अध्याय 53: द्रोण और धृष्टद्युम्न का युद्ध, भीम का बचाव

कथं द्रोणो महेष्वासः पाञ्चाल्यश्चापि पार्षतः ।
उभौ समीयतुर्यत्तौ तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

kathaṃ droṇo maheṣvāsaḥ pāñcālyaścāpi pārṣataḥ |
ubhau samīyaturyattau tanmamācakṣva sañjaya

दिष्टमेव परं मन्ये पौरुषादिति मे मतिः ।
यत्र शान्तनवो भीष्मो नातरद्युधि पाण्डवम्

diṣṭameva paraṃ manye pauruṣāditi me matiḥ |
yatra śāntanavo bhīṣmo nātaradyudhi pāṇḍavam

भीष्मो हि समरे क्रुद्धो हन्याल्लोकांश्चराचरान् ।
स कथं पाण्डवं युद्धे नातरत्सञ्जयौजसा

bhīṣmo hi samare kruddho hanyāllokāṃścarācarān |
sa kathaṃ pāṇḍavaṃ yuddhe nātaratsañjayaujasā

श्रृणु राजन्स्थिरो भूत्वा युद्धमेतत्सुदारुणम् ।
न शक्याः पाण्डवा जेतुं देवैरपि सवासवैः

śrṛṇu rājansthiro bhūtvā yuddhametatsudāruṇam |
na śakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devairapi savāsavaiḥ

द्रोणस्तु निशितैर्बाणैर्धृष्टद्युम्नमविध्यत ।
सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्

droṇastu niśitairbāṇairdhṛṣṭadyumnamavidhyata |
sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍādapātayat

तथाऽस्य चतुरो वाहांश्चतुर्भिः सायकोत्तमैः ।
पीडयामास संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नस्य मारिष

tathā'sya caturo vāhāṃścaturbhiḥ sāyakottamaiḥ |
pīḍayāmāsa saṃkruddho dhṛṣṭadyumnasya māriṣa

धृष्टद्युम्नस्ततो द्रोणं नवत्या निशितैः शरैः ।
विव्याध प्रहसन्वीरस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

dhṛṣṭadyumnastato droṇaṃ navatyā niśitaiḥ śaraiḥ |
vivyādha prahasanvīrastiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

ततः पुनरमेयात्मा भारद्वाजः प्रतापवान् ।
शरैः प्रच्छादयामास धृष्टद्युम्नममर्षणम्

tataḥ punarameyātmā bhāradvājaḥ pratāpavān |
śaraiḥ pracchādayāmāsa dhṛṣṭadyumnamamarṣaṇam

आददे च शरं घोरं पार्षतान्तचिकीर्षकया ।
शक्राशनिसमस्पर्शं कालदण्डमिवापरम्

ādade ca śaraṃ ghoraṃ pārṣatāntacikīrṣakayā |
śakrāśanisamasparśaṃ kāladaṇḍamivāparam

हाहाकारो महानासीत्सर्वसैन्येषु भारत ।
तमिषुं संधितं दृष्ट्वा भारद्वाजेन संयुगे

hāhākāro mahānāsītsarvasainyeṣu bhārata |
tamiṣuṃ saṃdhitaṃ dṛṣṭvā bhāradvājena saṃyuge

तत्राद्भुतमपश्याम धृष्टद्युम्नस्य पौरुषम् ।
यदेकः समरे वीरस्तस्थौ गिरिरिवाचलः

tatrādbhutamapaśyāma dhṛṣṭadyumnasya pauruṣam |
yadekaḥ samare vīrastasthau giririvācalaḥ

तं च दीप्तं शरं घोरमायान्तं मृत्युमात्मनः ।
चिच्छेद शरवृष्टिं च भारद्वाजे मुमोच ह

taṃ ca dīptaṃ śaraṃ ghoramāyāntaṃ mṛtyumātmanaḥ |
ciccheda śaravṛṣṭiṃ ca bhāradvāje mumoca ha

तत उच्चुक्रुशुः सर्वे पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ।
धृष्टद्युम्नेन तत्कर्म कृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम्

tata uccukruśuḥ sarve pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha |
dhṛṣṭadyumnena tatkarma kṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkaram

