अध्याय 5: पञ्च महाभूत और सुदर्शन द्वीप

नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि संजय ।
तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिताः

nadīnāṃ parvatānāṃ ca nāmadheyāni saṃjaya |
tathā janapadānāṃ ca ye cānye bhūmimāśritāḥ

प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्या मम सर्वतः ।
निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च संजय

pramāṇaṃ ca pramāṇajña pṛthivyā mama sarvataḥ |
nikhilena samācakṣva kānanāni ca saṃjaya

पञ्चेमानि महाराज महाभूतानि संग्रहात् ।
जगतीस्थानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिणः

pañcemāni mahārāja mahābhūtāni saṃgrahāt |
jagatīsthāni sarvāṇi samānyāhurmanīṣiṇaḥ

भूमिरापस्तथा वायुरग्निराकाशमेव च ।
गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः

bhūmirāpastathā vāyuragnirākāśameva ca |
guṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṃ bhūmiḥ pradhānataḥ

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
भूमेरेते गुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिःक

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ |
bhūmerete guṇāḥ proktā ṛṣibhistattvavedibhiḥka

चत्वारोऽप्सु गुणा राजन्गन्धस्तत्र न विद्यते ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः ।
शब्दः स्पर्शश्च वायौ द्वौ अकाशे शब्द एव तु

catvāro'psu guṇā rājangandhastatra na vidyate |
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca tejaso'tha guṇāstrayaḥ |
śabdaḥ sparśaśca vāyau dvau akāśe śabda eva tu

एते पञ्च गुणा राजन्महाभूतेषु पञ्चसु ।
वर्तन्ते सर्वलोकेषु येषु भूताः प्रतिष्ठिताः

ete pañca guṇā rājanmahābhūteṣu pañcasu |
vartante sarvalokeṣu yeṣu bhūtāḥ pratiṣṭhitāḥ

अन्योन्यं नाभिवर्तन्ते साम्यं भवति वै यदा

anyonyaṃ nābhivartante sāmyaṃ bhavati vai yadā

यदा तु विषमीभावमाविशन्ति परस्परम् ।
तदा देहैर्देहवन्तो व्यतिरोहन्ति नान्यथा

yadā tu viṣamībhāvamāviśanti parasparam |
tadā dehairdehavanto vyatirohanti nānyathā

आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ।
सर्वाम्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम्

ānupūrvyā vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ |
sarvāmyaparimeyāṇi tadeṣāṃ rūpamaiśvaram

तत्रतत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः ।
तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते

tatratatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ |
teṣāṃ manuṣyāstarkeṇa pramāṇāni pracakṣate

अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत् ।
प्रकृतिभ्यः परं यत्तु तदचिन्त्यस्य लक्षणम्

acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃstarkeṇa sādhayet |
prakṛtibhyaḥ paraṃ yattu tadacintyasya lakṣaṇam

सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु कुरुनन्दन ।
परिमण्डलो महाराज द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः

sudarśanaṃ pravakṣyāmi dvīpaṃ tu kurunandana |
parimaṇḍalo mahārāja dvīpo'sau cakrasaṃsthitaḥ

नदीजालप्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः ।
पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा

nadījālapraticchannaḥ parvataiścābhrasannibhaiḥ |
puraiśca vividhākārai ramyairjanapadaistathā

वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नधनधान्यवान् ।
लवणेन समुद्रेण समन्तात्परिवारितः

vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ saṃpannadhanadhānyavān |
lavaṇena samudreṇa samantātparivāritaḥ

यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः ।
एवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले

yathā hi puruṣaḥ paśyedādarśe mukhamātmanaḥ |
evaṃ sudarśanadvīpo dṛśyate candramaṇḍale

द्विरशस्तु ततः प्लक्षो द्विरंशः शाल्मलिर्महान् ।
द्विरंशः पिप्पलस्तस्य द्विरंशश्च कुशो महान् ।
सर्वौषधिसमापन्नः पर्वतैः परिवारितः

dviraśastu tataḥ plakṣo dviraṃśaḥ śālmalirmahān |
dviraṃśaḥ pippalastasya dviraṃśaśca kuśo mahān |
sarvauṣadhisamāpannaḥ parvataiḥ parivāritaḥ

आपस्ततोऽन्या विज्ञेयाः शेषः संक्षेप उच्यते ।
ततोऽन्य उच्यते चायमेनं संक्षेपतः श्रृणु

āpastato'nyā vijñeyāḥ śeṣaḥ saṃkṣepa ucyate |
tato'nya ucyate cāyamenaṃ saṃkṣepataḥ śrṛṇu