśakyā parisaṃkhyātuṃ śraddheyā tu bubhūṣatā ||sa vai sudarśanadvīpo dṛśyate śaśavad dvidhā | - atiriktapāṭhaḥ

यां तु पृच्छसि मां राजन्दिव्यामेतां शशाकृतिम् ।
पार्श्वे शशस्य द्वे वर्षे उक्ते ये दक्षिणोत्तरे ।
कर्णौ तु शाकद्वीपश्च काश्यपद्वीप एव च

yāṃ tu pṛcchasi māṃ rājandivyāmetāṃ śaśākṛtim |
pārśve śaśasya dve varṣe ukte ye dakṣiṇottare |
karṇau tu śākadvīpaśca kāśyapadvīpa eva ca

ताम्रपर्णीशिरो राजञ्छ्रीमान्मलयपर्वतः ।
एतद्द्वितीयं द्वीपस्य दृश्यते शशसंस्थितम्

tāmraparṇīśiro rājañchrīmānmalayaparvataḥ |
etaddvitīyaṃ dvīpasya dṛśyate śaśasaṃsthitam