ततः शक्तिं महावेगां स्वर्णवैडूर्यभूषिताम् ।
द्रोणस्य निधनाकाङ्क्षी चिक्षेप स पराक्रमी

tataḥ śaktiṃ mahāvegāṃ svarṇavaiḍūryabhūṣitām |
droṇasya nidhanākāṅkṣī cikṣepa sa parākramī

तामापतन्तीं सहसा शक्तिं कनकभूषिताम् ।
त्रिधा चिच्छेद समरे भारद्वाजो हसन्निव

tāmāpatantīṃ sahasā śaktiṃ kanakabhūṣitām |
tridhā ciccheda samare bhāradvājo hasanniva

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नः प्रतपवान् ।
ववर्ष शरवर्षाणि द्रोणं प्रति जनेश्वरः

śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaḥ pratapavān |
vavarṣa śaravarṣāṇi droṇaṃ prati janeśvaraḥ

शरवर्षं ततस्तत्तु सन्निवार्य महायशाः ।
द्रोणो द्रुपदपुत्रस्य मध्ये चिच्छेद कार्मुकम्

śaravarṣaṃ tatastattu sannivārya mahāyaśāḥ |
droṇo drupadaputrasya madhye ciccheda kārmukam

स च्छिन्नधन्वा समरे गदां गुर्वी महायशाः ।
द्रोणाय प्रेषयामास गिरिसारमयीं बली

sa cchinnadhanvā samare gadāṃ gurvī mahāyaśāḥ |
droṇāya preṣayāmāsa girisāramayīṃ balī

सा गदा वेगवन्मुक्ता प्रायाद्द्रोणजिघांसया ।
तत्राद्भुतमपश्याम भारद्वाजस्य पौरुषम्

sā gadā vegavanmuktā prāyāddroṇajighāṃsayā |
tatrādbhutamapaśyāma bhāradvājasya pauruṣam

लाघवाद्व्यंसयामास गदां हेमविभूषिताम् ।
व्यंसयित्वा गदां तां च प्रेषयामास पार्षतम्

lāghavādvyaṃsayāmāsa gadāṃ hemavibhūṣitām |
vyaṃsayitvā gadāṃ tāṃ ca preṣayāmāsa pārṣatam

भल्लान्सुनिशितान्पीतातान्रुक्मपुङ्खान्सुदारुणान् ।
ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे

bhallānsuniśitānpītātānrukmapuṅkhānsudāruṇān |
te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitamāhave

अथान्यद्धनुरादाय धृष्टद्युम्नो महारथः ।
द्रोणं युधि पराक्रम्य शरैर्विव्याध पञ्चभिः

athānyaddhanurādāya dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ |
droṇaṃ yudhi parākramya śarairvivyādha pañcabhiḥ

रुधिराक्तौ ततस्तौ तु शुशुभाते नरर्षभौ ।
वसन्तसमये राजन्पुष्पिताविव किंशुकौ

rudhirāktau tatastau tu śuśubhāte nararṣabhau |
vasantasamaye rājanpuṣpitāviva kiṃśukau

अमर्षितस्ततो राजन्पराक्रम्य चमूमुखे ।
द्रोणो द्रुपदपुत्रस्य पुनश्चिच्छेद कार्मुकम्

amarṣitastato rājanparākramya camūmukhe |
droṇo drupadaputrasya punaściccheda kārmukam

अथैनं छिन्नधन्वानं शरैः सन्नतपर्वभिः ।
अभ्यवर्षदमेयात्मा वृष्ट्या मेघ इवाचलम्

athainaṃ chinnadhanvānaṃ śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
abhyavarṣadameyātmā vṛṣṭyā megha ivācalam

सारथिं चास्य भल्लेन रथनीजादपातयत् ।
अथास्य चतुरो वाहांश्चतुर्भिर्निशितैः शरैः

sārathiṃ cāsya bhallena rathanījādapātayat |
athāsya caturo vāhāṃścaturbhirniśitaiḥ śaraiḥ

पातयामास समरे सिंहनादं ननाद च ।
ततोऽपरेण भल्लेन हस्ताच्चापमथाच्छिनत्

pātayāmāsa samare siṃhanādaṃ nanāda ca |
tato'pareṇa bhallena hastāccāpamathācchinat

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
गदापाणिरवारोहत्स्व्यापयन्पौरुषं महत्

sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ |
gadāpāṇiravārohatsvyāpayanpauruṣaṃ mahat

तामस्य विशिस्वैस्तूर्णं पातयामास भारत ।
रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत्

tāmasya viśisvaistūrṇaṃ pātayāmāsa bhārata |
rathādanavarūḍhasya tadadbhutamivābhavat

ततः स विपुलं चर्म शतचन्द्रं च भानुमत् ।
खङ्गं च विपुलं दिव्यं प्रगृह्य सुभुजो बली

tataḥ sa vipulaṃ carma śatacandraṃ ca bhānumat |
khaṅgaṃ ca vipulaṃ divyaṃ pragṛhya subhujo balī

अभिदुद्राव वेगेन द्रोणस्य वधाकाङ्क्षया ।
आमिषार्थी यथा सिंहो वने मत्तमिव द्विपम्

abhidudrāva vegena droṇasya vadhākāṅkṣayā |
āmiṣārthī yathā siṃho vane mattamiva dvipam

तत्राद्भुतमपश्याम भारद्वाजस्य पौरुषम् ।
लाघवं चास्त्रयोगं च बलं बाह्वोश्च भारत

tatrādbhutamapaśyāma bhāradvājasya pauruṣam |
lāghavaṃ cāstrayogaṃ ca balaṃ bāhvośca bhārata

यदेनं शरवर्षेण वारयामास पार्षतम् ।
न शशाक ततो गन्तुं बलवानपि संयुगे

yadenaṃ śaravarṣeṇa vārayāmāsa pārṣatam |
na śaśāka tato gantuṃ balavānapi saṃyuge

निवारितस्तु द्रोणेन धृष्टद्युम्नो महारथः ।
न्यावारयच्छरौघांस्तांश्चर्मणा कृतहस्तवत्

nivāritastu droṇena dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ |
nyāvārayaccharaughāṃstāṃścarmaṇā kṛtahastavat

ततो भीमो महाबाहुः सहसाऽभ्यपतद्बली ।
साहाय्यकारी समरे पार्षतस्य महात्मनः

tato bhīmo mahābāhuḥ sahasā'bhyapatadbalī |
sāhāyyakārī samare pārṣatasya mahātmanaḥ

स द्रोमं निशितैर्बाणै राजन्विव्याध सप्तभिः ।
पार्षतं च रथं तूर्णं स्वकमारोहयत्तदा

sa dromaṃ niśitairbāṇai rājanvivyādha saptabhiḥ |
pārṣataṃ ca rathaṃ tūrṇaṃ svakamārohayattadā

ततो दुर्योधनो राजन्कलिङ्गं समचोदयत् ।
सैन्येन महता युक्तं भारद्वाजस्य रक्षणे

tato duryodhano rājankaliṅgaṃ samacodayat |
sainyena mahatā yuktaṃ bhāradvājasya rakṣaṇe

ततः सा महती सेन कलिङ्गानां जनेश्वर ।
भीममभ्युद्ययौ तूर्णं तव पुत्रस्य शासनात्

tataḥ sā mahatī sena kaliṅgānāṃ janeśvara |
bhīmamabhyudyayau tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāt

पाञ्चाल्यमथ संत्यज्य द्रोणोऽपि रथिनां वरः ।
विराटद्रुपदौ वृद्धौ वारयामास संयुगे

pāñcālyamatha saṃtyajya droṇo'pi rathināṃ varaḥ |
virāṭadrupadau vṛddhau vārayāmāsa saṃyuge

धृष्टद्युम्नोऽपि समरे धर्मराजानमभ्ययात् ।
ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्

dhṛṣṭadyumno'pi samare dharmarājānamabhyayāt |
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam

कलिङ्गानां च समरे भीष्मस्य च महात्मनः ।
जगतः प्रक्षयकरं घोररूपं भयावहम्

kaliṅgānāṃ ca samare bhīṣmasya ca mahātmanaḥ |
jagataḥ prakṣayakaraṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham